Adhyaya 54

Verse 1

नारद उवाच । ममापि पार्थ तत्रास्ति मूर्तिर्ब्राह्मणकाम्यया । तत्र नाहं त्यजाम्यंग च्छत्रदण्डविभूषिताम्

નારદ બોલ્યા—હે પાર્થ, ત્યાં પણ બ્રાહ્મણોની ઇચ્છાથી મારી એક મૂર્તિ છે. હે પ્રિય, છત્ર અને દંડથી વિભૂષિત તે સ્વરૂપને હું ત્યાં ત્યજતો નથી.

Verse 2

कार्तिकस्य तु या शुक्ला भवत्येकादशी शुभा । तस्यां मदर्चनं कृत्वा कलिदोषैर्विमुच्यते

કાર્તિક માસની શુક્લ પક્ષની જે શુભ એકાદશી આવે છે, તે દિવસે મારી આરાધના કરવાથી મનુષ્ય કલિયુગના દોષોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 3

अर्जुन उवाच । बाल्यात्प्रभृति संदेहो ममायं हृदि वर्तते । पृच्छतस्तं च मे विप्र न क्रोधं कर्तुमर्हसि

અર્જુન બોલ્યા—બાળ્યથી આ સંશય મારા હૃદયમાં રહ્યો છે. હે વિપ્ર, હું પૂછું છું તેથી તમે ક્રોધ કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 4

सदा त्वं मोक्षधर्मेषु परिनिष्ठां परां गतः । सर्वभूतसमो दांतो रागद्वेषविवर्जितः

તમે સદા મોક્ષધર્મોમાં પરમ નિષ્ઠાને પ્રાપ્ત થયેલા છો. તમે સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમભાવ ધરાવો છો, દમનશીલ છો અને રાગ-દ્વેષથી રહિત છો.

Verse 5

त्यक्तनिंदास्तुतिर्मौनी मोक्षस्थः परिकीर्त्यसे । त्वं च नारद लोकेषु वायुवच्चपलो मुने

તમે નિંદા-સ્તુતિનો ત્યાગ કરનાર, મૌની અને મોક્ષસ્થ તરીકે કીર્તિત છો. છતાં હે નારદ મુનિ, તમે લોકોમાં વાયુની જેમ ચપળતાથી વિચરો છો.

Verse 6

सौदामिनीव विचरन्दृश्यसे प्राज्ञसंमतः । सदा कलिकरो लोके निर्दयः सर्वप्राणिषु

તમે વીજળીની ઝલક જેવી રીતે વિચરતા દેખાઓ છો અને વિદ્વાનો તમને માન્ય ગણે છે; છતાં તમે લોકમાં સદા કલહ કરાવનાર, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે નિર્દય છો.

Verse 7

बहूनां हि सहस्राणि देवगंधर्वरक्षसाम् । राज्ञां मुनीन्द्रदैत्यानां कलेर्नष्टानि तेऽभवन्

તમારા કારણે કલિના સંઘર્ષથી દેવો, ગંધર્વો, રાક્ષસો તેમજ રાજાઓ, મહર્ષિઓ અને દૈત્યોના હજારોના હજારો સમૂહો વિનાશ પામ્યા છે.

Verse 8

कस्मात्तदेषा चेष्टा ते संदेहं मे हर द्विज । संदेहान्न सुखं शेते बाणविद्धो मृगो यथा

તો પછી તારી આ ચેષ્ટા શા માટે? હે દ્વિજ, મારો સંદેહ દૂર કર; કારણ કે સંદેહમાં મનુષ્ય સુખથી સૂઈ શકતો નથી, જેમ બાણથી વિદ્ધ થયેલો મૃગ.

Verse 9

सूत उवाच । शौनकेदं वचः श्रुत्वा फाल्गुनान्नारदो मुनिः । प्रहसन्निव बाभ्रव्यवदनं स निरैक्षत

સૂત બોલ્યા—હે શૌનક, ફાલ્ગુનના આ વચન સાંભળી મુનિ નારદ જાણે હસતાં હસતાં બાભ્રવ્યના મુખ તરફ નજર કરી.

