Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

અર્જુને કહ્યું—આ મહાકાલ કોણ છે, અને તેણે સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી? હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ તીર્થમાં મારું આશ્ચર્ય બહુ મોટું છે।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

હું શ્રદ્ધાથી પૂછું છું; કૃપા કરીને આ બધું મને સંપૂર્ણ રીતે વિસ્તારે કહી સમજાવો।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

નારદ બોલ્યા—વરદ, સ્થાણુ, અવ્યય મહાકાળને નમસ્કાર કરીને, હે પાંડુકુલશ્રેષ્ઠ, હું મારી શક્તિ મુજબ તેના ચરિત્રનું વર્ણન કરીશ।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

પ્રાચીન સમયમાં વારાણસી નગરીમાં જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, રુદ્રજપમાં તત્પર, મહાભાગ્યવાન અને મહાયશસ્વી ‘માંટી’ નામે એક પુરુષ હતો।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

તે નિઃસંતાન હતો; પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેણે રુદ્રનો ઘન જપ કર્યો. સો વર્ષ વીતી ગયા પછી પ્રસન્ન શંકરે તેને કહ્યું।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

હે માંટી, તને એક બુદ્ધિમાન પુત્ર થશે, જે મારા પ્રભાવથી પરાક્રમી બનશે; તે તારા સમગ્ર વંશનો ઉદ્ધારક અને આધાર બનશે।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

રુદ્રનાં વચનો સાંભળી માંટી પરમ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો. ત્યારબાદ થોડો સમય વીતી ગયા પછી તે મહાત્મા માંટીની પત્ની…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

ચટિકાએ જાણે તપસ્યાની મૂર્તિને જ ધારણ કરી હોય તેમ ગર્ભ ધારણ કર્યો. કહે છે કે તે ગર્ભને ચાર વર્ષ વીતી ગયા.

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

પરંતુ માતાના ઉદરને ત્યજી દીધા પછી પણ તે બહાર ન આવ્યો. ત્યારે માંટીએ સામગાનથી તેને આમંત્રિત કરી કહ્યું.

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

વત્સ, સામાન્ય પુત્ર પણ માતા-પિતાને સદા સુખ આપે છે. માતા શુદ્ધ હોય ત્યારે તું અંદરથી તેને એટલું કેમ પીડાવે છે?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

વત્સ, માનવલોકમાં વસવાની ઇચ્છા તને કેમ ન થાય? જ્યાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોખ્ષની પણ સિદ્ધિ શક્ય છે.

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

અમે ક્યારે માનવજન્મ પામશું, જ્યાં પૂજા મહાફળદાયી બને છે—જ્યાં પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ તથા નાનાવિધ ધર્માચાર સાચે શક્ય છે?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

આ રીતે અનેક યોનિઓમાં જન્મેલા પ્રાણીઓ પણ શોક કરે છે—‘સત્ય એ છે કે માનવજીવન અતુલ છે; દેવતાઓ પણ તેની ઇચ્છા કરે છે. છતાં તું તેને અવગણે છે—કહે, તું ગર્ભમાં જ કેવી રીતે સ્થિર રહ્યો છે?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

ગર્ભે કહ્યું—‘તાત, આ બધું હું જાણું છું; આ અવસ્થા પરમ દુર્લભ છે. પરંતુ હું સદૈવ કાળમાર્ગથી અતિશય ભય પામું છું.’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

વેદોમાં ખરેખર બે માર્ગો કહ્યા છે—કાળમાર્ગ અને અર્ચિ (પ્રકાશ) માર્ગ. અર્ચિ માર્ગે મોક્ષ મળે છે; કાળમાર્ગે જીવ કર્મમાં પાછો વળે છે.

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

સ્વર્ગમાં હોય કે નરકમાં, કાળમાર્ગમાં ગયેલો જીવ ક્યાંય શાંતિ પામતો નથી—જેમ શિકારીના બાણથી વીંધાયેલો હરણ.

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

એ જ કારણથી જે વિદ્વાન દુઃખનો જાણકાર ન બને, તેણે ભયંકર અને અગાધ સ્વરૂપવાળા કાળને સ્મરીને પૂર્ણ એકાગ્રતાથી પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

હે તાત, જો મારું મન અનેક દોષોથી મોહીત ન થાય, તો હું શીઘ્રે દુર્લભ માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરું।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

પછી, હે પાર્થ, તેનો પિતા કાંડિશીક દેવ મહેશ્વરની શરણમાં ગયો અને આર્તપણે બોલ્યો—“ત્રાહિ ત્રાહિ, હે મહેશ્વર!”

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

હે દેવ, આપ વિના મારા પુત્રને અભીષ્ટ આપનાર બીજો કોણ છે? આ પુત્ર તો આપજ દત્ત છે; તેથી આપજ મારા સুতને આ લોકમાં જન્મ સુધી સુરક્ષિત પહોંચાડો।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

પછી તેની અતિભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ મહેશ્વરે કહ્યું—“હું તને વિભૂતિઓ, સ્વધર્મનું જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને યથાર્થ ઐશ્વર્ય પણ આપું છું।”

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“હે પ્રભુ! માંટીનો પુત્ર ત્વરિત જાગ્રત થાય અને આ વિપરીત સ્થિતિ ઉલટી પડે.” ત્યારબાદ તેજસ્વી વિભૂતીઓ પ્રકાશિત થઈ ગર્ભને સંબોધીને બોલી।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

હે મહામતિ માંડીપુત્ર! હૃદયમાં ભય ન રાખ. અમે ચાર—ધર્મ વગેરે—તારા મનોબળને કદી છોડશું નહીં.

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

પછી અધર્મ વગેરે અન્યોએ કહ્યું—“એવું નહીં; અમે તો તારા મનમાં જ રહેશું. અમારાથી જ તને ભય ઊપજશે.”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

વಿಭૂતીઓએ એમ કહ્યે પછી તે બાળક તુરંત બહાર નીકળી આવ્યો; બહાર જન્મ લઈને તે કંપતો કંપતો રડવા લાગ્યો.

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

પછી વિભૂતીઓ બોલી—“હે માંટી! આ જ તારો પુત્ર છે. હજી પણ તે કાળના માર્ગથી ભયભીત થઈ કંપે છે અને રડે છે.”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

અતએવ તે ‘કાલભીતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. આમ વરદાન આપી તેઓ મહાદેવના સાન્નિધ્યે ગયા.

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

એ બાળક પણ શુક્લપક્ષના ચંદ્રમા જેવી રીતે ક્રમે વધતો ગયો. સંસ્કારોથી યોગ્ય રીતે સંસ્કૃત થઈ તે બુદ્ધિમાન અને પાશુપત વ્રતનો અનુયાયી બન્યો.

