Adhyaya 58
અર્જુને નારદને પૂછ્યું કે અતિ મહાપ્રભાવશાળી હોવા છતાં એક તીર્થક્ષેત્રને “ગુપ્તક્ષેત્ર” કેમ કહેવાય છે. નારદ પ્રાચીન પ્રસંગ કહે છે—અસંખ્ય તીર્થદેવતાઓ બ્રહ્માની સભામાં આવી આધ્યાત્મિક પ્રાધાન્યનો નિર્ણય માંગે છે. બ્રહ્મા શ્રેષ્ઠ તીર્થને એક જ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ બ્રહ્મા અને તીર્થો બંને માટે શ્રેષ્ઠતા નક્કી કરવી સહેલી રહેતી નથી. ત્યારે “મહી-સાગર-સંગમ” નામનું સંયુક્ત તીર્થ પોતાના પ્રાધાન્ય માટે ત્રણ કારણો રજૂ કરે છે—ગુહા/સ્કંદ દ્વારા લિંગપ્રતિષ્ઠાનો સંબંધ, નારદની માન્યતા વગેરે. ધર્મદેવ સ્વ-સ્તુતિની નિંદા કરે છે—સાચા ગુણ હોવા છતાં સજ્જનોને પોતે જ તેનો પ્રચાર ન કરવો જોઈએ—અને પરિણામરૂપે તે સ્થાન “અપ્રસિદ્ધ” બનશે એવો નિષ્કર્ષ આપે છે; આ સ્તંભ (અહંકાર/હઠ)થી “સ્તંભતીર્થ” નામ પ્રગટે છે. ગુહા શાપની કઠોરતા સામે વાદ કરે છે છતાં નીતિ સ્વીકારી કહે છે—થોડો સમય ક્ષેત્ર ગુપ્ત રહેશે, પછી સ્તંભતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ સર્વ તીર્થફળ આપશે. પછી ખાસ કરીને શનિવાર અમાવાસ્યા વ્રત વગેરેના ફળોની તુલના વર્ણવાય છે, જે અનેક મહાતીર્થયાત્રા સમાન ગણાય છે. અંતે બ્રહ્મા અર્ઘ્ય અર્પણ કરી તીર્થની મહિમા સ્વીકારે છે, અને નારદ કહે છે કે આ કથા સાંભળવાથી પણ પાપક્ષય અને શુદ્ધિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
अर्जुन उवाच । गुप्तक्षेत्रमिदं कस्मात्कस्माद्गुप्तं च नारद । यस्य प्रभावः सुमहान्नैव कस्यापि संस्तुतः
અર્જુને કહ્યું—હે નારદ! આ ‘ગુપ્તક્ષેત્ર’ કેમ કહેવાય છે? અને કેમ તે ગુપ્ત રહી ગયું? જેના પ્રભાવ અતિ મહાન છે, તેની તો કોઈએ પણ સ્તુતિ કરી નથી।
Verse 2
नारद उवाच । पुरातनामत्र कथां गुप्तक्षेत्रस्य कारणे । शृणु पांडव शापेन गुप्तमासीदिदं यथा
નારદે કહ્યું—આ ગુપ્તક્ષેત્રના કારણ વિષે અહીં એક પ્રાચીન કથા છે। હે પાંડવ! સાંભળ—શાપના કારણે આ કેવી રીતે ગુપ્ત બન્યું।
Verse 3
पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्सर्वतीर्थाधिदैवताः । प्रणामाय ब्रह्मसदो ब्रह्माणं सहिता ययुः
એક વખત એક પ્રસંગે સર્વ તીર્થોના અધિદેવતાઓ એકત્ર થયા। તેઓ બ્રહ્મસભામાં બિરાજમાન બ્રહ્માને પ્રણામ કરવા માટે સાથે ગયા।
Verse 4
पुष्करस्य प्रभासस्य निमिषस्यार्बुदस्य च । कुरुक्षेत्रस्य क्षेत्रस्य धर्मारण्यस्य देवताः
તેમામાં પુષ્કર, પ્રભાસ, નિમિષ અને આર્બુદ—તથા કુરુક્ષેત્ર અને ધર્મારણ્ય ક્ષેત્રના અધિદેવતાઓ પણ હતા।
Verse 5
वस्त्रापथस्य श्वेतस्य फल्गुतीर्थं स्य चापि याः । केदारस्य तथान्येषां क्षेत्राणां कोटिशोऽपि याः
વસ્ત્રાપથ, શ્વેત અને ફલ્ગુતીર્થના દેવતાઓ પણ આવ્યા; તેમજ કેદારના અને અન્ય અસંખ્ય પવિત્ર ક્ષેત્રોના દેવતાઓ પણ આવ્યા.
