Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अश्वत्थलाक्षावह्नौ च सर्षपान्केसरप्लुतान् । जुह्वतो मंत्रमुख्यैश्च बलातिबलसंज्ञकैः

સૂત બોલ્યા—અશ્વત્થ કાષ્ઠ અને લાખથી પોષિત અગ્નિમાં તેઓ કેસરરસથી ભીંજવેલા રાઈના દાણા આહુતિરૂપે અર્પણ કરતા અને ‘બલા’ તથા ‘અતિબલા’ નામના મુખ્ય મંત્રોનું જપ કરતા હતા.

Verse 2

यामे तु प्रथमे याते काचिन्नारी समाययौ । शोणिताक्तैकवसना महोच्चोर्ध्वशिरोरुहा

રાત્રિનો પ્રથમ પ્રહર વીતી ગયા પછી એક સ્ત્રી ત્યાં આવી—રક્તથી લિપ્ત એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરેલું, અને તેના વાળ બહુ ઊંચા ઊભા હતા.

Verse 3

दारुणाक्षी शुक्लदन्ती भयस्यापि भयंकरी । सा रुरोद महारावं प्राप्य तां होमभूमिकाम्

તેની આંખો ભયાનક, દાંત શ્વેત; તે તો ભયને પણ ભયભીત કરે એવી ભયંકરી હતી. હોમભૂમિ પર પહોંચતાં જ તેણે મહાગર્જના સમો રોદન કર્યું.

Verse 4

तां दृष्ट्वा चुक्षुभे सद्यो विजयो भीतिमानिव । बर्बरीकश्च निर्भीतिस्तस्याः संमुखमाययौ

તેને જોઈ વિજય તરત જ વ્યાકુળ થયો, જાણે ભયથી ગ્રસ્ત; પરંતુ નિર્ભય બર્બરીક તેની સામે સીધો જઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 5

ततः कण्ठं समाश्लिष्य तस्या मतिमतां वरः । रुरोद द्विगुणं वीरो मेघवन्नादयन्बहु

ત્યારે તે વીર—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ—તેણીનો કંઠ પકડીને દ્વિગુણ જોરે રડ્યો અને મેઘગર્જના સમો વારંવાર ઘોર નાદ કર્યો।

Verse 6

तं दृष्ट्वा विस्मिता सा च यावन्मुंचति कर्तिकाम् । तावन्निष्पीडिते कंठे मोक्तुं तस्मिन्न चाशकत्

તેને જોઈ તે આશ્ચર્યચકિત થઈ; અને જેટલો સમય તે કાર્તિકાને છોડતો ન હતો, તેટલો સમય કંઠ દબાયેલ હોવાથી તે તેની પાસેથી પોતાને છૂટાવી શકી નહિ।

Verse 7

पीड्यमाने च बलिना कंठे तस्या मुहुर्मुहुः । मुमुोच विविधाञ्छब्दान्वज्राहत इवाचलः

બલવાને વારંવાર તેણીનો કંઠ દબાવ્યો ત્યારે તે વારંવાર વિવિધ પ્રકારના શબ્દો કાઢવા લાગી—જાણે વજ્રથી આઘાત પામેલો પર્વત।

Verse 8

क्षणं रावांस्ततो मुक्त्वा त्राहि मुञ्चेति वक्त्यणु । ततः कृपालुना मुक्ता पादयोः पतिताऽब्रवीत्

ક્ષણભર ચીસો પાડી તે ક્ષીણ વાણીથી બોલી—“ત્રાહિ, મને છોડો!” પછી કૃપાળુએ તેને મુક્ત કરી; તે તેના ચરણોમાં પડીને બોલી।

Verse 9

शरणं ते प्रपन्नास्मि दासी कर्मकरी तव । महाजिह्वेति मां विद्धि राक्षसीं कामरूपिणीम्

“હું તમારી શરણમાં આવી છું; હું તમારી દાસી, તમારી સેવિકા છું. મને ‘મહાજિહ્વા’ તરીકે જાણો—હું ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરતી રાક્ષસી છું.”