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

પંચ મંત્રોના જપથી શુદ્ધ થઈ તે તીર્થયાત્રામાં તત્પર બન્યો. હે ભારત, તે રુદ્રક્ષેત્રોમાં સ્નાન કરતો અને સતત મંત્રજપ કરતો રહ્યો.

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

ગુપ્ત પવિત્ર ક્ષેત્રના ગુણો સાંભળી કાલભીતિ ત્યાં પહોંચ્યો. પછી ત્યાં ભૂમિજળમાં સ્નાન કરીને તેણે કરોડો વખત મંત્રજપ કર્યો.

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

પાછો ફરતાં તે બહુ દૂર ગયો નહોતો કે તેણે એક બિલ્વવૃક્ષ જોયું. તેને જોઈ તેની નીચે બેસીને તેણે એક લાખ જપ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

તે વિપ્ર જપ કરતો કરતો તેની ઇન્દ્રિયો લય પામી શાંત થઈ ગઈ. ક્ષણમાત્રમાં તે માત્ર પરમાનંદસ્વરૂપ જ બની ગયો.

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

તે પરમાનંદની સ્વર્ગાદિ સાથે ક્યાંય સાચી ઉપમા થતી નથી. તેનું ‘પ્રમાણ’ તો તે પોતે જ જાણે—જેમ ગંગાજળનું સાચું પ્રમાણ ગંગાજળથી જ સમજાય છે.

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

ત્યાં તે થોડો સમય લીન રહ્યો અને ફરી પહેલાં જેવો બની ગયો. ત્યારબાદ આશ્ચર્યચકિત થઈ કાલભીતિ—હે પાર્થ—એમ બોલ્યો.

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

મારો આ મહાનંદ ન વારાણસીમાં છે, ન નૈમિષમાં; ન પ્રભાસમાં, ન કેદારમાં, અને અમરકંટકમાં પણ નથી.

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

આજે મારામાં જેવો ભાવ ઉદિત થયો છે, એવો શ્રીપર્વતે પણ નથી, બીજે ક્યાંય નથી. મારું અંતઃકરણ નિર્વિકાર અને સ્વચ્છ બન્યું છે—જેમ ગંગાજળથી ભરેલા નાળા હોય તેમ.

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

સર્વ ભૂતો પ્રત્યે મારા હૃદયમાં પરમ પ્રીતિ ઉદ્ભવી છે; ત્રિલોક મને સ્પષ્ટ રીતે પ્રકાશિત દેખાય છે. અને મારું ચિત્ત એક જ પરમ ધર્મને સર્વોચ્ચ સત્ય તરીકે સમજે છે.

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

અહો! આ સ્થાનનો આ પ્રત્યક્ષ પ્રભાવ અહીં સ્પષ્ટ રીતે પ્રકટ થયો છે. આ નિર્દોષ, શુદ્ધ ધામ છે—સર્વ ઉપદ્રવ અને વિઘ્નોથી રહિત.

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

જે ત્યાં સ્થિત રહે છે, તેના ધર્મ અને અર્થ તદ્રূপ સહસ્રગણાં વધે છે. અને એ જ પ્રભાવથી હું આ વાતને મારા હૃદયમાં પ્રત્યક્ષ જાણું છું.

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

આ પવિત્ર સ્થાન કાશી વગેરે મુખ્ય તીર્થોમાં પણ વિશિષ્ટ છે. તેથી હું અહીં જ સ્થિર રહી પ્રચુર તપશ્ચર્યા કરીશ.

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

જે તૃષ્ણાથી પ્રેરાઈ સદા ભટકતો રહે—‘આ તીર્થ, તે તીર્થ’ એમ કહેતો—તે સિદ્ધિ પામતો નથી; તે માત્ર ક્લેશમાં જ મરે છે.

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

એમ વિચાર કરીને તે બિલ્વવૃક્ષની નીચે સ્થિર થયો. અંગૂઠાના અગ્રભાગને આધાર બનાવી એકાગ્ર થઈ રુદ્રમંત્રોનો જપ કરવા લાગ્યો.

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

પાણીનો માત્ર એક બિંદુ લઈને તેણે કઠોર નિયમ ધારણ કર્યો. અગ્નિ સમાન તેજથી શત વર્ષ સુધી જપમાં સ્થિર રહ્યો, હે ભારત।

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

પછી એક પુરુષ પાણીથી ભરેલો કુંભ લઈને ત્યાં આવ્યો. તે સત્પુરુષ તપસ્વીને પ્રણામ કરીને આનંદથી કાલભીતિને આ વચન બોલ્યો.

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

આજે તમારો નિયમ પૂર્ણ થયો છે, હે મહામતિ; આ પાણી સ્વીકારો. કૃપા કરીને તેને ગ્રહણ કરો, જેથી અહીં મારો પરિશ્રમ ફળદાયી બને.

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

કાલભીતિએ કહ્યું—તમે કોણ છો? તમારો વર્ણ કહો, અને તત્ત્વથી તમારો આચાર શું છે? તમારો જન્મ અને આચાર જાણી ને જ હું આ સ્વીકારીશ; નહિતર નહીં.

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

માણસે કહ્યું—મને મારા પોતાના માતા-પિતા જાણ્યા નથી; તેઓ સર્વથા નષ્ટ થયા છે કે નહીં તે પણ જાણતો નથી. હું તો હંમેશાં એમ જ જોઉં છું—હું જેમ છું તેમ જ છું, અને તે પણ તેમ જ છે.

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

આચાર અને ધર્મકર્મો સાથે મારે કંઈ કામ નથી. તેથી હું સ્પષ્ટ કહું છું—આ લાયકાતો મારી પાસે નથી, અને હું યોગ્ય આચરણ પણ કરતો નથી.

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

કાલભીતિએ કહ્યું—જો એવું હોય, તો હું તારી પાસેથી ક્યારેય પાણી સ્વીકારિશ નહીં. અહીં મારી વાત સાંભળ—શ્રુતિમાં કહ્યા મુજબ મારા ગુરુએ જે મને ઉપદેશ આપ્યો છે.

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

જેનુ કુળ બીજશુદ્ધિ તપાસ્યા વિના જાણી શકાય નહીં, તેના અન્ન-જળને ખાઈ કે પીીને સજ્જન પણ તત્ક્ષણે દુર્ભાગ્યમાં પડે છે.

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

જે રુદ્રને જાણતો નથી અને રુદ્રભક્ત નથી, તેના અન્ન-જળનું સેવન કરનાર નિઃસંદેહ પાપી બને છે.

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

જે શિવને અજાણીને અન્ન ભોગવે છે, તે અહીં ‘બ્રહ્મહા’ કહેવાય છે. બ્રહ્મહાના અન્નનો ભોક્તા પણ કલુષિત થાય છે; તેથી તેનું અન્ન ન ખાવું.

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

જેમ ગંગાજળના કુંભમાં એક મદિરાબિંદુ પડતાં તે દૂષિત થાય છે, તેમ શિવને ન જાણનારના અન્નને જે ભોગવે છે, તે શિવજ્ઞાની હોવા છતાં એવો જ બની જાય છે.