Verse 6
सिंधुसागरयोगस्य महीसागरकस्य च । गंगासागरयोगस्य अधिपाः सूकरस्य च
સિંધુ–સાગર સંગમ, મહીસાગરક, ગંગા–સાગર સંગમ (ગંગાસાગર) તથા સૂકર-તીર્થના અધિપતિ દેવતાઓ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત થયા.
Verse 7
गंगारेवामुखीनां तु नदीनामधिदेवताः । शोणह्रदपुरोगाणां ह्रदानां चाधिदेवताः
ગંગા અને રેવા વગેરે નદીઓના અધિદેવતાઓ, તેમજ શોણહ્રદ વગેરે સરોવરોના અધિદેવતાઓ પણ ત્યાં આવ્યા.
Verse 8
ते सर्वे संघशो भूत्वा श्रैष्ठ्य ज्ञानाय चात्मनः । समुपाजग्मुरमला महतीं ब्रह्मणः सभाम्
તેઓ સર્વે નિર્મળ દેવગણો સંગઠિત થઈ, પોતાના માટે શ્રેષ્ઠતા અને સમ્યક્ જ્ઞાન મેળવવાની ઇચ્છાથી બ્રહ્માની મહાસભામાં પહોંચ્યા.
Verse 9
तत्र तीर्थानि सर्वाणि समायातानि वीक्ष्य सः । उत्तस्थौ सहितः सर्वैः सभासद्भिः पितामहः
ત્યાં સર્વ તીર્થો એકત્ર આવ્યા છે એમ જોઈ, પિતામહ બ્રહ્મા પોતાના સર્વ સભાસદો સાથે ઊભા થયા.
Verse 10
प्रणम्य सर्वतीर्थेभ्यः प्रबद्धकरसंपुटः । तीर्थानि भगवानाह विस्मयोत्फुल्ललोचनः
બધા તીર્થોને હાથ જોડીને પ્રણામ કરીને, આશ્ચર્યથી વિસ્તરેલા નેત્રોવાળા ભગવાન (બ્રહ્મા) તીર્થોને સંબોધીને બોલ્યા।
Verse 11
अद्य नः सद्म सकलं युष्माभिरतिपावितम् । वयं च पाविता भूयो युष्माकं दर्शनादपि
આજે અમારું સમગ્ર નિવાસસ્થાન તમારાથી અત્યંત પવિત્ર થયું; અને તમારું દર્શન માત્રથી અમે પણ વધુ પાવન બન્યા।
Verse 12
तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्पर्शनं स्नानमेव च । कीर्तनं स्मरणं चापि न स्यात्पुण्यं विना परम्
તીર્થોના દર્શન, સ્પર્શ અને તેમાં સ્નાન—તથા તેમનું કીર્તન અને સ્મરણ પણ—આ બધું પરમ પુણ્ય આપનારું છે।
Verse 13
महापापान्विता रौद्रास्त्वपि ये स्युः सुनिष्ठुराः । तेऽपि तीर्थैः प्रपूयंते किं पुनर्धर्मसंस्थिताः
મહાપાપોથી યુક્ત, ઉગ્ર અને અત્યંત નિષ્ઠુર લોકો પણ તીર્થોથી શુદ્ધ થાય છે; તો ધર્મમાં સ્થિત લોકો વિશે તો શું કહેવું!
