Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

અર્જુને કહ્યું—હે મહામુને! આ તીર્થો અને લિંગો અત્યંત અદ્ભુત છે. આપના કમલમુખમાંથી તેને સાંભળી મારું મન અત્યંત હર્ષિત થાય છે।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

હે મુને! આપ દ્વારા સ્થાપિત મહીનગરક વિષયે પણ જે મુખ્ય તીર્થો છે, હે પ્રભો, તે મને વર્ણવી કહો।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

નારદે કહ્યું—હે ફાલ્ગુન! શ્રીમહીનગરકમાં જે તીર્થો છે તે હું કહું છું; જ્યાં પ્રભુ સૂર્ય ‘જયાદિત્ય’ રૂપે વિરાજે છે।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

અહીં જે મનુષ્ય જયાદિત્યનું નામ કીર્તન કે જપ કરે છે, તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ હૃદયની ઇચ્છિત કામનাও પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

હે પાર્થ! જેના માત્ર દર્શનથી શ્રદ્ધાવાન મનુષ્ય કલ્યાણથી પરિપૂર્ણ થાય છે અને અમંગળ તથા દુર્ભાગ્યથી પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

હે પાર્થ! તે દેવની ઉત્પત્તિ સાંભળ; હું તને કહું છું. આ સાંભળવાથી કે કીર્તન કરવાથી ભાસ્કર (સૂર્ય) નો પ્રસાદ મળે છે।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

સમયાનુસાર આ પવિત્ર સ્થાન સ્થાપીને, યદૃચ્છાએ અને તેમના દર્શનની ઇચ્છાથી હું ભાસ્કરલોક (સૂર્યલોક) તરફ ગયો।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

હું પ્રણામ કરીને બેઠો હતો; ભાસ્કરે અર્ઘ્ય અર્પી મારી પૂજા કરી, અને દેવતા જાણે મંદ હાસ્ય સાથે મધુર વાણીમાં આ રીતે બોલ્યા।

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

હે વિપ્ર, તું ક્યાંથી આવ્યો છે અને ક્યાં જશે? હે નારદમુને, તારો સમય ક્યાં ક્યાં વિહાર-ભ્રમણમાં વ્યતીત થયો?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

નારદ બોલ્યા—ભાસ્કરે એમ કહ્યે ત્યારે મેં ઉત્તર આપ્યો: ‘હું ભારતવર્ષમાં, મહીનગરક નામના ખંડમાં પણ વિહર્યો છું; હે પ્રભુ ભાસ્કર, તમારા દર્શનાર્થે જ અહીં આવ્યો છું.’

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

રવિ બોલ્યા—તમે સ્થાપિત કરેલા તે પવિત્ર સ્થાને જે બ્રાહ્મણો વસે છે, તેમના ગુણ મને કહો. તે દ્વિજ કયા કયા સદ્ગુણોથી યુક્ત છે?

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

નારદ બોલ્યા—ભગવાને એમ પૂછતાં મેં ફરીથી આ વચનો કહ્યાં.

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

જો હું તેમની પ્રશંસા કરું તો લોકો કહેશે—‘એ પોતાના જ લોકોની સ્તુતિ કરે છે.’ અને જો નિંદા અયોગ્યોની નિંદા કરું, તો તે કેમ કરું? બન્ને તરફ કષ્ટ જ છે.

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

અથવા તે મહાત્માઓની પરમ મહિમા અપાર છે; હું જો તેમનું અલ્પ વર્ણન કરું, તો તે મહાદોષ નિશ્ચયે મારો જ ગણાશે।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

મારા દ્વારા પૂજિત તે દ્વિજેન્દ્રોની વાત સાંભળવાની જો તને સાચી ઇચ્છા હોય, તો તું સ્વયં જઈને તેમનું દર્શન કર; હે રવિ, આ જ મારું મત છે।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

મારા વચન સાંભળી રવિ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયો. ત્યારે અહર્પતિએ વારંવાર કહ્યું— “હું સ્વયં (તેમને) જોઈશ।”

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

પછી ભાસ્કરે બ્રાહ્મણ-દેહ ધારણ કરીને મને વિદાય આપી અને આકાશમાં તેજથી પ્રતાપમાન રહી યોગબળે સમુદ્રકાંઠે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

ત્રિકાળ સ્નાનથી પિંગળવર્ણ થયેલી જટા ધારણ કરનાર તે મહાતેજસ્વી વૃદ્ધ દ્વિજને ત્યારે મારા બ્રાહ્મણોએ જોયો।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