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

જે હીન આચરણ/સ્થિતિ ધરાવે છે, તે શિવભક્ત કહેવાય તોય ખરેખર શિવભક્ત નથી. તેથી પ્રતિગ્રહ (દાન/આતિથ્ય સ્વીકાર) સમયે બે ગુણો તપાસવા જોઈએ.

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

નર બોલ્યો—તારા આ વચનોથી મને હાસ્ય થાય છે. અહો, તું મોહગ્રસ્ત છે; તું ખોટું બોલે છે—તું અપસ્મારરોગી અને જડ પણ છે.

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

શિવ સદા અને નિત્ય સર્વ ભૂતોમાં વસે છે. તેથી સારા-ખરાબ વિશેનું વચન ખરેખર શિવની નિંદા નથી.

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

જે પોતાને અને પરને લઈને હર (શિવ) વિષે ભેદ કરે છે, તે ભિન્નદૃષ્ટિવાળાને મૃત્યુ ભયંકર ભય ઉપજાવે છે।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

અથવા કહો—પાણીમાં અશુચિતા કેવી રીતે થઈ શકે? આ કુંભ માટીમાંથી જન્મેલો છે અને અગ્નિથી પણ પકવાયેલો છે।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

અને જ્યારે તે દૂધથી ભરેલું હોય, ત્યારે તેમાં અશુચિતા ક્યાંથી—કેવી રીતે આવે?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

જો મારા સંપર્કથી અશુચિતા થાય એમ માનવામાં આવે, તો કહો—આ જ પૃથ્વીમાં સ્થિત રહેનારને ‘અહંકાર’ ક્યાંથી આવે?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

તું પૃથ્વી પર ચાલે છે, પણ આકાશમાં ચાલતો નથી—એ કેમ? આમ વિચારીએ તો તારો વચન મુગ્ધ માણસની વાત જેવો જણાશે।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

કાલભીતિ બોલી—જો સર્વ ભૂતોમાં ‘શિવ જ એક’ એમ કહેવાય છે, તો નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં મૃત્તિકા નાસ્તિકને કેમ ‘ભક્ષે’ છે, અર્થાત્ કેમ પીડે છે?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

શુદ્ધિ માટે તેમણે વિશ્વની યથાવત્ સ્થિતિવ્યવસ્થા સ્થાપી; અને તે ફળથી જ (કર્મફળથી જ) પાળાય છે, અન્યથા નહીં—આ સાંભળો.

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

પ્રાચીનકালে ધાતાએ આ જગતને રૂપમય કરીને સર્જ્યું; અને તે નામપ્રપંચની દોરીથી ગાય જેમ બાંધાય તેમ બંધાયેલું છે.

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

અને તે નામપ્રપંચ ખરેખર ચાર રીતે વિભાજિત થાય છે—ધ્વનિ, વર્ણ, પદ અને વાક્ય; આ ચાર તેના આધાર છે.

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

ત્યાં ધ્વનિ નાદમય છે; અને વર્ણો ‘અ’થી શરૂ થાય છે. ‘શા–વ–મિ’ એવું પદ કહેવાયું છે, અને વાક્ય પણ—આ રીતે જાણીને શિવભજન કરવું જોઈએ.

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

શ્રુતિના મત પ્રમાણે તે વાક્ય પણ ત્રિવિધ છે—એક પ્રભુ/સ્વામી-સંમતિનું, અને બીજું સુહૃદ્ (હિતૈષી મિત્ર)-સંમતિનું।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

કાંતા (પ્રિયા) સંમત વાણી પણ તેમાં આવે છે—એ રીતે વાક્યને ત્રિવિધ જાણે છે. જેમ સ્વામી ભૃત્યને આદેશ કરે, ‘આ કર’, તેમ તે પ્રભુ-સંમતિનું વાક્ય કહેવાય.

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

એ જ રીતે શ્રુતિ અને સ્મૃતિ—બન્ને—‘પ્રભુ-સંમતિનું’ વચન પ્રગટ કરે છે. અને ઇતિહાસ, પુરાણ વગેરે ‘સુહૃદ્-સંમતિનું’ કહેવાય છે.

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

સાચા સુહૃદ્ જેવી રીતે તેને સમજાવી તત્ત્વના માર્ગે પ્રવર્તાવવો. અને કાવ્ય-આલાપ વગેરે જે કંઈ હોય, તે (કાંતા/પ્રિયા) સંમત હોય તો ‘કાંતા-સંમતિનું’ કહેવાય.

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

સ્વામીના વચનો સ્મરીને બાહ્ય-આંતરિક બંને પ્રકારની શુચિતા રાખવી. તેમ જ સુહૃદ્‌ના વચનો પાળીને સ્વર્ગકામનાથી શૌચનું પાલન કરવું.

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

આ નિશ્ચયે પાલનીય છે—એવું ભૂમિજનની પરંપરાગત શ્રુતિ કહે છે. પરંતુ તું જો નાસ્તિક્યવચનોમાં આ કહે, તો તે રીતે તે ગ્રાહ્ય નથી.

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

જો એવું જ હોય, તો વેદ-શ્રુતિ, શાસ્ત્રો અને પુરાણોનો ઉપયોગ શું? પ્રાચીનકાળે સપ્તર્ષિઓથી પૂર્વવર્તી જે બ્રાહ્મણો હતા, તેઓ આગળ ચાલીને કર્મભૂમિકામાં ક્ષત્રિય બન્યા.

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

જે વેદના અનુગામી થયા, તેઓ બધા પહેલાં મોહગ્રસ્ત હોવા છતાં કુશળ અને પરિષ્કૃત બન્યા. તેમ જ વેદાંતનું વચન—સત્ત્વમાં સ્થિત જન જ ખરેખર ઊર્ધ્વગામી છે.

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

રજોગુણથી પ્રેરિત લોકો મધ્યમાં રહે છે, અને તમોગુણવાળા નીચે જાય છે. પરંતુ સાત્ત્વિક આહાર અને સાત્ત્વિક વૃત્તિથી મનુષ્ય સ્વર્ગગામી બને છે.

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

આ વિષયમાં આપણે ઈર્ષ્યા કે દ્વેષ ન કરવો જોઈએ; કારણ કે ભૂતોમાં શિવ નથી—એવું નથી. તેઓ તો નિશ્ચયે સર્વ પ્રાણીઓમાં વિદ્યમાન છે—અહીં એક ઉપમાન પણ સાંભળો.