Verse 10

काशीश्मशाननिलयां देवदानवदर्पहाम् । ददासि यदि मे वीर दुर्लभां प्राणदक्षिणाम्

હે વીર! જો તું મને દુર્લભ પ્રાણ-દક્ષિણા રૂપે જીવનદાન આપે, તો દેવો અને દાનવોના દર્પને હરનાર, શ્મશાન-નિવાસિની કાશીમાં હું નિવાસ કરીશ।

Verse 11

ततस्तपश्चरिष्यामि सर्वभूताभयप्रदा । अस्मिन्नर्थे स्वदेवस्य शपथा मे तथात्मनः

ત્યારબાદ હું તપશ્ચર્યા કરીશ અને સર્વ ભૂતોને અભય આપનારી બનીશ। આ વિષયમાં હું મારા ઇષ્ટદેવની તથા મારી આત્માની શપથ લઉં છું।

Verse 12

यद्येतद्व्यत्ययं कुर्यां भस्मीभूयां ततः क्षणम् । एवं ब्रुवाणां तां वीरो निगृह्य शपथैर्दृढम्

જો હું આમાં વ્યત્યય કરું, તો તે ક્ષણમાં જ ભસ્મીભૂત થાઉં. એમ બોલતી તેણીને તે વીરએ દૃઢ શપથોથી બાંધી કડક રીતે રોકી રાખી।

Verse 13

मुमोच सापि संहृष्टा कृच्छ्रान्मुक्ता ययौ वनम् । सोऽपि वीरः खङ्गधारी तत्रैवावस्थितोऽभवत्

તેણે તેણીને મુક્ત કરી; અને તે પણ હર્ષિત થઈ, કષ્ટમાંથી છૂટીને, વનમાં ચાલી ગઈ. ખડ્ગધારી તે વીર પણ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।

Verse 14

ततो मध्यमरात्रौ च गर्जितं श्रूयते महत् । अन्धकारं च संजज्ञे तमोंऽधनरकप्रभम्

પછી મધ્યરાત્રિએ એક મહાગર્જના સંભળાઈ, અને અંધકાર છવાઈ ગયો—અંધ નરકની પ્રભા જેવો ઘોર તમસ્।

Verse 15

ददृशे च ततः शैलः शतशृंगोऽतिविस्तरः । नानाशिलाः प्रमुमुचे नानावृक्षांश्च सोच्छ्रयान्

ત્યારે શતશૃંગો ધરાવતો અતિ વિશાળ પર્વત દેખાયો. તેણે અનેક પ્રકારની શિલાઓ ઉછાળી અને ઊંચા ઊંચા વૃક્ષો પણ બહાર ફેંક્યા.

Verse 16

नानानिर्झर संघोषं ववृषे शोणितं वहु । तं तथा नगमालोक्य निर्भीतो भैमिनंदनः

ઘણા ઝરણાંઓના ઘોષ જેવો કોલાહલ કરીને બહુ રક્ત વર્ષા સમાન વરસ્યું. તે રીતે પર્વતને જોઈને પણ ભીમાનો પુત્ર નિર્ભય રહ્યો.

Verse 17

पर्वतो द्विगुणो भूत्वा पर्वतं सहसाप्लुतः । तदाभिजघ्ने संहृत्य पर्वतं स्वेन भूभृता

પર્વત દ્વિગુણો બની અચાનક બીજા પર્વત પર કૂદી પડ્યો. પછી પોતાના જ ભારથી તેને પકડીને દબાવી પ્રહાર કર્યો.

Verse 18

तदा विशीर्णः सोऽभूच्च पर्वतो भूमिमंडले । ततो योजनदेहात्मा शतशीर्षः शतोदरः

ત્યારે તે પર્વત ભૂમિમંડળ પર ચુરચુર થઈ વિખેરાઈ ગયો. પછી તેમાંથી એક યોજનપ્રમાણ દેહવાળો, સો મસ્તક અને સો ઉદરવાળો એક પ્રાણી પ્રગટ થયો.

Verse 19

वक्त्रैर्मुंचन्महाज्वालां रेपलेन्द्रोऽभ्यधावत । तं धावमानं दृष्ट्वैव बर्बरीको महाबलः

ઘણા મુખોથી મહાજ્વાળા ઉગાળતો રેપલેન્દ્ર દોડી આવ્યો. તેને ધાવતો જોઈ મહાબલી બર્બરીક પણ સામેથી સામનો કરવા આગળ વધ્યો.

Verse 20

विधाय तादृशं रूपं नर्दन्तं चाप्यधावत । ततो मध्यमरात्रौ ती लघु चित्रं च सुष्ठु च

એવું જ રૂપ ધારણ કરીને ગર્જના કરતો તે પણ આગળ દોડ્યો. પછી મધ્યરાત્રિએ ક્ષણમાં જ અતિ ઝડપી, અદ્ભુત અને અત્યંત મનોહર ઘટના બની.

