Adhyaya 52

Verse 1

अर्जुन उवाच । कोटितीर्थं कथं जातं केन वा निर्मितं मुने । कस्माद्वा कोटितीर्थानां फलमत्रोच्यते मुने

અર્જુન બોલ્યો—હે મુને, કોટિતીર્થ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું અને કોને તેને સ્થાપ્યું? અને હે મુનિ, કોટિતીર્થોનું ફળ અહીં જ કેમ કહેવાય છે?

Verse 2

नारद उवाच । यदा मे स्थापितं स्थानं प्रसाद्याथ मया प्रभुः । ब्रह्मलोकात्समानीतः साक्षाद्ब्रह्मा पितामहः

નારદ બોલ્યા—જ્યારે મારું સ્થાન સ્થાપિત થયું અને મારા દ્વારા પ્રભુ પ્રસન્ન થયા, ત્યારે બ્રહ્મલોકમાંથી સాక్షાત્ પિતામહ બ્રહ્માને અહીં લાવવામાં આવ્યા.

Verse 3

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थे भगवान्विधिः । सस्मार कोटितीर्थानां स्मृतान्यत्रागतानि च

પછી મધ્યાહ્ન સમયે સ્નાનાર્થે ભગવાન વિધાતા બ્રહ્માએ મનથી કોટિતીર્થોનું સ્મરણ કર્યું; અને સ્મરિત થયેલાં તે તીર્થો ત્યાં જ આવી પહોંચ્યાં.

Verse 4

स्वर्गात्त्रिदशलक्षाणि सप्ततिश्च महीतलात् । पातालाद्विंशलक्षाणि स्मृतान्यभ्यागतानि च

સ્વર્ગમાંથી ત્રીસ લાખ, ભૂમિતલમાંથી સત્તર, અને પાતાળમાંથી વીસ લાખ—આ રીતે સ્મરિત તીર્થો પ્રગટ થઈ એકત્ર થયા.

Verse 5

अनेन प्रविभागेन लिंगान्यपि कुरूद्वह । आयातानि यथा पूजां विदधाति पितामहः

આ જ વિભાજન પ્રમાણે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, શિવલિંગો પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યાં; અને પિતામહ બ્રહ્માએ વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી.

Verse 6

ततोऽभिषेचनं कृत्वा लिंगान्यभ्यर्च्य पद्मभूः । मध्याह्नकृत्यं संसाध्य मम प्रेम्णा वरं ददौ

પછી પદ્મભૂ બ્રહ્માએ લિંગોનું અભિષેક કરીને અને સમ્યક અર્ચન કરીને મધ્યાહ્નકૃત્ય પૂર્ણ કર્યું; ત્યારબાદ સ્નેહવશ મને વરદાન આપ્યું.

Verse 7

ततो भगवता ह्यत्र मनसा निर्मितं सरः । भगवानर्चितस्तीर्थैरिदमूचे प्रजापतिः

ત્યારબાદ ભગવાને અહીં માત્ર મનથી જ એક સરોવર રચ્યું; અને તીર્થો દ્વારા પૂજિત થઈ પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ આ વચનો કહ્યાં.

Verse 8

किं कुर्म भगवन्धातरादेशं देहि नः प्रभो । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा प्राह प्रजापतिः

“હે ભગવન્ ધાતા! અમે શું કરીએ? હે પ્રભુ, અમને તમારી આજ્ઞા આપો।” તેમનું વચન સાંભળી પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 9

एतस्मिन्सरसि स्थेयं तीर्थैः सर्वैरथात्र च । एकस्मिंश्च तथा लिंगे सर्वलिंगैर्ममार्चनात्

આ સરોવરમાં તમે સૌ અહીં જ સર્વ તીર્થરૂપે નિવાસ કરો. તેમજ એક જ લિંગમાં સર્વ લિંગોથી કરેલી સમાન મારી અર્ચના થાઓ.

Verse 10

कोटीनामेव तीर्थानां लिंगानां स्नानपूजया । दानेन च फलं त्वत्र यदि सत्यं वचो मम

અહીં સ્નાન-પૂજા તથા દાનથી જે ફળ મળે છે, તે કરોડો તીર્થો અને કરોડો લિંગોના ફળ સમાન છે—જો મારું વચન સત્ય હોય.

Verse 11

यः श्राद्धं कुरुते चात्र पिंडदानं यथाविधि । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते नात्र संशयः

જે અહીં વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે અને યથાવિધિ પિંડદાન આપે છે, તેના પિતૃઓને અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 12

स्नात्वा योऽभ्यर्चयेद्देवं कोटीश्वरमनन्यधीः । कोटिलिंगार्चनफलं व्यक्तं तस्योपजायते

સ્નાન કરીને જે અનન્યભાવથી દેવ કોટીશ્વરની અર્ચના કરે છે, તેને સ્પષ્ટ રીતે કરોડ લિંગોની પૂજાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 13

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । तेषां स फलमाप्नोति कोटितीर्थावगाहनात्

ત્રિલોકમાં જેટલાં તીર્થો છે અને ગંગા આદિ પવિત્ર નદીઓ છે, તે સર્વનું ફળ માત્ર કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

एवं दत्त्वा वरं ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ प्रभुः । कोटितीर्थं च संजातं ततः प्रभृति विश्रुतम्

આ રીતે વરદાન આપી પ્રભુ બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકમાં ગયા; અને ત્યારથી આ સ્થાન ‘કોટિતીર્થ’ નામે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 15

अस्य तीरे पुरा पार्थ ब्रह्माद्यैर्देवसत्तमैः । यज्ञान्बहुविधान्कृत्वा ततः सिद्धिं परां ययुः