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

જેમ સોનામાંથી અનેક ભૂષણો બને છે—કેટલાક ઉત્તમ અને શ્રદ્ધાભર્યા રૂપવાળા, અને કેટલાક રૂપે હીન હોય છે।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

બધા ભૂષણોમાં સોનું નિશ્ચયે છે; તેમ જ સર્વ જીવોમાં તે સદાશિવ વ્યાપક છે। હીન રૂપ શોધનથી સાચી શુદ્ધિ પામે છે, પરંતુ બધાં સાથે એકસરખું રૂપ થતું નથી।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

એ જ રીતે આ દેહ શોધિત થઈ શુદ્ધ બને તો સ્પષ્ટ રીતે સ્વર્ગલોકને જાય છે। તેથી બુદ્ધિમાને સર્વથા હીનનું ગ્રહણ ન કરવું જોઈએ।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

આ દેહ શોધિત થયો હોય તોય સર્વ રીતે સર્વ વ્યવહારમાં તે ગ્રહ્ય નથી; કારણ કે જે સર્વ તરફથી અવિવેકે ગ્રહણ કરે છે, તે ન આચારમાં શુદ્ધ છે ન આહારમાં।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

તે થોડા દિવસમાં ‘શુચિ’ બને તોય તેની પથ્થર જેવી પ્રકૃતિ સ્પષ્ટ જ રહેશે। તેથી હું સંપૂર્ણ નિશ્ચયથી અહીં આ જળ કદી ગ્રહણ કરીશ નહીં।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

તે સાધુ હોય કે અસાધુ, અમારે માટે પરમ પ્રમાણ તો શ્રુતિ જ છે. એમ કહેવાતાં તે પુરુષ હસ્યો અને જમણા હાથથી પણ સંકેત કર્યો.

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

અંગૂઠાથી જમીન ખૂંદીને તેણે એક અતિ ઉત્તમ ખાડો કર્યો. તેમાં તે પાણી નાખતાં જ ખાડો પાણીથી ભરાઈ ગયો.

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

પાણી છલકાઈ ગયું; પછી તેણે પગથી જમીન ખૂંદીને એક સરોવર બનાવ્યું. તે સરોવર પણ વધારાના જળથી ભરાઈ ગયું.

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

તે મહાન અદ્ભુત જોઈને પણ તે બ્રાહ્મણ જરાય અચંબિત ન થયો; કારણ કે ભૂતાદિની ઉપાસના કરનારાઓમાં અનેક પ્રકારના વિચિત્ર ચમત્કારો થઈ શકે છે.

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

આવા વિચિત્ર ચમત્કારોને કારણે પણ શ્રુતિએ ઉપદેશેલ સનાતન માર્ગ ત્યાગવો ન જોઈએ.

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

માણસે કહ્યું—તું અતિ મૂર્ખ છે, છતાં બ્રાહ્મણત્વ અને પાંડિત્યભરી વાતો કરે છે. પ્રાચીન વિદ્વાનો દ્વારા ઉચ્ચારાયેલો શ્લોક તું સાંભળ્યો નથી શું—‘કૂવો એકનો, ઘડો બીજાનો, દોરડો ત્રીજાનો, હે ભારત’॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

કેટલાક બીજાને પીવડાવે છે, કેટલાક પોતે પીવે છે—તોય બધા સમાન ભાગીદાર છે. આ જળ તો મારું છે; તો ધર્મજ્ઞ કહેવાતો તું કેમ નથી પીતા?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

નારદે કહ્યું—પછી તેણે ‘સમભાગી’ વિષયક તે શ્લોક પર અનેક રીતે મનન કર્યું. નિશ્ચય ન થતાં તેણે વિચાર્યું—ઘડો વગેરે સાધનો દ્વારા પણ શું સમભાગિતા ગણાય?

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

જો અનેક નાવડીઓ જેટલી સામગ્રી સૌએ ભેગી કરીને અર્પે, તો તે કાર્યનું પુણ્ય સૌમાં સમાન રીતે વહેંચાય. તેમ જ કર્તાને મળતું ફળ પણ વારંવાર સૌને સમરૂપે પ્રાપ્ત થાય.

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

જે શુચિચિત્તે શિવનું ધ્યાન કરતાં, મંદિર અને કૂવો બનાવનારના કૂવાના જળને પીવે છે—જળમાં ‘પ્રતિગ્રહ’ (દાન સ્વીકાર) ન હોવાથી—તે નિર્માતા સમાન ફળ પામે છે.

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

આ રીતે નિશ્ચય કરીને કાલભીતિએ તે પુરુષને કહ્યું—“આ સત્ય છે; પરંતુ માત્ર એક કુંભ જેટલા જળથી ખાડો કેવી રીતે ભરાશે?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“મારી આંખો સામે પ્રત્યક્ષ દેખાતું હોય ત્યારે મારા જેવો કેવી રીતે પી શકે? કહો. યોગ્ય હોય કે અયોગ્ય, હું કોઈ રીતે પણ નહીં પીઉં.”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

તેનો નિશ્ચય એવો દૃઢ જોઈ, હે કુરુનંદન, તે પુરુષ હસ્યો અને ક્ષણમાં જ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયો.

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

કાલભીતિ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો અને બહુ વિચારવા લાગ્યો—“આ કયો વર્તાંત છે? આ શું છે?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

પછી તે વિચારતો હતો ત્યારે બિલ્વવૃક્ષની નીચે અતિ શોભન, ઊંચું મહાલિંગ પ્રગટ થયું, જે પૃથ્વી પર સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતું હતું.

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

તે મહાલિંગના પ્રાદુર્ભાવ સમયે, હે ભારત, આકાશમાં અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું અને ગંધર્વોએ મધુર ગાન ગાયું।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ઇન્દ્રે પારિજાત પુષ્પોની વર્ષા વરસાવી; દેવો અને મુનિઓ ‘જય’ કહીને વિવિધ સ્તવોથી પ્રભુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

તે મહાન મહોત્સવ ચાલતો હતો ત્યારે, હે કૌરવ્ય, આનંદિત કાલભીતિએ પ્રણામ કરીને સ્તોત્ર ઉચ્ચારવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

પાપનો સંહારક, ભવપંકનો વિનાશક, કલકલ નાદસ્વરૂપ, કાળમાર્ગનો પણ કાળ—એવા દેવ મહાકાળ, શ્રી કાલકંઠ, ભવચક્રનો અંત કરનાર કાળરૂપ, હું તારી શરણ લઉં છું।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

હું તમારા ઈશાન-વક્ત્રને પ્રણામ કરું છું. શ્રુતિ—વેદ સ્વયં તમારી સ્તુતિ કરે છે; તમે સર્વ વિદ્યાઓના ઈશ્વર, ભૂતેશ્વર, આદ્ય પિતામહ છો. તેથી હે મહેશ્વર, તમને નમસ્કાર હો।

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

જેનાં સ્તુતિ વેદ કરે છે, તે પરમેશ્વરને હું શરણ જાઉં છું—‘તત્પુરુષ’ નામે ઓળખાતું દ્વિતીય શરણ. અમે તમને જાણીએ છીએ; એ જ કૃપા અમને આપો. હે શ્રીરુદ્ર દેવેશ, તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

તમારા ત્રીજા મુખ ‘અઘોર’ની હું શરણ લઉં છું; અથર્વ પરંપરામાં પ્રિય એવા તમારા આ રૂપો છે. તે સૌમ્ય હોય કે ભયંકર, તમારા અધિન રહેનારા સર્વ ભૂત-પ્રાણીઓને હું સદા પ્રણામ કરું છું.