Verse 21

युयुधाते बाणजालैर्यथा प्रावृषि तोयदौ । छिन्नचापौ च खङ्गाभ्यां छिन्नखड्गौ च मुष्टिभिः

વરસાદ ઋતુમાં મેઘો જેમ જળવર્ષા કરે તેમ, તેઓ બાણજાળોથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ખડ્ગોથી તેમના ધનુષ કાપાઈ ગયા અને મুষ্টિપ્રહારો વડે તેમના ખડ્ગો પણ તૂટી ગયા.

Verse 22

पर्वताविव सत्पक्षौ चिरं युयुधतुः स्थिरम् । ततः कक्षे समुत्पाट्य भ्रामयित्वा मुहूर्तकम्

બળવાન પાંખો ધરાવતા બે પર્વતોની જેમ તેઓ લાંબા સમય સુધી અડગપણે યુદ્ધ કરતા રહ્યા. પછી કમરે પકડી શત્રુને ઉપાડી કાઢ્યો અને ક્ષણમાત્ર ફેરવ્યો.

Verse 23

भूमौ प्रधर्षयामास प्रसृतं च मुमोच ह । चिक्षेप चाग्निकोणे तं महीसागररोधसि

તેણે તેને ધરતી પર પછાડી દીધો અને ફેલાઈ પડેલા તેને છોડ્યો. પછી અગ્નિકોણ—દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં—જ્યાં ધરતી સમુદ્રની સીમાને સ્પર્શે છે ત્યાં તેને ફેંકી દીધો.

Verse 24

तद्दूरे रेपलेन्द्राख्यं ग्राममद्यापि वर्तते । एवं स रेपलोनाम वृत्रतुल्यपराक्रमः

તે સ્થાનથી બહુ દૂર નહીં ‘રેપલેન્દ્ર’ નામનું ગામ આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. આ રીતે ‘રેપલ’ નામનો તે વીર વૃત્ર સમાન પરાક્રમી હતો.

Verse 25

नाथः श्मशानस्यावन्त्या विघ्नकृन्निहतोऽभवत् । तं निहत्य पुनर्वीरो बर्बरीकः स्थितोऽभवत्

અવન્તીના શ્મશાનના નાથ, વિઘ્ન કરનાર, હણાઈ ગયો. તેને સંહાર કરીને વીર બર્બરીક ફરી અડગ અને સ્થિર ઊભો રહ્યો.

Verse 26

ततस्तृतीययामे च प्रतीच्या दिश आययौ । पर्वताभा महानादा पादैः कम्पयतीव भूः

પછી રાત્રિના ત્રીજા પ્રહરે પશ્ચિમ દિશાથી પર્વતસમાન આકારવાળી એક આવી; તે મહાગર્જના કરતી હતી, જાણે પગલાંથી ધરતી કંપાવતી હોય.

Verse 27

दुहद्रुहाख्याश्वतरी मेघभ्रष्टा तडिद्यथा । तामायांतीं तथा दृष्ट्वा सूर्यवैश्वानरप्रभाम्

દુહદ્રુહા નામની એક અશ્વતરી પ્રગટ થઈ, જાણે વાદળમાંથી પડેલી વીજળી. સૂર્ય અને વૈશ્વાનર અગ્નિ જેવી પ્રભાથી તેજસ્વી તે આવતી દેખાતાં (તે સચેત થયો).

Verse 28

उपसृत्य जवाद्भैमी रुरोह प्रहसन्निव । वेगात्ततः प्रद्रवतीं तुण्डे प्राहत्य मुष्टिभिः

અતિ વેગથી નજીક આવી ભૈરવી જાણે હસતી હસતી તેના પર ચઢી બેઠી. પછી તે જોરથી દોડી નીકળતાં, તેણે મુઠ્ઠીઓથી તેના મુખ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 29

स्थापयामास तत्रैव तस्थौ सा चातिपीडिता । ततः क्रुद्धा महारावं कृत्वाप्लुत्य दुहद्रुहा

તેણે તેને ત્યાં જ દબાવીને રોકી દીધી અને તે અત્યંત પીડિત થઈ ઊભી રહી. પછી ક્રોધિત દુહદ્રુહાએ મહાગર્જના કરીને ઉછળી પડી.

Verse 30

जगत्यामाशु चिक्षेप बर्बरीकं तथेच्छकम् । ततो नदित्वा चातीव पादघातममुंचत

તેણે પોતાની ઈચ્છા મુજબ બર્બરીકને ઝડપથી જમીન પર પટક્યો. પછી જોરથી ગર્જના કરીને તેણે તેને લાત મારી.