ત્યારે હારીત વગેરે દ્વિજોએ હર્ષથી પ્રસ્ફૂટિત નેત્રો સાથે બ્રાહ્મણશાળામાંથી ઊઠીને તે બ્રાહ્મણ અતિથિ તરફ દોડી ગયા।

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કરીને તેઓ મહાહર્ષથી આ વચનો બોલ્યા।

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

આજે અમારો દિવસ પુણ્યમય થયો અને આજે જ આ સ્થાન પરમ ઉત્તમ બન્યું; હે વિપ્રપ્રવર, તમે સ્વયં અહીં આગમન કર્યું છે તેથી।

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

ધન્ય ગૃહસ્થ માટે દ્વિજોત્તમો માત્ર કૃપાથી અતિથિના વેષે આવી, તેને પાવન કરવા માટે જ આવે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

અતએવ અમારા ઘરોને પણ પાવન કરો—તમારા પાદવિહારથી, તમારા દર્શનથી, ભોજન સ્વીકારવાથી અને અમારી સાથે અહીં નિવાસ કરીને।

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

અતિથિએ કહ્યું—હે વિપ્રો, ભોજન બે પ્રકારનું છે—પ્રાકૃત (સામાન્ય) અને પરમ. તેથી અર્પણ કરવા યોગ્ય તે પરમ-ભોજનને હું સાચે ઇચ્છું છું.

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

અતિથિના આ વચનો સાંભળી હારીતે પોતાના પુત્રને કહ્યું—પુત્ર, દ્વિજે કહેલા આઠ વર્ષના ‘કમઠ’ને તું જાણે છે?

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

કમઠે કહ્યું—પિતાજી, તમને પ્રણામ કરીને હું તે પરમ-ભોજન શું છે તે કહું; અને તે પરમ-ભોજન અર્પણ કરીને હું દ્વિજને તૃપ્ત કરીશ.

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

નિશ્ચયે, પુત્ર જન્મે તો પિતા ઋણમુક્ત થાય છે. હું તે વચનને સત્ય કરીશ—આ ઉત્તમ અતિથિને વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કરીને.

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

ભોજન બે પ્રકારનું છે; તેમનો વિભાગ આ છે—એક ‘પ્રાકૃત’ કહેવાય છે, બીજું ‘પરમ-ભોજન’ કહેવાય છે.

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

ત્યાં જે ‘પ્રાકૃત’ નામે કહેવાય છે, તે પ્રકૃતિ તથા પ્રકૃતિ-પ્રમુખ તત્ત્વોને સંબંધિત છે; એ જ ચોવીસ તત્ત્વોના ગણનું ‘તર્પણ’ કહેવાય છે।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

તે ભોજન છ રસવાળું છે અને તેને પાંચ પ્રકારનું પણ કહે છે; જેને ભોજન કરતાં દેહલક્ષણવાળું ‘ક્ષેત્ર’ તૃપ્ત થાય છે।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

જેમ ‘પર’નું નામ ‘પરમ’ કહેવાય છે, તેમ ‘પરમ ભોજન’ પણ કહેવાય છે. આત્મા ‘પરમ’ કહેવાય છે; તેથી તે પરમ ભોજન તેનું જ થાય।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

અતએવ નાનાપ્રકારના ધર્મનું જે શ્રવણ છે, તે ‘અન્ન’ કહેવાય છે. ભોક્તા ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ છે અને તેના મુખરૂપે બે કાન કહેવાયા છે।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

તે હું શ્રેષ્ઠ દ્વિજને અર્પણ કરીશ. હે વિપ્ર, જે ઇચ્છો તે પૂછો; બ્રાહ્મણોની સભામાં હું મારી શક્તિ મુજબ તમને તૃપ્ત કરીશ।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

નારદ બોલ્યા—કમઠના આ મહાન વચનને સાંભળી તે અતિથિએ મનમાં જ તેની પ્રશંસા કરી અને પછી આ પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

જીવ કેવી રીતે જન્મે છે અને કેવી રીતે લય પામે છે? અને ભસ્મભાવને પ્રાપ્ત થયા પછી તે ક્યાં જાય છે—આગામી ગતિ ક્યાં પામે છે?