Verse 10

स च बाभ्रव्यनामा वै हारीतस्यान्वयोद्भवः । ब्राह्मणो नारदमुनेः समीपे वर्तते सदा

તે બાભ્રવ્ય નામનો બ્રાહ્મણ હતો, હારીત વંશમાં જન્મેલો; તે સદા મુનિ નારદના સાન્નિધ્યમાં રહેતો હતો.

Verse 11

स च ज्ञात्वा महाबुद्धिर्नारदस्य मनीषितम् । प्रहसन्निव प्रोवाच फाल्गुनं स्निग्धया गिरा

તે મહાબુદ્ધિમાને નારદનો અભિપ્રાય જાણી, જાણે હસતો હોય તેમ, સ્નિગ્ધ વાણીથી ફાલ્ગુનને કહ્યું।

Verse 12

बाभ्रव्य उवाच । सत्यमेतद्यथात्थ त्वं नारदं प्रति पांडव । सर्वोऽपि चात्र वृत्तांते संशयं याति मानवः

બાભ્રવ્ય બોલ્યા—હે પાંડવ! નારદ પ્રત્યે તું જે કહ્યું તે સત્ય છે; આ વર્તાંતમાં દરેક મનુષ્ય સંશયમાં પડે છે।

Verse 13

तदहं ते प्रवक्ष्यामि यथा कृष्णान्मया श्रुतम् । स्तोककालांतरे पूर्वं सर्वं यादवनंदनः

અતએવ હું તને કહું છું, જેમ મેં શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી સાંભળ્યું; થોડા સમય પહેલાં આ બધું યદવનંદને કહ્યું હતું।

Verse 14

महीसागरयात्रायां कृष्णस्तत्राययौ प्रभुः । उग्रसेनेन सहितो वसुदेवेन बभ्रुणा

મહીસાગર યાત્રામાં પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં ત્યાં આવ્યા; ઉગ્રસેન સાથે અને વસુદેવ (બભ્રુ) સાથે પણ।

Verse 15

रामेण रौक्मिणेयेन युयुधानादिभिस्तदा । स च ज्ञात्वा ज्ञातिसमं महीसागरसंगमे

તે સમયે તેમના સાથે રામ, રૌક્મિણેય, યુયુધાન વગેરે પણ હતા; અને મહીસાગર-સંગમે પોતાના સ્વજનો પણ એકત્ર થયા છે એમ જાણી તેઓ આગળ વધ્યા।

Verse 16

पिंडदानादिकं कृत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः । गुहेश्वरादिलिंगानि यत्नतः प्रतिपूज्य च

પિંડદાન વગેરે કર્મો કરીને અને બહુ દાન આપીને, તેણે ગુહેશ્વર આદિ લિંગોની યત્નપૂર્વક વિધિવત્ પૂજા કરી।

Verse 17

स्नानं कृत्वा कोटितीर्थे जयादित्यं समर्च्य च । पूजयन्नारदमुनिं युक्तः कृष्णो महामनाः

કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને જયાદિત્યનું વિધિવત્ અર્ચન કરીને, સંયમી મહામના કૃષ્ણે નારદ મુનિને પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક માન આપીને પૂજ્યા।

Verse 19

उग्रसेन उवाच । कृष्ण प्रक्ष्यामि त्वामेकं संशयं वद तं मम

ઉગ્રસેને કહ્યું—હે કૃષ્ણ, હું તને એક સંશય પૂછવા ઈચ્છું છું; કૃપા કરીને તે મને સમજાવ।

Verse 20

योऽयं नाम महाबुद्धिर्नारदो विश्ववंदितः । कस्मादेषोऽतिचपलो वायुवद्भ्रमते जगत्

આ નારદ મહાબુદ્ધિમાન અને સર્વ જગત દ્વારા વંદિત છે; તો પછી એ કેમ પવનની જેમ અતિ ચપળ બની જગતમાં ભ્રમણ કરે છે?