Verse 31

पादौ च वीरः संगृह्य चिक्षेप भुवि लीलया । ततः पुनः समुत्थाय धावंतीं तां निगृह्य सः

તે વીરે તેના બંને પગ પકડી લીધા અને રમત માત્રમાં તેને જમીન પર ફેંકી દીધી. પછી તે ફરીથી ઉઠીને દોડવા લાગી ત્યારે તેણે તેને પકડી લીધી.

Verse 32

मुष्टिना पातयित्वैव दंतान्कंठमपीडयत् । क्लिन्नं वास इवापीड्य प्राणानत्याजयद्द्रुतम्

મુક્કાથી તેને પછાડીને તેણે તેના દાંત તોડી નાખ્યા અને ગળું દબાવી દીધું. ભીના કપડાની જેમ નિચોવીને તેણે ઝડપથી તેના પ્રાણ હરી લીધા.

Verse 33

एवं सीकोत्तरस्थाने स्मशानैकपदो द्भवा । शाकिनीनामधीशा सा बर्बरीकेण सूदिता

આમ સીકાની ઉત્તરે આવેલા એકપદ સ્મશાનમાં જન્મેલી શાકિનીઓની તે અધિષ્ઠાત્રી દેવી બર્બરીક દ્વારા હણાઈ ગઈ.

Verse 34

हत्वा तां चापि चिक्षेप प्रतीच्यामेव लीलया । दुहद्रुहाख्यमद्यापि तत्र ग्रामं स्म वर्तते

તેને મારીને તેણે રમત માત્રમાં પશ્ચિમ દિશામાં ફેંકી દીધી. આજે પણ ત્યાં 'દુહદ્રુહા' નામનું ગામ અસ્તિત્વમાં છે.

Verse 35

ततस्तथैव संतस्थौ बर्बरीकोऽभिरक्षणे । ततश्चतुर्थे यामे च प्राप्तः क्षपणकोऽद्भुतः

ત્યારે બર્બરીક પૂર્વવત્ રક્ષણમાં ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો. પછી રાત્રિના ચોથા પ્રહરે એક અદ્ભુત ક્ષપણક તપસ્વી ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 36

मुंडी नग्नो मयूराणां पिच्छधारी महाव्रतः । प्रोवाच चेदं वचनं हाहा कष्टमतीव भोः

મુંડિતમસ્તક, નગ્ન, મયૂરપિચ્છધારી, મહાવ્રતી તે બોલ્યો—“હાહા! ભો, આ તો અતિ કષ્ટદાયક છે!”

Verse 37

अहिंसा परमो धर्मस्तदग्निर्ज्वाल्यते कुतः । हूयमाने यतो वह्नौ सूक्ष्मजीववधो महान्

“અહિંસા પરમ ધર્મ છે; તો પછી આ અગ્નિ કેમ પ્રજ્વલિત થાય? કારણ કે અગ્નિમાં આહુતિ અર્પિત થતાં સૂક્ષ્મ જીવોનો મહાવધ થાય છે।”

Verse 38

श्रुत्वेदं वचनं तस्य बर्बरीकोऽब्रवीत्स्मयन् । वदने सर्वदेवानां हूयमाने स्म पावके

તેનું વચન સાંભળી બર્બરીક હસીને બોલ્યો. તે સમયે પાવકમાં આહુતિઓ અર્પિત થતી હતી અને સર્વ દેવતાઓનું આવાહન થતું હતું.

Verse 39

अनृतं भाषसे पाप शिक्षायोग्योऽसि दुर्मते । इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य कक्षामध्ये स्थिरोऽस्य च

“પાપી! તું અસત્ય બોલે છે; દુર્મતિ, તું શિક્ષા-દંડને યોગ્ય છે.” એમ કહી તે સહસા ઉછળી, તેના કક્ષમાં (કમરે) દૃઢપણે સ્થિર થયો.

Verse 40

दन्तान्मुष्टिप्रहारैश्च समाहत्याभ्यपातयत् । रुधिराविलवक्त्रं तं मुमोच पतितं भुवि

દાંત પર મુઠ્ઠીપ્રહારોથી ઘા મારી તેણે શત્રુને જમીન પર પટક્યો. લોહીથી લથપથ મુખવાળો તે ભૂમિ પર પડી ગયો.