Verse 14
एवमुक्त्वा पुलस्त्यं स पुत्रमभ्यादिदेश ह । शीघ्रमर्घं तीर्थहेतोः समानय यथार्चये
પુલસ્ત્યને આમ કહીને તેણે પોતાના પુત્રને આદેશ આપ્યો—“તીર્થોના હિતાર્થે અર્ઘ્ય ઝડપથી લાવી દે, જેથી હું વિધિપૂર્વક તેમની અર્ચના કરી શકું।”
Verse 15
पुलस्त्य उवाच । असंख्यानीह तीर्थानि दृश्यंते पद्मसंभव । यथा दिशसि मां तात अर्घमेकमुपानये
પુલસ્ત્ય બોલ્યો—હે પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા)! અહીં અસંખ્ય તીર્થો દેખાય છે. હે તાત, તમે જેમ આદેશ આપશો તેમ હું એક અર્ઘ્ય લાવી અર્પણ કરીશ.
Verse 16
धर्मप्रवचने श्लोको यत एष प्रगीयते
ધર્મપ્રવચનોમાં આ જ શ્લોક પરંપરાથી પ્રમાણવચનરૂપે ગવાય છે.
Verse 17
भवेयुर्यद्यसंख्याता अर्घयोग्याः समर्चने । ततस्तेषां वरिष्ठाय दातव्योऽर्घः किलैकतः
જો પૂજામાં અર્ઘ્યયોગ્ય પાત્રો અસંખ્ય હોય, તો તેમામાં જે શ્રેષ્ઠ હોય તેને જ નિશ્ચયે એક અર્ઘ્ય અર્પણ કરવો જોઈએ.
Verse 18
ब्रह्मोवाच । साभिप्रायं साधु वत्स त्वया प्रोक्तमिदं वचः । एवं कुरुष्वैकमर्घमानय त्वं सुशीघ्रतः
બ્રહ્મા બોલ્યા—વત્સ, તું સદભિપ્રાયથી આ વચન સારું કહ્યું છે. એમ જ કર; એક અર્ઘ્ય લાવ, અને અતિ શીઘ્ર લાવ.
Verse 19
नारद उवाच । ततः पुलस्त्यो वेगेन समानिन्येऽर्घमुत्तमम् । तं च ब्रह्मा करे गृह्य तीर्थान्याहेति भारतीम्
નારદ બોલ્યા—પછી પુલસ્ત્ય ઝડપથી ઉત્તમ અર્ઘ્ય લઈને આવ્યો. બ્રહ્માએ તેને હાથમાં લઈને પોતાની વાણીથી તીર્થોને સંબોધ્યા.
Verse 20
सर्वैर्भवद्भिः संहत्य मुख्यस्त्वेकः प्रकीर्त्यताम् । तस्मै चार्घं प्रयच्छामि नैवं मामनयः स्पृशेत्
તમે સર્વે મળીને એકત્ર થઈ તમામાંથી એક પરમ મુખ્યને જાહેર કરો. તેને જ હું અર્ઘ્ય અર્પણ કરીશ, જેથી આ કર્મમાં મને કોઈ અનય/અનુચિતતા સ્પર્શ ન કરે.
Verse 21
तीर्थान्यूचुः । न वयं श्रेष्ठतां विद्मः कथंचन परस्परम् । अस्माद्धेतोश्च संप्राप्ता ज्ञात्वा देहि त्वमेव तत्
તીર્થોએ કહ્યું—અમે પરસ્પર કોઈ રીતે કોણ શ્રેષ્ઠ તે જાણતા નથી. આ કારણથી જ અમે અહીં આવ્યા છીએ; તમે જ નિર્ણય કરીને તે અર્ઘ્ય આપો.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । नाहं वेद्मि श्रेष्ठतां वः कथंचन नमोऽस्तु वः । सर्वे चापारमाहात्म्यं स्वयं मे वक्तुमर्हथ
બ્રહ્માએ કહ્યું—હું તમારી શ્રેષ્ઠતા કોઈ રીતે જાણતો નથી; તમને સર્વેને નમસ્કાર. તમારું મહાત્મ્ય અપાર છે; તેથી તમારું અનંત મહિમા તમે જ મને કહેવા યોગ્ય છો.
Verse 23
यत्र गंगा गया काशी पुष्करं नैमिषं तथा । कुरुक्षेत्रं तथा रेवा महीसागरसंगमः
જ્યાં ગંગા, ગયા, કાશી, પુષ્કર અને નૈમિષ છે; જ્યાં કુરુક્ષેત્ર તથા રેવા છે—ત્યાં જ મહી (પૃથ્વી) અને સાગરનો સંગમ પણ છે.