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

હું સદા તમારા ચોથા મુખ ‘સદ્યોજાત’ની શરણ લઉં છું; તમને વારંવાર નમસ્કાર. જન્મે જન્મે તમે જ મારા આદિ-કારણ બનો; હે શિવ, ભવથી પરે ઉદ્ભવેલા, ત્યાં-ત્યાં મારી રક્ષા અને માર્ગદર્શન કરો.

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

વામદેવ રૂપે, જ્યેષ્ઠ-રુદ્ર રૂપે, કાળ રૂપે—જે કલાઓનું પરિવર્તન કરે છે—તમને નમસ્કાર. બળ આપનાર અને સર્વ બળને દમન કરનાર, દुष્ટ ભૂતોનો સંહારક, તથા મનથી પરે ‘મનોન્મના’ તમને પ્રણામ.

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

અમે ત્ર્યંબક પ્રભુનું પૂજન અતિ પવિત્ર સુગંધોથી કરીએ છીએ—જે શિવમય કલ્યાણ અને પુષ્ટિ વધારે છે. જેમ પક્વ ઉર્વારુક (કાકડી) કઠોર બંધનથી છૂટે છે, તેમ હે ત્ર્યંબક, મને મૃત્યુના માર્ગથી છોડાવી રક્ષા કરો.

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

હે ઈશ! વૈરાગ્યવાન મુનિઓ તમારો શ્રેષ્ઠ ષડક્ષર મંત્ર જપે છે; તેમના પર તમે પ્રસન્ન થાઓ છો. અમે પણ એ જ મંત્ર જપીએ છીએ—ઓંકારપૂર્વક ‘નમઃ શિવાય’।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

હે ભારત! આ રીતે સ્તુતિ થતાં મહાદેવ લિંગમાંથી પ્રગટ થયા. પોતાની મહાપ્રભાથી ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરતાં તેઓ પ્રત્યક્ષ થયા અને દ્વિજને બોલ્યા.

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

હે દ્વિજ! આ મહાતીર્થમાં તું અત્યંત ભક્તિથી મારી આરાધના કરી છે; તેથી, વત્સ, હું તારા પર અતિ પ્રસન્ન છું. હવે ક્યારેય પણ કાળ કોઈ રીતે તારા પર અધિકાર જમાવી શકશે નહીં.

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

હું પણ—માનવરૂપે રહીને—તારી ધર્મનિષ્ઠા જોઈને કહું છું: ધન્ય છે આ ધર્મમાર્ગ, કારણ કે તારા જેવા સજ્જનો તેને પાળે અને ટકાવે છે.

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

મારું સરોવર પણ સર્વ તીર્થોથી લાવેલા જળથી ભરાયું છે. આ જળ મહાપુણ્યદાયક છે; તારા હિતાર્થે જ મેં તેને એકત્ર કર્યું છે.

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

સાત મંત્રોનું ગુહ્ય રહસ્ય મારા આ સ્તવનમાં ગુંથાયેલું છે. આનું પાઠ કરવાથી સાત-મંત્ર સાધનાનું જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

મારી પાસેથી તને ઇચ્છિત એવો, હૃદયને ગમતો વર પસંદ કર. તું મને અત્યંત પ્રસન્ન કર્યો છે; અહીં તારા માટે કશુંય અટકાવવાનું નથી.

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

કાલભીતિ બોલ્યો—હું ધન્ય છું, હું અનુગ્રહિત છું, હે શંકર, કારણ કે તમે પ્રસન્ન છો. તમારી તૃપ્તિથી ધર્મકર્મો ફળદાયી થાય છે; નહિંતર તે માત્ર શ્રમ ગણાય છે.

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

જો તમે પ્રસન્ન હો, તો આ લિંગમાં તમારું સાન્નિધ્ય સદા સ્થાપિત થાઓ. અને આ લિંગ માટે અહીં જે કંઈ કરવામાં આવે તે અક્ષય ફળ આપનારું થાઓ.

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

દેવના પંચાક્ષર મંત્રનો દસ હજાર જપ કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ આ લિંગના દર્શન અને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કારથી પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

હે મહેશ્વર! હું કાળમાર્ગ (મૃત્યુપથ)માંથી મુક્ત થયો છું; તેથી આ લિંગ ‘મહાકાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ.

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

અને જે કોઈ મનુષ્ય આ કૂવામાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે—તેને સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાઓ, અને પિતૃઓને અક્ષય ગતિ મળે.

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

તેના વચન સાંભળી પ્રસન્ન શંકરે કહ્યું: જ્યાં સ્વયંભૂ લિંગ હોય, ત્યાં હું સદૈવ નિવાસ કરું છું.

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

સ્વયંભૂ, બાણથી રચાયેલ, રત્નોત્પન્ન, ધાતુ/પથ્થર/લોહાથી બનેલું—આવા લિંગો ક્રમે ફળ આપે છે; અને પૂર્વવર્તી લિંગો ઉત્તરવર્તી કરતાં દશગણ વધુ ફળદાયક કહેવાય છે.

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

આકાશમાં તારકા-લિંગ, પાતાળમાં હાટકેશ્વર, અને ધારાની પૃષ્ઠભૂમિ પર સ્વયંભૂ (લિંગ)—આ ત્રય પવિત્રતા અને પ્રભાવમાં સમાન છે.

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

અહીં વિશેષ ભાવથી જે કંઈ પ્રાર્થના કરવામાં આવે તે નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે. અહીં પુષ્પ-ફળ અર્પણ, પૂજા, નૈવેદ્ય અને સ્તવન-ક્રિયા વિશેષ ફળદાયી છે.

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

દાન હોય કે અન્ય કોઈપણ પુણ્યકર્મ—તેનું ફળ અક્ષય બને છે; ખાસ કરીને માઘ માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ, શિવયોગ હોય ત્યારે, હે પુત્ર.

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

લિંગની પૂર્વ દિશાના કૂવામાં સ્નાન કરીને જે પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તે સર્વ તીર્થોના ફળને પામે છે; અને પિતૃઓને અક્ષય ગતિ મળે છે.

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

તે રાત્રિએ દરેક પ્રહરે મહાકાળની યથાવિધી પૂજા કરવી જોઈએ. જે સર્વ લિંગોમાં અર્પણ કરે છે, તે જાગરણનું પૂર્ણ ફળ પામે છે.

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! જે જિતેન્દ્રિય ભક્ત આ લિંગક્ષેત્રમાં નિત્ય મને પૂજે છે, તેના માટે ભોગ અને મોક્ષ દૂર નથી—તે સદા નજીક રહે છે.