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

કમઠ બોલ્યા—પ્રથમ ગુરુને પ્રણામ કરીને અને ત્યારબાદ ધર્મને નમસ્કાર કરીને, છંદમાં ગાયેલ આ પ્રશ્નનો ઉત્તર હું મારી શક્તિ પ્રમાણે કહેશ, હે દ્વિજ।

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

જન્મ સમયે જીવની ગતિનું કારણ ત્રિવિધ કર્મ કહેવાય છે—પુણ્ય, પાપ અને મિશ્ર; જે અનુક્રમે સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ ગુણો સાથે સંબંધિત છે।

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

તેમામાં જે ‘સાત્ત્વિક’ કહેવાય છે તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થાય છે. અને કાળક્રમે સ્વર્ગથી ચ્યૂત થઈ તે ધનવાન, ધાર્મિક અને સુખી બની જન્મે છે।

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

એ જ રીતે જે ‘તામસ’ કહેવાય છે તે નરકને પ્રાપ્ત થાય છે. અનેક યાતનાઓ ભોગવીને અંતે તે સ્થાવર-યોનિ (વનસ્પતિ આદિ)ને પામે છે.

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

મહાત્માઓના દર્શન-સ્પર્શથી, તેમના સંગ તથા તેમના આસન-ઉપભોગમાં સહભાગી થવાથી, અને કાળના મહાન સંયોગથી, સંસારમાં ભટકતો જીવ ફરી માનવ બને છે.

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

તે પણ દુઃખ, દરિદ્રતા વગેરેમાં ઘેરાઈને ઇન્દ્રિયવિકલ બને છે. આ પાપનું પ્રત્યક્ષ લક્ષણ છે, જે સર્વ લોકોને દેખાય છે.

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

હવે જેનું કર્મ મિશ્ર હોય તે તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ)ને પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ સંસારમાં ભટકતા ભટકતા પણ, માત્ર મહાત્માઓના સંસર્ગથી તે ફરી માનવ બને છે.

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

જેનુ પુણ્ય બહુ વિશાળ અને પાપ અલ્પ હોય, તે પહેલાં દુઃખી બને છે અને પછી સુખથી યુક્ત થાય છે.

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

જેનુ પાપ વધારે અને પુણ્ય ઓછું હોય, તે પહેલાં સુખ ભોગવે છે અને પછી દુઃખ પામે છે—આ જ મિશ્ર કર્મનું લક્ષણ છે.

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

હવે સાંભળો—માનવ ગર્ભસંભવ કેવી રીતે થાય છે; પુરુષ અને સ્ત્રીના સંયોગમાં શુક્ર અને શોણિતના સંગમથી તે બને છે.

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

જીવ સ્વભાવથી સર્વ દોષોથી મુક્ત હોવા છતાં, તે સ્પષ્ટ રીતે સંસારમાં ભ્રમે છે—ગુણયુક્ત મન-બુદ્ધિ સાથે અને શુભ-અશુભ વાસનાઓથી સંયુક્ત.

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

જીવ જ્યારે ગર્ભમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે કલલ (ભ્રૂણ-દ્રવ-રાશિ) માં સ્થિત થાય છે. ત્યાં તે કલલમાં મોહગ્રસ્ત થઈ લગભગ એક માસ રહે છે.

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

બીજા માસમાં તે ઘનીભૂત થઈ રહે છે. ત્રીજા માસમાં તેના અંગ-પ્રત્યંગોની રચના શરૂ થાય છે.

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

ચોથા માસમાં અસ્થિઓ પણ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા માસમાં ત્વચા બને છે; છઠ્ઠા માસમાં દેહના રોમો ઉદ્ભવે છે.

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

સાતમા માસમાં તેમાં ચેતના જાગે છે. એ જ સાતમા માસમાં તે માતા જે ખાય-પીયે તેનું અંશ પણ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

આઠમા અને નવમા માસમાં તે અત્યંત વ્યાકુળ થાય છે. જરાયુથી વેષ્ટિત અંગો સાથે, તેના હાથની આંગળીઓ મુખ પાસે બંધાયેલી રહે છે.

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

મધ્યમાં રહે તો નપુંસક બને; ડાબે રહે તો સ્ત્રી, જમણે રહે તો પુરુષ. તે ઉદરપ્રદેશમાં રહે છે અને (એવું કહેવાય છે કે) તેનું મુખ માતાની જઠરાગ્નિ તરફ હોય છે.

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

જે યોનિમાં તે રહે છે, તે (માતાને) તે નિઃસંદેહ જાણે છે. અનેક જન્મોના પણ સર્વ વૃત્તાંતને તે સ્મરે છે.