Verse 24
प्रभासाद्यानि शतशो यत्र नस्तत्र का मतिः
જ્યાં પ્રભાસ વગેરે સૈકડો તીર્થો હાજર હોય, ત્યાં પછી કયો સંશય કે પ્રતિર્વાદ રહી શકે?
Verse 25
नारद उवाच । एवमुक्ते पद्मभुवा कोपि नोवाच किंचन । चिरेणेदं ततः प्राह महीसागरसंगमः
નારદ બોલ્યા—પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) એમ કહ્યા પછી કોઈએ કશું કહ્યું નહીં. ઘણાં સમય પછી મહીસાગર-સંગમે આ વચનો કહ્યાં.
Verse 26
ममैनमर्घं त्वं यच्छ चतुरानन शीघ्रतः । यतः कोटिकलायां वा मम कोऽपि न पूर्यते
હે ચતુરાનન! તરત મને આ અર્ઘ્ય અર્પણ કરો; કારણ કે કરોડો કલાના સમયગાળામાં પણ મારા સમાન કોઈ મળતો નથી.
Verse 27
यतश्चेन्द्रद्युम्नराज्ञा ताप्यमाना वसुंधरा । सर्वतीर्थद्रवीभूता महीनामाभवन्नदी
કારણ કે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નના તાપથી વસુંધરા દગ્ધ થઈ; તે સર્વ તીર્થોના સારરૂપે દ્રવીભૂત થઈ ‘મહી’ નામની નદી બની.
Verse 28
सा च सर्वाणि तीर्थानि संयुक्तानि मया सह । सर्वतीर्थमयस्तस्मादस्मि ख्यातो जगत्त्रये
અને તે મહી મારી સાથે સર્વ તીર્થોને એકત્ર જોડીને ધરાવે છે; તેથી હું ત્રિલોકમાં ‘સર્વતીર્થમય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.
Verse 29
गुहेन च महालिंगं कुमारेश्वरमीश्वरम् । संस्थाप्य तीर्थमुख्यत्वं मम दत्तं महात्मना
અને ગુહ (સ્કંદ) એ મહાલિંગ—પ્રભુ કુમારેશ્વરને સ્થાપિત કર્યો; સ્થાપના કરીને તે મહાત્માએ મને તીર્થોમાં મુખ્યત્વ આપ્યું.
Verse 30
नारदेनापि मत्तीरे स्थानं संस्थाप्य शोभनम् । सर्वेभ्यः पुण्यक्षेत्रेभ्यो दत्तं श्रैष्ठ्यं पुरा मम
નારદે પણ મારા તટ પર એક શોભન પવિત્ર આસન સ્થાપ્યું. પૂર્વકાળે સર્વ પુણ્યક્ષેત્રોમાં મને જ શ્રેષ્ઠતા દાન કરવામાં આવી હતી.
Verse 31
एवं त्रिभिर्हेतुवरैर्ममेवार्घः प्रदीयताम् । गुणैकदेशेऽपि समं मम तीर्थं न वै परम्
અતએવ આ ત્રણ ઉત્તમ કારણોથી અર્ઘ્ય માત્ર મને જ અર્પિત થાઓ. મારા તીર્થના ગુણોના એક અંશમાં પણ બીજું કોઈ તીર્થ મારા સમાન નથી—શ્રેષ્ઠ તો બહુ દૂરની વાત.
Verse 32
इत्युक्ते वचने पार्थ तीर्थराजेन भारत । सर्वे नोचुः किंचनापि किं ब्रह्मा वक्ष्यतीति यत्
તીર્થરાજે આ વચન કહ્યાં ત્યારે, હે પાર્થ—હે ભારત—તેમમાંથી કોઈએ કશું કહ્યું નહીં; મનમાં ‘બ્રહ્મા શું કહેશે?’ એમ વિચારતા રહ્યા.
Verse 33
ततो ब्रह्मसुतो ज्येष्ठः श्वेतमाल्यानुलेपनः । दक्षिणं बाहुमुद्धत्य धर्मो वचनमब्रवीत्
પછી બ્રહ્માના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ધર્મ—શ્વેત માળા અને ચંદનાદિ લેપનથી શોભિત—એ જમણો બાહુ ઊંચો કરી આ વચન બોલ્યો.