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

માઘ માસમાં ચતુર્દશી કે અષ્ટમીના દિવસે, તેમજ પર્વવાળા સોમવારે, જે સરોવરમાં સ્નાન કરીને આ શિવલિંગની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે શિવધામને પામે છે।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

દાન, તપ અને રુદ્રનામજપ—આ બધું ખરેખર અક્ષય ફળદાયક બને છે। અને હે નંદી, તું મારો બીજો દ્વારપાલ બનશે।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

વત્સ, કાળના માર્ગને જીતવાને કારણે તે લાંબા સમયથી ‘મહાકાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે। અને અહીં કરંધમ નામના રાજર્ષિ પણ ટૂંક સમયમાં આવશે।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

તેને ધર્મોનું ઉપદેશ આપી ભગવાન રુદ્ર બોલ્યા—“પછી મારા લોકમાં આવ.” એમ કહી પ્રભુ રુદ્ર તે લિંગના મધ્યમાં જ લીન થઈ ગયા।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

મહાકાલ પણ ત્યાં પ્રસન્ન થઈ મહાન તપ આચર્યો।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

આ રીતે મહાકાળનો પ્રાદુર્ભાવ થયો. નારદ બોલ્યા—એક સમયે પાર્થ રાજા કરંધમ ધર્મમાં વિશેષ ઉત્તમતા ઇચ્છતો તીર્થોના મહાગુણો સાંભળી।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

તે મહાકાળચરિત્રથી પ્રસિદ્ધ એવા એ જ સ્થાને પહોંચ્યો. ભૂમિ-સાગરના જળમાં સ્નાન કરીને પછી તેણે યથાક્રમે લિંગોની પૂજા કરી.

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

મહાકાળને પ્રાપ્ત કરીને તે પરમ પ્રીતિથી ભરાઈ ગયો. અતિ મહાન લિંગને જોતાં જોતાં મનુષ્યોનો સ્વામી તૃપ્ત ન થયો.

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

જેમ કોઈ દરિદ્ર અને કૃપણ મનુષ્ય ધનનો કુંભ મેળવી જીવનને સફળ માને, તેમ મહાકાળનું દર્શન કરીને તેણે જીવનને કૃતાર્થ માન્યું.

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

જેનાં અહીં માત્ર દર્શનથી પંચમંત્રના દસ હજાર જપનું ફળ મળે છે—પછી તેણે યથાવિધી ઉપચારসহ પૂજા કરી, ભક્તિપૂર્વક અર્ચના કરી અને મહાભક્તિથી પ્રણામ કર્યો.

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

લિંગોમાં શ્રેષ્ઠ મહાકાળનું મહાત્મ્ય સાંભળી તે ઉપાસના કરવા નજીક ગયો. ત્યારે રુદ્રના વચન સ્મરી મહાકાળ જાણે મંદ હસ્યા હોય તેમ લાગ્યા.

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

રાજાને આવકારવા આગળ જઈ તેણે પૂજા અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા. પછી કુશળક્ષેમ વગેરે પૂછપરછ કરીને રાજાનું મુખ શાંત અને સ્થિર બન્યું.

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

વાતચીતના અંતે મહાકાળને સંબોધીને તેણે કહ્યું—“ભગવન, મારા મનમાં આ સંશય સદા ફરી ફરીને ઊઠે છે.”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

માનવો પિતૃઓ માટે ‘તર્પણ’ કરે છે; પરંતુ તે જળ તો જળમાં જ મળી જાય છે—તો પૂર્વજો કેવી રીતે તૃપ્ત થાય?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

એ જ રીતે પિંડ વગેરેની પૂજા પણ બધું અહીં જ દેખાય છે; તો પિતૃઓ વગેરે તેને ખરેખર ભોગવે છે એમ આપણે કેવી રીતે માનીએ?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

એવું નથી કે તેમને કશું જ પહોંચતું નથી; તેઓ તો સ્વપ્નમાં પણ ક્રમસર મનુષ્ય પાસે આવી, દાન માગતા યાચકોની જેમ દેખાય છે।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

દેવતાઓ માટે પણ સદા પ્રત્યક્ષ ચિહ્નો અને પ્રમાણો દેખાય છે; તો પછી તેઓ આ અર્પણોને કેવી રીતે ‘સ્વીકારે’ છે? અહીં મારું મન ગૂંચવાય છે।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

મહાકાલે કહ્યું—પિતૃઓ અને સ્વર્ગવાસીઓની સ્થિતિ એવી જ છે; દૂરથી બોલાયેલું વચન, દૂરથી કરેલી પૂજા અને દૂરથી કરેલી સ્તુતિ પણ તેમને પહોંચે છે।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

તેઓ ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—બધું જાણે છે અને (સ્વેચ્છાએ) ગમન પણ કરે છે. તેમનું સ્વરૂપ પંચ તન્માત્રાનું છે અને મન, બુદ્ધિ તથા અહંકાર-તત્ત્વથી યુક્ત છે।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

દેહ નવ તત્ત્વમય માનવામાં આવે છે અને પુરુષ દસમો ગણાય છે. તેથી તેઓ ગંધથી તૃપ્ત થાય છે અને તેમ જ રસ-તત્ત્વથી (સ્વાદના સૂક્ષ્મ સારથી) પણ તૃપ્ત થાય છે।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

તેઓ શબ્દતત્ત્વથી પ્રસન્ન થાય છે અને સ્પર્શતત્ત્વને પણ ગ્રહણ કરે છે. શુચિતા જોઈને સંતોષ પામે છે—હે રાજન, તેમાં કોઈ અસત્ય નથી.

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

જેમ પશુઓનું આહાર તૃણ કહેવાય છે અને મનુષ્યોનું આહાર અન્ન કહેવાય છે, તેમ દૈવતયોનિવાળાઓ માટે અન્નનો સાર જ ભોજન છે.

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

સર્વ ભાવોની શક્તિઓ અચિંત્ય છે, છતાં જ્ઞાનદૃષ્ટિથી ગ્રહ્ય છે. તેથી તેઓ તત્ત્વને ગ્રહણ કરે છે; બાકીનું અહીં જ રહેતું દેખાય છે.