Verse 21

श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं राजंस्त्वया पृष्टमेतत्सर्वं वदामि ते । दक्षेण तु पुरा शप्तो नारदो मुनिसत्तमः

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—હે રાજન, તું જે પૂછ્યું છે તે સત્ય અને યોગ્ય છે; હું તને બધું કહું છું. પ્રાચીનકાળે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને દક્ષે શાપ આપ્યો હતો।

Verse 22

सृष्टिमार्गांस्तु तान्वीक्ष्य नारदेन विचालितान् । नावस्थानं च लोकेषु भ्रमतस्ते भविष्यति

નારદે વિક્ષેપિત કરેલા સૃષ્ટિના માર્ગોને જોઈ (દક્ષ બોલ્યા)—‘હે ભ્રમણશીલ! કોઈ પણ લોકમાં તારો સ્થિર નિવાસ નહીં થાય.’

Verse 23

पैशुन्य वक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् । इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात्

અને—‘તું પૈશુન્ય (ચાડી/નિંદા) બોલનાર બનશે,’ કારણ કે તું બીજાઓને પરસ્પર ઉશ્કેરે છે. આમ બે પ્રકારની સંતતિને ઉકસાવવાના કારણે તેને દ્વિ-શાપ પ્રાપ્ત થયો.

Verse 24

निराकर्तुं समर्थोऽपि मुनिर्मेने तथैव तत् । एतावान्साधुवादो हि यतश्च क्षमते स्वयम्

શાપને નિવારવા સમર્થ હોવા છતાં મુનિએ તેને તેમ જ સ્વીકાર્યો. કારણ કે સાચા સાધુત્વનું પ્રમાણ એ જ છે—પોતે સહન કરીને સ્વયં ક્ષમા કરવી.

Verse 25

विनाशकालं चावेक्ष्य कलिं वर्धयते यतः । सत्यं च वक्ति तस्मात्स न च पापेन लिप्यते

તે વિનાશકાળની નિયતિ પૂર્વે જોઈ (લીલાથી) કલિને વધવા દે છે, અને તે સત્ય જ બોલે છે; તેથી તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 26

भ्रमतोऽपि च सर्वत्र नास्य यस्मात्पृथङ्मनः । ध्येयाद्भवति नैव स्याद्भ्रमदोषस्ततोस्य च । यच्च प्रीतिर्मयि तस्य परमा तच्छृणुष्व च

તે સર્વત્ર ભ્રમણ કરતો હોવા છતાં તેનું મન કદી વિખૂટું પડતું નથી; તે ધ્યેયમાં જ સ્થિર રહે છે, તેથી તેને વિક્ષેપનો દોષ લાગતો નથી. અને મારી પ્રત્યે તેની જે પરમ પ્રીતિ છે, તે પણ સાંભળ.

Verse 27

अहं हि सर्वदा स्तौमि नारदं देवदर्शनम् । महेंद्रगदितेनैव स्तोत्रेण शृणु तन्नृप

હું સદા દેવદર્શન કરનાર મુનિ નારદની સ્તુતિ કરું છું. હે નૃપ, મહેન્દ્રે સ્વયં કહેલું તે સ્તોત્ર સાંભળો.