Verse 41

स क्षणाच्चेतनां प्राप्य घोरदैत्यवपुर्धरः । भयाद्भैमेः प्रदुद्राव गुहाविवरमाविशत्

ક્ષણમાં ચેતના પામી તે ભયંકર દૈત્યરૂપધારી, ભીમપુત્રના ભયથી દોડી ગયો અને ગુફાના ચિરામાં પ્રવેશ્યો.

Verse 42

बहुप्रभेति नगरी षष्टियोजनमायता । तस्यां विवेश सहसा तं चानु बर्बरीककः

બહુપ્રભા નામની નગરી સાઠ યોજન સુધી વિસ્તરેલી હતી. તે અચાનક તેમાં પ્રવેશ્યો અને બર્બરીક તેની પાછળ ગયો.

Verse 43

बर्बरीकं ततो दृष्ट्वा नादोऽभूच्च पलाशिनाम् । धावध्वं हन्यतामेष छिद्यतां भिद्यतामिति

ત્યારે બર્બરીકને જોઈ પલાશીઓમાં મોટો નાદ ઊઠ્યો—“દોડો! એને મારો! કાપી નાંખો! ભેદી ચુરચુર કરો!”

Verse 44

तच्छ्रुत्वा दैत्यवीराणां कोटयो नव भीषणाः । नानायुधधरा वीरं बर्बरीकमुपाद्रवन्

એ સાંભળીને નાનાં પ્રકારનાં શસ્ત્રો ધારણ કરેલા ભયંકર નવ કરોડ દૈત્યવીરો, વીર બર્બરીક પર તૂટી પડ્યા.

Verse 45

दृष्ट्वा तान्कोटिशो दैत्यान्क्रुद्धो भीमात्मजात्मजः । निमील्य सहसा नेत्रे तेषां मध्यमधावत

કરોડો દૈત્યોને જોઈ ભીમનો પૌત્ર ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો. ક્ષણમાત્ર નેત્રો મીંચી તે સહસા તેમની વચ્ચે ધસી ગયો.

Verse 46

पादघातैस्ततः कांश्चिद्भुजाघातैस्तथापरान् । हृदयस्याभिघातैश्च क्षणान्निन्ये यमक्षयम्

પછી તેણે કેટલાંકને પાદઘાતથી અને કેટલાંકને ભુજાઘાતથી પાડી દીધા; હૃદય પર ચુરણકારી પ્રહાર કરીને ક્ષણમાં જ તેમને યમધામે મોકલ્યા.

Verse 47

यथा नलवनं क्र्रुद्धः कुर्याद्भूमिसमं करी । नवकोटीस्तथा जघ्ने सह तेन पलाशिना

જેમ ક્રોધિત હાથી નલવનને ધરતી સમાન કરી દે, તેમ તેણે તે પલાશી સહિત નવ કરોડનો સંહાર કર્યો.

Verse 48

ततो नागाः समागम्य वासुकिप्रमुखास्तदा । तुष्टुबुर्विविधैर्वाक्यैरूचुः सुहृदयं च ते

પછી વાસુકિ-પ્રમુખ નાગો ત્યાં એકત્ર થયા. પ્રસન્ન થઈ તેમણે વિવિધ વચનો દ્વારા સુહૃદયની સ્તુતિ કરી અને સ્નેહપૂર્વક તેને સંબોધ્યો.

Verse 49

नागानां परमं कृत्यं कृतं ते भैमिनंदन । पलाशीनाम दैत्योयं नीतो यत्सानुगो यमम्

“હે ભૈમિનંદન! તું નાગો માટે પરમ ઉપકાર કર્યો છે; ‘પલાશી’ નામનો આ દૈત્ય પોતાના અનુચરો સહિત યમધામે મોકલાયો છે.”

Verse 50

अनेन हि वयं वीर सानुगेन दुरात्मना । पीडिता विविधोपायैः पातालादप्यधः कृताः

હે વીર! આ દુષ્ટાત્માએ પોતાના અનુચરો સાથે મળીને અમને અનેક ક્રૂર ઉપાયોથી પીડિત કર્યા અને પાતાળથી પણ નીચે ધકેલી દીધા।

Verse 51

वरं वृणीष्व त्वं तस्मान्नागेभ्योऽभिमतं परम् । वरदाः सर्व एव स्म वयं तुभ्यं सुतोषिताः

અતએવ નાગો પાસેથી તને અભિમત એવો પરમ વર પસંદ કર. અમે બધા વરદાતા છીએ, કારણ કે તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છીએ।