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

કરંધમે કહ્યું—પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ થાય છે, પરંતુ તેઓ પોતાના કર્મના વશમાં છે. તેઓ સ્વર્ગમાં હોય કે નરકમાં—અમારે આપેલું તેઓ કેવી રીતે ઉપભોગ કરે?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

અને જો તેઓ સ્વર્ગમાં કે નરકમાં રહી કર્મથી નિયંત્રિત હોય—તો ‘ઈશ્વર’ બની તેઓ આવા વરદાન કેવી રીતે આપી શકે?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

મનુષ્યોના પિતામહો પ્રસન્ન થઈ આયુષ્ય, સંતાન, ધન, વિદ્યાઃ, સ્વર્ગ, મોક્ષ, સુખો તથા રાજ્યાધિકાર પણ પ્રદાન કરો।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

મહાકાલ બોલ્યા—હે નૃપોત્તમ, આ સત્ય છે કે પિતૃઓ પોતાના કર્મ અનુસાર અવસ્થિત રહે છે; પરંતુ દેવ, અસુર, યક્ષ આદિના પણ અમૂર્ત (સૂક્ષ્મ) સત્ત્વો હોય છે।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

ચાર વર્ણોના પિતૃઓ મૂર્ત સ્વરૂપવાળા અને સાત પ્રકારના સ્મૃત છે; તેઓ સર્વે ઇચ્છિત બધું જ આપવાને સમર્થ છે।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

હે નૃપ, જેમના પિતૃઓના ગણ એકત્રીસ છે તે અત્યંત પ્રબળ છે; આ કરાયેલ શ્રાદ્ધ તે પરમ પિતૃઓને તૃપ્ત કરે।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

તેઓ તૃપ્ત થયા પછી તેના પૂર્વજોને, જે જ્યાં સ્થિત છે, ત્યાં તૃપ્ત કરે છે; તેથી પોતાના વંશ માટે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ—ત્યારે તેઓ વરદાન આપે છે।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્ર! જેમ ભૂતાદિને નામ ઉદ્દેશીને બલિ/અર્પણ આપવામાં આવે છે, તેમ દેવતાઓ આદિને પણ સંક્ષેપમાં નામોચ્ચાર કરીને અર્પણ કેમ નથી આપવામાં આવતું?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘આ પિતૃઓ માટે, આ દેવો માટે, આ દ્વિજઓ માટે અને આ અગ્નિ માટે’—આવું કહી શકાય તો, મન અને કાયાને કષ્ટ આપતા વિસ્તૃત વિધિઓ શા માટે?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

મહાકાલે કહ્યું—બધા કાર્યોમાં સદા યથોચિત આચાર-વિધિ કરવી જોઈએ. યોગ્ય પ્રતિપત્તિ વિના તેઓ (દેવાદિ) અર્પણ કદી સ્વીકારતા નથી.

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

જેમ ઘરદ્વારે ઊભેલો કૂતરો મૂકેલી બલિ ઝપટીને લઈ જાય છે, તેમ હે રાજન, અયોગ્ય દાન ગ્રહણ કરનાર ‘પ્રધાન પુરુષ’ પણ કૂતરા સમાન બની જાય છે.

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

આ રીતે દેવતાઓ ક્યારેય તેને સ્વીકારતા નથી, જાણે તે ભૂતો માટે હોય. અર્પણ શુદ્ધ હોય તોય, શ્રદ્ધા વિના અર્પિત હવિ તેઓ ગ્રહણ કરતા નથી.

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

મંત્ર વિના જે દાન અપાય છે તે નિર્મળ પુરુષો સ્વીકારતા નથી. હે નૃપ! મંત્રોના વિષયમાં શ્રુતિ પણ અહીં આ જ કહે છે.

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

મંત્રો જ દેવતાઓ છે. વિદ્વાન જે કંઈ મંત્રપૂર્વક કરે છે તે દેવતાઓ દ્વારા જ કરે છે; જે આપે છે તે દેવતાઓ દ્વારા જ આપે છે; જે ગ્રહણ કરે છે તે દેવતાઓ દ્વારા જ ગ્રહણ કરે છે. તેથી મંત્ર વિના સ્વીકાર ન કરવો, મંત્ર વિના કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન થવું—એવું ઘોષિત છે.

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

અતએવ દાન હંમેશાં મંત્રો સાથે આપવું જોઈએ—પૌરાણિક હોય કે વૈદિક. નહિંતર તેઓ તેને સ્વીકારતા નથી અને તે અર્પણ ભૂતગણોને જઈ પહોંચે છે.

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

રાજાએ કહ્યું—દર્ભ, તલ, અક્ષત અને જળ—આ બધાં સાથે જોડીને દાન કેમ આપવામાં આવે છે? તેનું કારણ હું જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

મહાકાલે કહ્યું—હે મહાબાહુ રાજા! પ્રાચીન કાળમાં ભૂમિના અનેક દાન આપવામાં આવ્યા હતા; પરંતુ દૈત્યો બળપૂર્વક અંદર પ્રવેશ કરીને તે દાન ફરીથી છીનવી લેતા હતા.

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

ત્યારે દેવો અને પિતૃઓએ પ્રતિઉત્તરરૂપે પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્માને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

હે સ્વામી! અમે જોતા હોઈએ તેમ જ દૈત્યોએ સર્વ કઈં હરણ કરી લીધું છે. તેમના વિરુદ્ધ રક્ષા ગોઠવો, જેથી અમે નાશ પામીએ નહીં।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

પછી વિધાતા બ્રહ્માએ સમ્યક વિચાર કરીને રક્ષાનો ઉપાય રચ્યો—પિતૃઓ માટે તિલયુક્ત વિધાન અને દેવો માટે અક્ષત સાથે।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

જળ અને દર્ભ સર્વત્ર આ રીતે જ ગ્રહણ થાય છે—અસુરો નહીં. આ વિના અર્પિત થયેલું જે ફળ (પુણ્ય) તે દૈત્યો હરી લે છે।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

નિઃશ્વાસ લઈને પિતૃઓ અને દેવો ચાલ્યા જાય છે, કારણ કે દાતાને ઇચ્છિત ફળ મળતું નથી. તેથી સર્વ યુગોમાં વિધિપૂર્વક દાન જ આપવું જોઈએ।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

કરંધમે કહ્યું—ચતુર્યુગોની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા તત્ત્વથી સાંભળવા હું ઇચ્છું છું. તેને જાણવાની મહાન જિજ્ઞાસા મારા અંતરમાં સદૈવ ઉદ્ભવે છે.

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

મહાકાલે કહ્યું—પ્રથમ કૃતયુગ જાણો; ત્યાર પછી ત્રેતાયુગ સ્મૃત છે. પછી દ્વાપર અને કલી—સંક્ષેપમાં આ ચાર યુગો છે.

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

કૃતયુગ સત્ત્વમય કહેવાયો છે; ત્રેતા રજોગુણમાં સ્થિત છે. દ્વાપર રજ-તમનું મિશ્રણ છે; અને કલીને તમોગુણરૂપ જ જાણવો. યುಗોમાં વર્તનની પ્રકૃતિ આવી છે.

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

કૃતયુગમાં પરમ ધ્યાન શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે; ત્રેતામાં યજ્ઞ ઉપદેશિત છે. દ્વાપરમાં સત્યવૃત્તિ મુખ્ય; અને કલિયુગમાં દાન જ પરમ સાધન છે.