Verse 28

श्रुतचारित्रयोर्जाता यस्याहंता न विद्यते । अगुप्तश्रुत चारित्रं नारदं तं नमाम्यहम्

જેનામાં શ્રુતિજ્ઞાન અને સદાચાર હોવા છતાં અહંકાર ઊપજતો નથી, અને જેમનું શ્રવણ-જ્ઞાન તથા ચરિત્ર ગુપ્ત નથી—એ નારદને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 29

अरतिक्रोधचापल्ये भयं नैतानि यस्य च । अदीर्घसूत्रं धीरं च नारदं तं नमाम्यहम्

જેનાને અરતિ, ક્રોધ અને ચાપલ્યનો ભય નથી; જે દીર્ઘસૂત્રતા વિનાનો, ધીર અને સંયમી છે—એ નારદને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 30

कामाद्वा यदि वा लोभाद्वाचं यो नान्यथा वदेत् । उपास्यं सर्वजंतूनां नारदं तं नमाम्यहम्

કામથી કે લોભથી પણ જે વાણી અન્યથા બોલતો નથી, અને જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે ઉપાસ્ય છે—એ નારદને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 31

अध्यात्मगतितत्त्वज्ञं क्षांतं शक्तं जितेंद्रियम् । ऋजुं यथार्थ वक्तारं नारदं तं नमाम्यहम्

અધ્યાત્મગતિના તત્ત્વને જાણનાર, ક્ષમાશીલ, સમર્થ, જિતેન્દ્રિય, ઋજુ અને યથાર્થવક્તા—એ નારદને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 32

तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धं नारदं तं नमाम्यहम्

તેજ, યશ, બુદ્ધિ, નય અને વિનયથી પરિપક્વ, તેમજ જન્મ અને તપથી પૂજ્ય એવા નારદ મુનિને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 33

सुखशीलं सुखं वेषं सुभोजं स्वाचरं शुभम् । सुचक्षुषं सुवाक्यं च नारदं तं नमाम्यहम्

સુખશીલ, સરળ વેશધારી, મિતાહારી, શુભ આચરણવાળા; સુદૃષ્ટિ અને મધુર વાણી ધરાવતા તે નારદને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 34

कल्याणं कुरुते गाढं पापं यस्य न विद्यते । न प्रीयते परानर्थे यो ऽसौ तं नौमि नारदम्

જે ગાઢ કલ્યાણ કરે છે, જેમાં પાપ નથી, અને જે પરના અનર્થમાં કદી પ્રસન્ન થતો નથી—એ નારદની હું સ્તુતિ કરું છું।

Verse 35

वेदस्मृतिपुराणोक्तधर्मे यो नित्यमास्थितः । प्रियाप्रियविमुक्तं तं नारदं प्रणमाम्यहम्

જે વેદ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં કહેલા ધર્મમાં સદા સ્થિત છે, અને પ્રિય-અપ્રિય પ્રત્યેના રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે—તે નારદને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 36

अशनादिष्वलिप्तं च पंडितं नालसं द्विजम् । बहुश्रुतं चित्रकथं नारदं प्रणमाम्यहम्

આહારાદિ વિષયોમાં અલિપ્ત, પંડિત, આળસ વિનાના દ્વિજ; બહુશ્રુત અને વિચિત્ર કથાઓના અદ્ભુત વક્તા એવા નારદને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 37

नार्थे क्रोधे च कामे च भूतपूर्वोऽस्य विभ्रमः । येनैते नाशिता दोषा नारदं तं नमाम्यहम्

ધન, ક્રોધ અને કામ વિષે જેમને કદી મોહ થયો નથી, અને જેમણે આ દોષો નાશ કર્યા—તે નારદ મુનિને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 38

वीतसंमोहदोषो यो दृढभक्तिश्च श्रेयसि । सुनयं सत्रपं तं च नारदं प्रणमाम्यहम्

જે મોહદોષથી રહિત છે, જેમની ભક્તિ પરમ શ્રેયમાં દૃઢ છે, જેમનું આચરણ સુનય છે અને જે લજ્જાશીલ છે—તે નારદને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 39

असक्तः सर्वसंगेषु यः सक्तात्मेति लक्ष्यते । अदीर्घसंशंयो वाग्ग्मी नारदं तं नमाम्यहम्