Verse 52

सुहृदय उवाच । यदि देयो वरो मह्यं तदेनं प्रवृणोम्यहम् । सर्वविघ्नविनिर्मुक्तो विजयः सिद्धिमाप्नुयात्

સુહૃદય બોલ્યો—જો મને વર આપવો હોય તો હું આ જ વર પસંદ કરું છું: વિજય સર્વ વિઘ્નોથી મુક્ત થઈ પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 53

ततस्तथेति तं प्रोचुः प्रहृष्टा वायुभोजनाः । स च तेभ्यः पुरीं दत्त्वा निवृत्तो नागपूजितः

ત્યારે આનંદિત વાયુભોજી નાગોએ તેને કહ્યું, “તથાસ્તુ।” અને તે તેમને એક નગરી આપી, નાગો દ્વારા પૂજિત અને સન્માનિત થઈ પરત ફર્યો।

Verse 54

विवरस्य च मध्येन समागच्छन्महाप्रभम् । सर्वरत्नमयं लिंगं स्थितं कल्पतरोरधः

વિવરના મધ્યમાંથી પસાર થતાં તેને મહાપ્રભા દેખાઈ—કલ્પતરું નીચે સર્વરત્નમય લિંગ સ્થાપિત હતું।

Verse 55

अर्च्यमानं सुवह्नीभिर्नागकन्याभिरैक्षत । ततोऽसौ विस्मयाविष्टो नागकन्या ह्यपृच्छत

તેણે જોયું કે તેજસ્વી નાગકન્યાઓ તે (લિંગ)ની પૂજા કરી રહી છે. પછી આશ્ચર્યથી ભરાઈ તે નાગકન્યાને પૂછવા લાગ્યો.

Verse 56

केनेदं स्थापितं लिंगं सूर्यवैश्वानरप्रभम् । लिंगादपि चतुर्दिक्षु मार्गाश्चेमे तु कीदृशाः

સૂર્ય અને વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતું આ લિંગ કોણે સ્થાપ્યું? અને આ લિંગમાંથી ચારેય દિશામાં ફેલાયેલા આ માર્ગો કેવા છે?

Verse 57

इति वीरवचः श्रुत्वा बृहत्कटिपयोधरा । सव्रीडं सस्मितापांगनिर्मोक्षमिदमब्रवीत्

વીરના વચન સાંભળી તે કન્યા—વિશાળ કટિ અને પુષ્ટ સ્તનવાળી—લાજ સાથે, મૃદુ સ્મિત અને તિરછા નયનના સૌમ્ય ભાવથી આ રીતે બોલી.

Verse 58

सर्वपन्नगराजेन शेषेण सुमहात्मना । तप स्तप्त्वा महालिंगमिदमत्र प्रतिष्ठितम्

સર્વ નાગરાજોના રાજા મહાત્મા શેષે કઠોર તપ કરીને અહીં આ મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી છે.

Verse 59

दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानादर्चनात्सर्वसिद्धिदम् । लिंगात्पूर्वेण मार्गोयं याति श्रीपर्वतं भुवि

આના દર્શન, સ્પર્શ, ધ્યાન અને અર્ચનથી આ (લિંગ) સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે. આ લિંગથી પૂર્વ દિશાનો આ માર્ગ પૃથ્વી પર શ્રીપર્વત સુધી જાય છે.

Verse 60

एलापत्रेण विहितो नागानां तत्र प्राप्तये । दक्षिणेन च मार्गोऽयं याति शूर्पारकं भुवि

નાગો ત્યાં પહોંચે તે માટે એલાપત્રે આ માર્ગ ગોઠવ્યો છે. અને આ દક્ષિણ માર્ગ પૃથ્વી પર શૂર્પારક તરફ જાય છે.

Verse 61

कर्कोटकेन नागेन कृतोऽयं तत्र प्राप्तये । पश्चिमेन च मार्गोऽयं प्रभासं याति सुप्रभम्

ત્યાં પહોંચવા માટે આ માર્ગ નાગ કર્કોટકે બનાવ્યો છે. અને આ પશ્ચિમ માર્ગ તેજસ્વી પ્રભાસ તરફ જાય છે.

Verse 62

ऐरावतेन विहितो नागानां गमनाय च । उत्तरेण च मार्गोयं येन यातुं भवान्स्थितः

નાગોના ગમન માટે આ માર્ગ ઐરાવતે ગોઠવ્યો છે. અને આ ઉત્તર માર્ગ છે, જેના દ્વારા તમે હવે આગળ વધવા તૈયાર છો.