Verse 34
अहो कष्टमिदं कूक्तं तीर्थराजेन मोहतः । सन्तोऽपि न गुणा वाच्याः स्वयं सद्भिः स्वका यतः
અહો, મોહવશ ‘તીર્થરાજ’એ કહેલું આ વચન કેટલું કષ્ટદાયક છે! કારણ કે ગુણો હોવા છતાં સદ્જનો પોતાના ગુણો પોતે પ્રગટ કરતા નથી; તે તો સ્વકિય જ હોય છે.
Verse 35
स्वीयान्गुणान्स्वयं यो हि सम्पत्सु प्रक्षिपन्परान् । ब्रवीति राजसस्त्वेष ह्यहंकारो जुगुप्सितः
જે સમૃદ્ધિમાં પોતાના ગુણો પોતે જ વખાણે અને બીજાને નીચે પાડે—એ રાજસ અહંકાર, ઘૃણાસ્પદ દર્પ છે.
Verse 36
तस्मादस्मादहंकारात्सत्स्वप्येषु गुणेषु च । अप्रख्यातं ध्वस्तरूपमिदं तीर्थं भविष्यति
આથી આ જ અહંકારના કારણે—ગુણો હોવા છતાં—આ તીર્થ અપ્રસિદ્ધ થશે અને તેનું પૂર્વ વૈભવ નષ્ટ થશે.
Verse 37
स्तंभतीर्थमिति ख्यातं स्तम्भो गर्वः कृतो यतः । स्तंभस्य हि फलं सद्यो ब्रह्मापि प्राप किं परः
આ ‘સ્તંભતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત થશે, કારણ કે ત્યાં ગર્વને ‘સ્તંભ’ બનાવાયો. દર્પનું ફળ તરત મળે—બ્રહ્માએ પણ ભોગવ્યું, તો બીજાની શું વાત.
Verse 38
इत्युक्ते धर्मदेवेन हाहेति रव उत्थितः । ततः शीघ्रं समायातो योगीशोऽहं च पांडव
ધર્મદેવે એમ કહ્યે ત્યારે ‘હાય હાય!’ એવો રોદનસ્વર ઊઠ્યો. પછી તરત યોગીશ્વર આવ્યા—અને હું પણ, હે પાંડવ.
Verse 39
गुहस्ततो वचः प्राह धर्मदेवसमागमे । अयुक्तमेतच्छापोऽयं दत्तो यद्धर्म धार्ष्ट्यतः
પછી ગુહે ધર્મદેવની સમક્ષ કહ્યું—“હે ધર્મ! આ શાપ યોગ્ય નથી; ઉતાવળથી આપવામાં આવ્યો છે.”
Verse 40
ब्रवीतु कोऽपि सर्वेषां तीर्थानां तेषु वर्तताम् । यद्यैश्वर्यं नार्हतेसौ महीसागरसंगमः
કોઈ પણ સર્વ તીર્થોની મહિમા બોલે; જો આ ભૂમિ-સમુદ્રનો સંગમ જ ઐશ્વર્ય અને શ્રેષ્ઠતાને અર્હ ન હોય, તો પછી કોણ અર્હ થશે?
Verse 41
तिष्ठत्वात्मगुणो यच्च तीर्थराजेन वर्णितः । तत्र को विगुणो नाम मिथ्यावादी यतो गुणः
તીર્થરાજે વર્ણવેલો આત્મગુણ જેમ છે તેમ જ સ્થિર રહે. ત્યાં ‘વિગુણ’ કોને કહેવાય? કારણ કે ગુણ તો કદી મિથ્યાવાદી થતો નથી.
Verse 42
अहो न युक्तं पालानां यदि तेऽप्यविमृश्य च । एवमर्थान्करिष्यंति कं यांति शरणं प्रजाः
અરે, રક્ષકો માટે યોગ્ય નથી કે આવા વિષયોમાં તેઓ પણ વિચાર્યા વિના વર્તે. જો તેઓ આમ જ નિર્ણય કરશે, તો પ્રજા કોની શરણ જશે?