જે સર્વ સંગોમાં રહીને પણ આસક્તિ રહિત છે, છતાં જેમનું મન પરમાત્મામાં આસક્ત ગણાય છે; જેમને દીર્ઘ સંશય નથી અને જે વાક્પટુ છે—તે નારદને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 40

न त्यजत्यागमं किंचिद्यस्तपो नोपजीवति । अवंध्यकालो यस्यात्मा तमहं नौमि नारदम्

જે કોઈ રીતે પણ આગમ-શાસ્ત્રનો ત્યાગ કરતા નથી, જે તપને જીવનોપાર્જન બનાવતા નથી, અને જેમનો સમય કદી વ્યર્થ નથી જતો—તે નારદને હું સ્તુતિ કરું છું।

Verse 41

कृतश्रमं कृतप्रज्ञं न च तृप्तं समाधितः । नित्यं यत्नात्प्रमत्तं च नारदं तं नमाम्यहम्

જેમણે પરિશ્રમ કર્યો છે અને પ્રજ્ઞા સાધી છે; જે સમાધિમાં પણ તૃપ્ત થઈ શિથિલ થતા નથી; અને જે સતત પ્રયત્નથી સદા સાવધાન રહે છે—તે નારદને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 42

न हृष्यत्यर्थलाभेन योऽलाभे न व्यथत्यपि । स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तमहं नौमि नारदम्

જે ધનલાભે હર્ષિત થતો નથી અને અલાભે વ્યથિત પણ થતો નથી; જેની બુદ્ધિ સ્થિર છે અને મન આસક્તિરહિત છે—એ નારદ મુનિને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 43

तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम् । कालज्ञं च नयज्ञं च शरणं यामि नारदम्

સર્વગુણસંપન્ન, દક્ષ, શુચિ અને અકાતર; સમયજ્ઞ અને નયજ્ઞ એવા નારદ મુનિની હું શરણું લઉં છું।

Verse 44

इमं स्तवं नारदस्य नित्यं राजन्पठाम्यहम् । तेन मे परमा प्रीतिं करोति मुनिसत्तमः

હે રાજન, હું નિત્ય નારદનો આ સ્તવ પાઠ કરું છું; તેના દ્વારા તે મુનિશ્રેષ્ઠ મને પરમ પ્રીતિ અને અનુગ્રહ આપે છે।

Verse 45

अन्योपि यः शुचिर्भूत्वा नित्यमेतां स्तुतिं जपेत् । अचिरात्तस्य देवर्षिः प्रसादं कुरुते परम्

જે કોઈ શુચિ બનીને નિત્ય આ સ્તુતિનો જપ કરે, તેના પર દેવર્ષિ નારદ શીઘ્રે પરમ પ્રસાદ કરે છે।

Verse 46

एतान्गुणान्नारदस्य त्वमथाकर्ण्य पार्थिव । जप नित्यं स्तवं पुण्यं प्रीतस्ते भविता मुनिः

હે પાર્થિવ, નારદના આ ગુણો સાંભળી તું નિત્ય આ પુણ્ય સ્તવનો જપ કર; મુનિ તારા પર પ્રસન્ન થશે।

Verse 47

बाभ्रव्य उवाच । इति कृष्णमुखाच्छ्रुत्वा नारदस्य गुणान्नृपः । बभूव परमप्री तश्चक्रे तच्च तथा वचः

બાભ્રવ્ય બોલ્યા—કૃષ્ણના મુખેથી નારદના ગુણો સાંભળી રાજા અતિ પરમ પ્રસન્ન થયો અને તે વચન મુજબ જ યથાવત્ આચરણ કર્યું।

Verse 48

ततो नारदमानर्च दत्त्वा दानं च पुष्कलम् । नारदीयद्विजाग्र्याणां नारदः प्रीयतामिति

પછી તેણે નારદ મુનિનું પૂજન કર્યું અને બહુ પ્રમાણમાં દાન આપ્યું; “નારદ પ્રસન્ન થાઓ” એમ કહી, નારદીય પરંપરામાં નિષ્ઠાવાન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તે અર્પણ કર્યું।