Verse 63

गुप्तक्षेत्रे सिद्धलिंगं याति शक्तिगुहाऽकृतः । विहितस्तक्षकेणासौ यातुं तत्र महात्मना

ગુપ્ત ક્ષેત્રમાં સિદ્ધલિંગ સુધી જતો આ માર્ગ શક્તિગુહાએ રચ્યો છે. એ જ પથ ત્યાં જવા માટે મહાત્મા તક્ષકે પણ ગોઠવ્યો છે.

Verse 64

इतीदं वर्णितं वीर विज्ञप्तिः श्रूयतां मम । को भवानधुनैवेतो दैत्यपृष्ठ गतोऽभवत् । अधुनैव तथैकाकी समायातोऽत्र नो वद

હે વીર, આ બધું મેં વર્ણવ્યું; હવે મારી વિનંતી સાંભળો. તમે કોણ છો, જે હમણાં જ દૈત્યની પીઠ પર સવાર થઈ આવ્યા છો? અને તમે હમણાં જ એકલા અહીં કેવી રીતે આવ્યા—અમને કહો.

Verse 65

वयं च सर्वास्ते दास्यस्त्वां पतिं प्रवृणीमहे । अस्माभिः सहितः क्रीड विविधास्वत्र भूमिषु

અમે સર્વે તમારી દાસીઓ છીએ; તમને જ પતિ-સ્વામી તરીકે વરીએ છીએ. અમારાં સાથે અહીં અનેક રમણીય સ્થાનોમાં ક્રીડા-વિહાર કરો.

Verse 66

बर्बरीक उवाच । अहं कुरुकुलोत्पन्नः पांडुपुत्रस्य पौत्रकः । बर्बरीक इति ख्यातस्तं दैत्यं हंतुमागतः

બર્બરીકે કહ્યું—હું કુરુકુલમાં જન્મેલો, પાંડુપુત્રનો પૌત્ર છું. ‘બર્બરીક’ તરીકે ખ્યાત હું તે દૈત્યનો વધ કરવા આવ્યો છું.

Verse 67

स च दैत्यो हतः पापः पुनर्यास्ये महीतलम् । भवतीभिश्च मे नास्ति कृत्यं भोभोः कथंचन

એ પાપી દૈત્ય મારાયો; હવે હું ફરી પૃથ્વીતળે જઈશ. હે દેવીઓ, તમારાં સાથે હવે મારું કોઈ કાર્ય રહ્યું નથી.

Verse 68

ब्रह्मचारिव्रतं यस्मादहं सततमास्थितः । इत्युक्त्वाभ्यर्च्य तल्लिंगं प्रणिपत्य च दण्डवत्

‘કારણ કે હું સદા બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત છું’ એમ કહી તેણે તે લિંગની અર્ચના કરી અને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.

Verse 69

ऊर्ध्वमाचक्रमे वीरः कातरं ताभिरीक्षितः । ततो बहिः समागत्य सप्रकाशं मुखं तदा

પછી તે વીર ઊર્ધ્વ દિશામાં આગળ વધ્યો; સ્ત્રીઓએ તેને વ્યાકુળ નજરે જોયો. ત્યારબાદ તે બહાર આવ્યો અને તે ક્ષણે તેનું મુખ પ્રકાશમાન થયું.

Verse 70

प्रहर्षेणैव पूर्वस्या विजयं ददृशे दिशः । तस्मिन्काले च विजयः कर्म सर्वं समाप्तवान्

અતિ હર્ષથી તેણે પૂર્વ દિશામાંથી આવતી વિજયલક્ષ્મીને જોઈ. એ જ સમયે વિજયે સમગ્ર કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 71

कांत्या सूर्यसमाभास ऊर्ध्वमाचक्रमे क्षणात् । ततो वियद्गतं देवैः पुष्पवर्षमभून्महत्

સૂર્ય સમાન કાંતિથી તેજસ્વી બની તે ક્ષણમાં ઊર્ધ્વે ઉઠ્યો. ત્યારબાદ આકાશમાંથી દેવોએ મહાન પુષ્પવર્ષા કરી.

Verse 72

जगुर्गंधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । विजयो बर्बरीकं च ततो वचनमब्रवीत्

મુખ્ય ગંધર્વોએ ગાન કર્યું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું. ત્યારબાદ વિજયે બર્બરીકને આ વચન કહ્યાં.