Verse 43
एवमुक्ते गुहेनाथ धर्मो वचनमब्रवीत् । सत्यमेतद्यदर्होऽयं महीसागरसंगमः
ગુહનાથે આમ કહ્યે ત્યારે ધર્મે ઉત્તર આપ્યો—આ સત્ય છે; આ ભૂમિ-સમુદ્રનો સંગમ નિશ્ચયે પરમ પૂજ્યતાને અર્હ છે.
Verse 44
मुख्यत्वं सर्वतीर्थानामर्घं चापि पितामहात् । किंतु नात्मगुणा वाच्याः सतामेतत्सदा व्रतम् । परोक्षेपि स्वप्रशंसा ब्रह्माणमपि चालयेत्
આ સ્થાન સર્વ તીર્થોમાં મુખ્ય છે અને પિતામહ (બ્રહ્મા) પાસેથી પણ અર્ઘ્ય-સન્માન પામ્યું છે; છતાં પોતાના ગુણો પોતે કહેવા ન જોઈએ—આ સજ્જનોનું નિત્ય વ્રત છે. પરોક્ષ સ્વપ્રશંસા પણ બ્રહ્માને ચંચળ કરી શકે છે.
Verse 45
स्वप्रशंसां प्रकुर्वाणः पराक्षेपसमन्विताम् । किं दिवः पृथिवीं पूर्वं ययातिर्न पपात ह । यानि पूर्वं प्रमाणानि कृतानीशेन धीमता
જે પોતાનું જ પ્રશંસન કરે અને સાથે પરનિંદા જોડે, તે શું પૂર્વે રાજા યયાતિની જેમ સ્વર્ગથી પૃથ્વી પર પડી નથી જતો? તેથી ધીમાન ઈશ્વરે પૂર્વે સ્થાપેલા પ્રમાણ-વિધિઓને જ અધિકૃત માનદંડરૂપે માનવા જોઈએ।
Verse 46
तानि सम्पालनीयानि तानि कोऽति क्रमेद्बुधः । तव पित्रा समादिश्य यदर्थं स्थापिता वयम्
તે વિધિઓનું સાવધાને પાલન કરવું જોઈએ—કયો બુદ્ધિમાન તેને ઉલ્લંઘે? તારા પિતાની આજ્ઞાથી, આ જ હેતુ માટે અમને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છીએ।
Verse 47
पालयामास एतच्च त्वं पालयितुमर्हसि । ईश्वराः स्वप्रमाणेन भवंतो यदि कुर्वते
તેણે પૂર્વે આ પણ રક્ષ્યું; તું પણ તેને પાલન કરવા યોગ્ય છે. જો મહાન ઈશ્વરો પોતાના જ પ્રમાણ મુજબ વર્તે, તો વ્યવસ્થા સ્થિર રહે છે।
Verse 48
तदस्माभिरिदं युक्तं शासनं दिश्यतां परम् । एवमुक्त्वा स्वीयमुद्रां मोक्तुकामं वृषं तदा
અતઃ અમારા દ્વારા આ સર્વોચ્ચ અને યોગ્ય શાસન-આદેશ આપવામાં આવે. એમ કહી ત્યારે (ધર્મ) પોતાની મુદ્રા/ચિહ્ન છોડવાની ઇચ્છાથી વृषભ તરફ વળ્યો।
Verse 49
अहं प्रस्तावमन्वीक्ष्य वाक्यमेतदुदैरयम् । नमो धर्माय महते विश्वधात्रे महात्मने
પરિસ્થિતિને વિચારીને મેં આ વચન ઉચ્ચાર્યાં—“મહાન ધર્મને નમસ્કાર; વિશ્વધાતા મહાત્માને પ્રણામ।”
Verse 50
ब्रह्मविष्णुशिवैर्नित्यं पूजितायाघनाशिने । यदि मुद्रां भवान्धर्म परित्यक्ष्यति कर्हिचित्
હે ધર્મ! પાપનાશક, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવ દ્વારા નિત્ય પૂજિત! જો તું ક્યારેક પોતાની મુદ્રા, ધર્મચિહ્ન ત્યજી દેશે તો…
Verse 51
तदस्माकं कुतो भावो मा विश्वं नाशय प्रभो । योगीश्वरं गुहं चापि संमानयितुमर्हसि
તો પછી અમારે માટે આશા ક્યાં રહેશે? હે પ્રભુ, વિશ્વનો નાશ ન કરશો. યોગીઓના ઈશ્વર ગૂહને પણ સન્માન આપવું તમને યોગ્ય છે.