Verse 49

ययौ द्वारवतीं कृष्णः सभ्रातृजातिबांधवः । तीर्थयात्रामिमां कृत्वा विधिवत्पुरुषोत्तमः

પછી પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણે આ તીર્થયાત્રા વિધિવત્ પૂર્ણ કરીને, ભાઈઓ તથા સ્વજન-બંધુઓ સાથે દ્વારવતી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 50

तथा त्वमपि कौरव्य नारदस्य गुणानिमान् । श्रुत्वा श्रद्धामयो भूत्वा शृणु कृत्यं यदत्र च

તેમ જ હે કૌરવવંશજ! નારદના આ ગુણો સાંભળી શ્રદ્ધામય બની જા અને અહીં કરવાનું જે કર્તવ્ય છે તે પણ સાંભળ।

Verse 51

कार्तिके शुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यामसौ मुनिः । विष्णोर्ध्यानसमाधेश्च प्रबुद्धो जायते सदा

કાર્તિક શુક્લ દ્વાદશી—પ્રબોધિની—ના દિવસે આ મુનિ નારદ વિષ્ણુના ધ્યાન-સમાધિ દ્વારા સદા પ્રબુદ્ધ, એટલે દિવ્ય બોધથી જાગૃત બને છે।

Verse 52

तस्मिन्दिने नारदेन निर्मितेऽत्रैव कूपके । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

તે દિવસે અહીં નારદે બનાવેલા આ કૂવામાં કાળજીપૂર્વક સ્નાન કરીને, ચિત્ત એકાગ્ર રાખી પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 53

तपो दानं जपश्चात्र कूपे भवति चाक्षयम्

આ કૂપે કરાયેલ તપ, દાન અને જપ—એનું ફળ અક્ષય બને છે।

Verse 54

इदं विष्ण्विति मंत्रेण ततो विष्णुं प्रबोधयेत् । नारदं च मुनिं पश्चान्मन्त्रेणानेन पांडव

પછી ‘ઇદં વિષ્ણુ’ મંત્રથી વિષ્ણુને પ્રબોધિત કરવો; અને ત્યારબાદ, હે પાંડવ, એ જ મંત્રથી મુનિ નારદને પણ આવાહન કરીને પૂજન કરવું।

Verse 55

योगनिद्रा यथा त्यक्ता हरिणा मुनिसत्तम । तथा लोकोपकाराय भवानपि परित्यज

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જેમ હરિએ યોગનિદ્રા ત્યજી, તેમ લોકહિત માટે આપ પણ તેને પરિત્યાગ કરો।

Verse 56

इति मंत्रेण चोत्थाप्य नारदं परिपूजयेत् । कृष्णप्रोदितया स्तुत्या छत्रधोत्रार्चनैः शुभैः

આ મંત્રથી નારદને ઉઠાવી, તેમની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી—કૃષ્ણે ઉપદેશેલી સ્તુતિથી અને છત્ર તથા વસ્ત્ર વગેરે શુભ અર્પણોથી।

Verse 57

शक्त्या द्विजानां देयं च छत्रं धोत्रं कमंडलुम् । प्रणम्य ब्राह्मणान्भक्त्या नारदः प्रीयतामिति

યથાશક્તિ દ્વિજોને છત્ર, વસ્ત્ર અને કમંડળુ દાન કરવું જોઈએ. ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરીને કહેવું—“નારદ મુનિ પ્રસન્ન થાઓ.”

Verse 58

एवं कृते प्रसादात्स मुनेः पापेन मुच्यते । जायते न कलिस्तस्य न चासौख्यं भवेदिह

આ રીતે કરવાથી તે મુનિના પ્રસાદથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે. તેના માટે કલિનો ઉદય થતો નથી અને અહીં કોઈ દુર્ભાગ્ય કે દુઃખ આવતું નથી.