Verse 73

तव प्रसादाद्वीरेश सिद्धिः प्राप्ता मयातुला । चिरं जीव चिरं नंद चिरं वस चिरं जय

હે વીરોના સ્વામી! તમારા પ્રસાદથી મને અતુલ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ. ચિરંજીવી રહો, ચિરકાળ આનંદિત રહો, ચિરકાળ વસો અને ચિરકાળ વિજયી થાઓ.

Verse 74

अत एव हि साधृनां संगमिच्छंति साधवः । औषधं सर्वदोषाणां भवेत्सत्यं गमो यतः

એથી જ સજ્જનો સજ્જનોનો સંગ ઇચ્છે છે; કારણ કે તે સత్సંગથી સત્યમાર્ગ પ્રગટે છે, જે સર્વ દોષોની ઔષધિ બને છે.

Verse 75

त्वं च होमस्थितं भस्म सिंदूरसदृशप्रभम् । निःशल्यं सविवरकं पूर्यमाणं गृहाण च

અને તું હોમાગ્નિમાં રહેલી આ ભસ્મ ગ્રહણ કર—સિંદૂર સમ તેજસ્વી; અવિદ્ધ હોવા છતાં એક રંધ્રવાળી અને ભરાઈ શકે તેવી.

Verse 76

अक्षय्यमेतत्संग्रामे प्रथमं ते प्रमुंचतः । शत्रूणां स्थानकं मृत्योर्देहं ध्वस्तं करिष्यति

આ યુદ્ધમાં અક્ષય છે. તું તેને પ્રથમ છોડશે તો તે શત્રુઓના દુર્ગસ્થાનને ચૂર્ણ કરશે અને મૃત્યુના દેહને પણ ધ્વસ્ત કરી દેશે.

Verse 77

एवं सुखेन विजयः शत्रूणां ते भविष्यति

આ રીતે સહેલાઈથી શત્રુઓ પર તારો વિજય થશે.

Verse 78

बर्बरीक उवाच । उपकुर्यान्निराकांक्षो यः स साधुरितीर्यते । साकांक्षमुपकुर्याद्यः साधुत्वे तस्य को गुणः

બર્બરીકે કહ્યું: જે નિરાકાંક્ષ થઈ ઉપકાર કરે, તે જ ‘સાધુ’ કહેવાય. જે પ્રતિફળની ઇચ્છાથી ઉપકાર કરે, તેના સાધુત્વમાં પછી કયો ગુણ?

Verse 79

तद्देहि भस्म चान्यस्मै केनाप्यर्थो न मेऽण्वपि । प्रसादसुमुखां दृष्टिं विना नान्यद्वृणोमि ते

એ ભસ્મ બીજાને આપી દો; મને કોઈ પાસેથી પણ અણુમાત્ર લૌકિક લાભની ઇચ્છા નથી. તમારી પ્રસાદભરી સુમુખ દૃષ્ટિ સિવાય હું બીજું કશું માગતો નથી.

Verse 80

देवा ऊचुः । कुरूणां पांडवानां च भविष्यति महान्रणः । ततो भूमिस्थितं भस्म प्राप्स्यंति यदि कौरवाः

દેવોએ કહ્યું—કુરુઓ અને પાંડવો વચ્ચે મહાયુદ્ધ થશે. ત્યાર પછી જો કૌરવો ભૂમિ પર પડેલું ભસ્મ પ્રાપ્ત કરે તો…

Verse 81

महाननर्थो भविता पांडवानां ततः स्फुटम् । तस्माद्गृहाण त्वं भस्म सोपि चक्रे तथो वचः

ત્યારે પાંડવો પર નિશ્ચિત જ મહા અનર્થ આવશે. તેથી તું આ ભસ્મ ગ્રહણ કર. અને તેણે પણ તે વચન મુજબ જ કર્યું.

Verse 82

देवीभिः सहिता देवाः संमान्य विजयं च ते । सिद्धैश्वर्यं ददुस्तस्मै सिद्धसेनेति नाम च

દેવીઓ સહિત દેવોએ વિજયનું સન્માન કર્યું. તેમણે તેને સિદ્ધ ઐશ્વર્ય આપ્યું અને ‘સિદ્ધસેન’ નામ પણ આપ્યું.

Verse 83

एवं स विजयो विप्रः सिद्धिं लेभे सुदुर्लभाम् । बर्बरीकश्च कृत्वैतद्देवीभक्तिरतोऽवसत्

આ રીતે તે બ્રાહ્મણ વિજય અતિ દુર્લભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. અને બર્બરીકે આ કરી દેવીભક્તિમાં રત રહી નિવાસ કર્યો.