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

કૃતયુગમાં સૃષ્ટિ જાણે માનસજ હતી અને જીવનવૃત્તિ સాక్షાત્ રસથી પરિપૂર્ણ થઈ પ્રકાશિત હતી. પ્રજાઓ તેજોમય, તૃપ્ત, સદૈવ આનંદિત અને ભોગસમર્થ હતી.

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

તેમામાં ન ‘અધમ’ હતો ન ‘ઉત્તમ’; તે શુભ પ્રજાઓ નિર્વિશેષ હતી. તે કૃતયુગમાં સૌનું આયુષ્ય, સુખ અને રૂપ સમાન હતું.

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

ન અપ્રસન્નતા હતી, ન દ્વંદ્વ; ન દ્વેષ, ન થાક. પર્વતો અને સમુદ્રકાંઠે વસનારી તેઓ કરુણાપ્રિયા હતાં.

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

ત્યારે વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા હતી અને કર્તવ્યોમાં સંકર ન હતો. તેઓ બીજું કશું ધ્યાન કરતા નહિ; સદા પરમ શિવનું જ ચિંતન કરતા.

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

પછી ચોથા પાદમાં પૂર્વની રસ-ઉલ્લાસતા નષ્ટ થઈ. ત્યારબાદ તેમના માટે ‘વૃક્ષ’, ‘અશ્વ’ અને ‘ગૃહ’ નામે ઓળખાતી વસ્તુઓ પ્રગટ થઈ.

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

વસ્ત્રો પ્રગટ થયા, ફળો પણ અને આભૂષણો પણ. અને એમાં જ તેમના માટે સુગંધ, વર્ણ અને રસથી યુક્તતા પ્રગટ થઈ.

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

ઘડે ઘડે ઉત્તમ મધ હતું—મધમાખીઓએ બનાવેલું અને મહાપ્રભાવશાળી. એના આધારથી કૃતયુગના અંતે પ્રજાઓ જીવન નિર્વાહ કરતી હતી.

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

પ્રજાઓ આનંદિત, પોષિત અને દીર્ઘાયુ હતી—નિશ્ચયે જ્વરરહિત. પછી થોડો સમય પસાર થતાં તેમનું રસેન્દ્રિય, એટલે સ્વાદની ઇચ્છા, વધવા લાગી.

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

યુગના સ્વભાવથી અને શિવના ધ્યાનપ્રભાવમાં ક્ષય થતાં, તેઓ બળપૂર્વક તે વૃક્ષોને ઘેરીને મધમાખીઓનું બનાવેલું મધ લઈ જતા હતા.

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

તેમનો તે વ્યવહાર લોભદોષથી ઉપજેલો હતો; તેથી ક્યાંક ક્યાંક કલ્પવૃક્ષો મધ સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

જ્યારે તે સમૃદ્ધિમાં થોડું જ બાકી રહ્યું, ત્યારે દ્વંદ્વો ઊભા થયા. શીત-તાપ અને માનસિક દુઃખોથી તેઓ અત્યંત પીડિત થયા.

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

પોતાની રક્ષા માટે તેમણે અહીં ત્યાં નિવાસસ્થાનો રચ્યાં. ત્યારબાદ ત્રેતાયુગમાં તેમની જીવિકાનો નવો ઉપાય અને સિદ્ધિ ફરી પ્રગટ થઈ.

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

વર્ષાથી ચૌદહ પ્રકારની ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ—ગ્રામ્ય પણ અને અરણ્યજન્ય પણ. જળ અને ભૂમિના સંગમથી તે ન ખેડ્યા, ન વાવ્યા છતાં આપમેળે પાકી ગઈ.

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ઋતુ અનુસાર પુષ્પ-ફળ પ્રગટ્યાં અને વૃક્ષો તથા ઝાડીઓ ઉત્પન્ન થઈ. એ જ દ્વારા તેમની જીવિકા ચાલી—ધાન્યોથી અને તેમ જ ફૂલોથી તથા ફળોથી.

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

પછી તેમની અંદર સર્વત્ર રાગ અને લોભ ઊભા થયા. કાળના બળથી પ્રેરાઈ તેમણે નદીઓ, તીર્થક્ષેત્રો અને પર્વતો કબજે કર્યા.

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ પોતપોતાના બળ મુજબ ઝડપથી બળપૂર્વક દબાઈ ગઈ. અને વિપરીત ફેરફારથી ચૌદહ પ્રકારની ઔષધિઓ નષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

ધરાને નમસ્કાર કરીને તે ઔષધિઓ તેમાં પ્રવેશી ગઈ; પ્રજા પીડિત થઈ. ત્યારબાદ પૃથુ વૈન્યે સર્વભૂતહિતાર્થે ધરાનું ‘દોહન’ કર્યું.

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

તે સમયથી હળથી ખેડાયેલી ધરામાં ઔષધિ અને પાક ઉપજવા લાગ્યા; ત્યારબાદ પ્રજા કૃષિ-વાણિજ્યથી જીવન ચલાવતી થઈ, ક્ષત્રિયોના રક્ષણ હેઠળ.

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

ત્રેતાયુગમાં વર્ણ-આશ્રમની સ્થાપના અને યજ્ઞનું વર્ણન થાય છે; પરંતુ સદાશિવ-ધ્યાનમય અવસ્થાને ત્યજી, અવિવેકી જન અન્ય ઉપાયોથી મોક્ષ ઇચ્છે છે.

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

ફૂલસમાન અલંકૃત વાણીનો આશ્રય લઈને અને આસક્તિથી સ્વર્ગસાધનામાં લાગીને, દ્વાપરયુગમાં મનુષ્યોમાં મતભેદો પ્રસરવા લાગે છે.

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

મન, કર્મ અને વાણીથી જીવનોપાર્જન કઠિનતાથી જ સિદ્ધ થાય છે. લોભ અને અધૈર્ય—શિવને ત્યજી—ધર્મોમાં સંકર અને ગૂંચવણ લાવે છે.

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

દ્વાપર યુગમાં વર્ણાશ્રમધર્મનો ક્ષય શરૂ થાય છે. ત્યારે વ્યાસગણ એક જ વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કરે છે—દ્વાપરથી આગળ પણ એમ જ થાય છે.

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

દ્વિજોના હિત માટે એક જ વેદને ચાર પાદ (ચાર ભાગ) રૂપે કરવામાં આવે છે. લોકના ગૌરવ અને માર્ગદર્શન માટે ઇતિહાસો અને પુરાણો પણ અલગ અલગ રીતે વિભાજિત થાય છે.

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ અને ભાગવત—આ (પુરાણો) કહેવાય છે. તેમજ નારદીય અને સાતમું માર્કંડેય પુરાણ છે.

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

આગ્નેય પુરાણ આઠમું કહેવાયું છે; ભવિષ્ય પુરાણ નવમું સ્મરાય છે. દસમું બ્રહ્મવૈવર્ત અને અગિયારમું લૈંગ (લિંગ) પુરાણ છે.