Verse 52
शिववन्माननीयो हि यतः साक्षाच्छिवात्मजः । त्वां च देवो गुहः स्वामी संमानयितुमर्हति
તે શિવ સમાન માનનીય છે, કારણ કે તે સాక్షાત્ શિવનો પુત્ર છે. અને દેવસ્વામી ગૂહ પણ તમને સન્માન આપવા યોગ્ય છે.
Verse 53
युवयोरैक्यभावेन सुखं जीवेदिदं जगत् । त्वया प्रदत्तः शापोऽयं मा प्रत्याख्यातिलक्षणः
તમ બંનેના એક્યભાવથી આ જગત સુખથી જીવે. અને તમે આપેલો આ શાપ પાછો ખેંચવાનો કે નકારવાનો ચિહ્ન ન બને.
Verse 54
अनुग्रहश्च क्रियतां तीर्थराजस्य मानद
હે માનદ! તીર્થરાજ પર પણ અનુગ્રહ કરો.
Verse 56
एवमुच्चरमाणं मां प्रशस्याहापि पद्मभूः । साध्वेतन्नारदेनोक्तं धर्मैतद्वचनं कुरु । सम्मानय गुहं चापि गुहः स्वामी यतो हि नः । एवमुक्ते ब्रह्मणा च धर्मो वचनमब्रवीत्
આ રીતે હું બોલતો હતો ત્યારે પદ્મભૂ બ્રહ્માએ મારી પ્રશંસા કરીને કહ્યું— “સાધુ; નારદે યોગ્ય કહ્યું છે. હે ધર્મ, આ વચનને કાર્યરૂપે પૂર્ણ કર; અને ગુહનું પણ સન્માન કર, કારણ કે ગુહ જ અમારો સ્વામી છે.” બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી ધર્મે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 57
नमो गुहाय सिद्धाय किंकरायस्य ते वयम् । मदीयां स्कन्द विज्ञप्तिं नाथैनामवधारय
સિદ્ધ ગુહને નમસ્કાર. અમે તમારા સેવક છીએ. હે નાથ સ્કંદ, મારી આ વિનંતીને કૃપા કરીને ધ્યાનમાં લો.
Verse 58
स्तंभादेतन्महातीर्थमप्रसिद्धं भविष्यति । स्तंभतीर्थमिति ख्यातं सुप्रसिद्धं भविष्यति
આ સ્તંભના કારણે આ મહાતીર્થ હવે અપ્રસિદ્ધ નહીં રહે. ‘સ્તંભતીર્થ’ નામે તે અત્યંત પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 59
स्तम्भतीर्थमिति ख्यातं सर्वतीर्थफलप्रदम् । यश्चात्र स्नानदानानि प्रकरिष्यति मानवः
‘સ્તંભતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત આ તીર્થ સર્વ તીર્થોના ફળ આપે છે. અને જે માનવ અહીં સ્નાન તથા દાન કરશે—
Verse 60
यथोक्तं च फलं तस्य स्फुटं सर्वं भविष्यति । शनिवारे ह्यमावास्या भवेत्तस्याः फलं च यत्
તેના માટે જે ફળ કહેવામાં આવ્યું છે તે બધું નિઃસંદેહ સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થશે. અને જ્યારે અમાવાસ્યા શનિવારે આવે, ત્યારે તેનું જે પુણ્યફળ—
Verse 61
महीसागरयात्रायां भवेत्तच्चावधारय । प्रभासदशयात्राभिः सप्तभिः पुष्करस्य च
સારી રીતે જાણો—મહીસાગરની યાત્રાથી જે પુણ્ય થાય છે, તે પ્રભાસની દસ યાત્રાઓના તથા પુષ્કરની સાત યાત્રાઓના પુણ્ય સમાન છે.
Verse 62
अष्टाभिश्च प्रयागस्य तत्फलं प्रभविष्यति । पंचभिः कुरुक्षेत्रस्य नकुलीशस्य च त्रिभिः
એ જ ફળ પ્રયાગની આઠ યાત્રાઓના, કુરુક્ષેત્રની પાંચ યાત્રાઓના અને નકુલીષના ત્રણ દર્શન/યાત્રાઓના પુણ્ય સમાન પ્રગટ થાય છે.