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

ઘોર અંધકારમાં તે શું જોઈ શકે? ગંધોથી તે દૃઢ મોહમાં પડી જાય છે. માતા ઠંડું પાણી પીવે તો તેને ઠંડક લાગે; તેમ જ માતા ગરમ વસ્તુ લે તો ગર્ભસ્થને પણ ગરમી અનુભવાય છે.

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

માતા વ્યાયામ કરે ત્યારે તે તેની કષ્ટતા અનુભવે છે અને રોગની વેદના પણ જાણે છે. ઉપરાંત પિતા-માતાથી સૂક્ષ્મ, અદૃશ્ય એવા અનેક રોગો પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

તેની અતિ કોમળતા કારણે તે દુઃખો તેને તીવ્ર પીડા આપે છે. અને ત્યાંનો થોડોક સમય પણ તેને જાણે સો વર્ષ સમાન લાગે છે.

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

ગર્ભમાં તે જીવ પ્રાચીન કર્મોના ભારથી અત્યંત સંતપ્ત થાય છે. અને સુકૃત સિદ્ધ થાય એ માટે તે વારંવાર મનમાં સંકલ્પો અને ઇચ્છાઓ કરે છે.

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

જો મને માનવ જન્મ અને માનવ જીવન પ્રાપ્ત થાય, તો જે સાધનાથી મોક્ષ સ્પષ્ટ અને નિશ્ચિત બને તે જ સાધના-માર્ગ હું અવશ્ય આચરીશ.

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં, સીમંતોન્નયન સંસ્કાર પછી તેના માટે વધુ બે મહિના વીતી જાય છે; તે જીવ ત્રણ વળાંકમાં સંકોચાઈ દબાઈને પીડા ભોગવે છે।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

પછી યોગ્ય સમય પૂર્ણ થતાં, પ્રસવ-વાયુઓથી ચલિત થઈ તે જીવ નીચે તરફ મોઢું કરે છે અને અતિશય પીડા અનુભવે છે।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

અધોમુખ થઈ તે યોનિદ્વારના સંકુચિત માર્ગથી બહાર નીકળે છે; ચામડી ઉતારવા જેવી પીડાથી વ્યથિત થાય છે।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

જન્મ્યા પછી તે હાથ કે પાનના સ્પર્શ જેવો સ્પર્શ-સંપર્ક ઓળખે છે; પરંતુ લગભગ એક મહિનો તે મોહમાં રહે છે।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

પૂર્વકર્મના વશમાં આવેલા આ જીવનું ગર્ભમાં પ્રાપ્ત જ્ઞાન નાશ પામે છે; ત્યારબાદ તે શ્વેત, રક્ત અને અસિત—ત્રણે પ્રકારનાં કર્મ કરે છે।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

આ દેહ સ્નાયુબંધનથી યંત્રિત છે; અસ્થિના પટ્ટા અને સ્તંભ સમાન તેની રચના છે. રક્ત-માંસની માટીથી લિપ્ત, તે વિષ્ટા-મૂત્રાદિ દ્રવ્યોનું પાત્ર છે॥

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

આ દેહ સાત ભિત્તિઓથી સુસંબંધિત ગૃહ સમાન છે; રોમ તૃણ સમાન છાપરું બની ઢાંક્યું છે. મુખ જ તેનું એક મહાદ્વાર છે, અને આઠ ગવાક્ષોથી (ખિડકીઓથી) શોભિત છે॥

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

બે હોઠ કવાટ સમાન છે; દાંતની અર્ગલા (કુंडी) વડે મుద્રિત છે. નાડીઓમાં પરસેવાનો પ્રવાહ વહે છે, અને કફ-પિત્તથી પરિપ્લાવિત છે॥

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

આ દેહ જરા અને શોકથી આવૃત છે; કાળના વિકરાળ મુખની અગ્નિમાં સ્થિત છે. રાગ-દ્વેષાદિથી ધ્વસ્ત થતો રહે છે, અને ષટ્કૌશિક—છ કોશમાંથી ઉત્પન્ન છે॥

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

હે દ્વિજ! આ રીતે મનુષ્યનું આ દેહ-ગૃહ ઉત્પન્ન થાય છે; જેમાં ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા) બુદ્ધિ-ગૃહિણીના નિવાસમાં ગૃહસ્થ સમાન વસે છે॥

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

તે પુરુષ પોતાના કર્મફળને સાધતો હોવા છતાં મોક્ષ, સ્વર્ગ અથવા નરક—એમાંથી કોઈ એકને પ્રાપ્ત કરે છે।