Verse 63
अर्बुदस्य च यत्षड्भिस्तत्फलं च भविष्यति । वस्त्रापथस्य तिसृभिर्गंगायाः पंचभिश्च यत्
અને એ જ પુણ્ય અર્બુદની છ યાત્રાઓના, વસ્ત્રાપથની ત્રણ યાત્રાઓના તથા ગંગાના પાંચ સ્નાન/યાત્રાઓના પુણ્ય સમાન થાય છે.
Verse 64
कूपोदर्याश्चतुर्भिश्च तत्फलं प्रभविष्यति । काश्याः षड्भिस्तथा यत्स्याद्गोदावर्याश्च पंचभिः
અહીં પણ એ જ આધ્યાત્મિક ફળ મળે છે—કૂપોદરીમાં ચાર (સ્નાન/યાત્રા)થી જે, કાશીમાં છથી જે, અને ગોદાવરીમાં પાંચથી જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે તે સમાન.
Verse 65
तत्फलं स्तंभतीर्थे वै शनिदर्शे भविष्यति । एवं दत्ते वरे स्कंदस्तदा प्रीतमनाभवत्
એ જ ફળ નિશ્ચયે સ્તંભતીર્થમાં, શનિદર્શનના પવિત્ર સ્થાને પ્રાપ્ત થશે. આ રીતે વર દત્ત થતાં સ્કંદ હૃદયથી પ્રસન્ન થયો.
Verse 66
ब्रह्मापि स्तंभतीर्थाय ददावर्घं समाहितः । ददौ च सर्वतीर्थानां श्रेष्ठत्वममितद्युतिः
બ્રહ્માએ પણ એકાગ્ર ચિત્તે સ્તંભતીર્થને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું. તે અમિત તેજસ્વીએ તેને સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠત્વ બક્ષ્યું॥
Verse 67
तीर्थानि च गुहं नाथं सम्मान्य विससर्ज सः । एवमेतत्पुरा वृत्तं गुप्तक्षेत्रस्य कारणम्
તેણે તીર્થો અને નાથ ગુહ (સ્કંદ)નું યથાવિધી સન્માન કરીને પછી તેમને વિદાય આપ્યો. આ રીતે પ્રાચીનકાળે બન્યું—આ જ ‘ગુપ્તક્ષેત્ર’ નામનું કારણ છે॥
Verse 68
भूयश्चापि प्रसिद्ध्यर्थं प्रेषिताप्सरसोऽत्र मे । विमोक्षिता ग्राहरूपात्त्वया ताश्च कुरूद्वह
વધુમાં, આ સ્થાનની વિશેષ પ્રસિદ્ધિ માટે મારી અપ્સરાઓને અહીં મોકલવામાં આવી હતી; હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તું તેમને ગ્રાહ (મગર) રૂપમાંથી મુક્ત કર્યા॥
Verse 69
यतो धर्मस्य सर्वस्य नानारूपैः प्रवर्ततः । परित्राणाय भवतः कृष्णस्य च भवो भवे
કારણ કે તારા પરથી જ અનેક રૂપોમાં સર્વ ધર્મ પ્રવર્તે છે. તારી અને કૃષ્ણની રક્ષા માટે શિવ જન્મે જન્મે સહાયક થાઓ॥
Verse 70
तदिदं वर्णितं तुभ्यं सर्वतीर्थफलं महत् । श्रुत्वैतदादितः पूर्वं पुमान्पापैः प्रमुच्यते
આ રીતે તને સર્વ તીર્થોના મહાન ફળનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું. જે મનુષ્ય આને આરંભથી સાંભળે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે॥
Verse 71
सूत उवाच । श्रुत्वेति विजयो धीमान्प्रशशंस सुविस्मितः । विसृष्टो नारदाद्यैश्च द्वारकां प्रति जग्मिवान्
સૂતજી બોલ્યા—આ સાંભળી ધીમાન વિજય (અર્જુન) અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ તે વૃત્તાંતની પ્રશંસા કરવા લાગ્યો. પછી નારદ આદિ દ્વારા વિદાય પામી તે દ્વારકા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.