હે પાર્થ, પ્રાચીનકાળે આ તીર્થના કિનારે બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવોએ અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કરીને પછી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैस्तपश्चीर्णं पुरानघ । मनसोऽभीप्सितान्कामान्प्रापुरन्ये तपोधनाः

હે નિષ્પાપ, પ્રાચીનકાળે વસિષ્ઠ આદિ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ અહીં તપ કર્યું; અને અન્ય તપોધન તપસ્વીઓએ મનગમતી ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 17

अत्र तीर्थे पुरा पार्थ अत्रिणा विहितं तपः । कोटितीर्थाद्दक्षिणतः स्थापितं लिंगमुत्तमम्

હે પાર્થ, પ્રાચીનકાળે આ તીર્થમાં અત્રિએ તપ કર્યું; અને કોટિતીર્થના દક્ષિણમાં એક ઉત્તમ શિવલિંગ સ્થાપિત કર્યું।

Verse 18

अत्रीश्वराभिसंज्ञं तु महापापहरं परम् । स्थापयित्वा च तल्लिंगमग्रे चक्रे सरोवरम्

અત્રીશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ તે લિંગ પરમ છે અને મહાપાપહર છે. તેને સ્થાપિત કરીને તેણે તેની સામે એક પવિત્ર સરોવર રચ્યું.

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो मर्त्यः श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः । अत्रीश्वरं समभ्यर्च्य रुद्रलोके वसेच्चिरम्

ત્યાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે અને અત્રીશ્વરની યથાવિધિ પૂજા કરે, તે રુદ્રલોકમાં દીર્ઘકાળ વસે છે.

Verse 20

भरद्वाजेन मुनिना कोटितीर्थे सरोवरे । तपश्चीर्णं महाबाहो यज्ञाश्च विहिताः किल

હે મહાબાહો! કોટિતીર્થના સરોવરમાં મુનિ ભરદ્વાજે તપ કર્યું હતું, અને ત્યાં યજ્ઞો પણ કરવામાં આવ્યા—એવું કહેવાય છે.

Verse 21

भरद्वाजेश्वरं लिंगं स्थापितं सुमनोहरम् । तत्र कृत्वा सरो रम्यं परां मुदमवाप्तवान्

તેણે ભરદ્વાજેશ્વર નામે અતિ મનોહર લિંગ સ્થાપિત કર્યું. ત્યાં રમ્ય સરોવર રચીને તેણે પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 22

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या श्राद्धं कुर्याद्विधानतः । भरद्वाजेश्वरं पूज्य शिवलोके महीयते

ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિધાન મુજબ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. ભરદ્વાજેશ્વરની પૂજા કરવાથી તે શિવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 23

ततश्च कोटितीर्थेऽस्मिन्गौतमो भगवानृषिः । अतप्यत तपो घोरमहल्यासंगमाशया

પછી આ કોટિતીર્થમાં ભગવાન ઋષિ ગૌતમએ અહલ્યასთან પુનર્મિલનની આશાથી ઘોર તપ કર્યું।

Verse 24

तं कामं प्राप्तवान्धीमान्परां मुदमुपागतः । अहल्यया समायोगमेतत्तीर्थप्रभावतः

તે ધીમાને પોતાની ઇચ્છિત કામના પ્રાપ્ત કરી પરમ આનંદ પામ્યો; આ જ તીર્થના પ્રભાવથી તેને અહલ્યასთან સમાગમ મળ્યો।

Verse 25

अस्मिन्क्षेत्रे महालिंगं गौतमेश्वरसंज्ञितम् । स्थापयामास भगवानहल्यासरसस्तटे

આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ભગવાને અહલ્યા-સરોવરનાં કાંઠે ‘ગૌતમેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ સ્થાપ્યું।

Verse 26

अर्जुन उवाच । अहल्यया कदा ब्रह्मन्खानितं वै महत्सरः । तन्मम ब्रूहि सकलमहल्यासरःकारणम्

અર્જુને કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! અહલ્યાએ તે મહાન સરોવર ક્યારે ખોદાવ્યું? અહલ્યા-સરોવરનું સમગ્ર કારણ મને કહો।

Verse 27

नारद उवाच । अहल्या शापमापन्ना गौतमात्किल फाल्गुन । पुरा चेंद्रसमायोगे परं दुःखमुपागता

નારદે કહ્યું—હે ફાલ્ગુન! કહેવાય છે કે અહલ્યા ગૌતમના શાપમાં પડી; અને પૂર્વે ઇન્દ્ર સાથેના સમાગમથી તે પરમ દુઃખમાં ડૂબી ગઈ।

Verse 28

ततो दुःखार्तः स मुनिः कोटितीर्थेऽकरोत्तपः । तपसा तेन वै पार्थाहल्यया सह संगतः

ત્યારબાદ દુઃખથી પીડિત તે મુનિએ કોટિતીર્થે તપ આચર્યું. હે પાર્થ, તે તપના પ્રભાવથી તે અહલ્યასთან પુનઃ મળ્યો.

Verse 29

ततः साध्वी परं हृष्टा अत्र क्षेत्रे सरोवरम् । चकार सुमहत्पुण्यं तीर्थोदैः परिपूरितम्

પછી તે સાધ્વી પરમ હર્ષિત થઈ આ ક્ષેત્રમાં એક સરોવર રચ્યું. તે અતિ વિશાળ, મહાપુણ્યમય અને તીર્થજળોથી પરિપૂર્ણ હતું.

Verse 30

अहल्यासरसि स्नानं पिंडदानं समाचरेत् । गौतमेशं च संपूज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति

અહલ્યા-સરોવરમાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક પિંડદાન કરવું જોઈએ. ગૌતમેશનું સમ્યક્ પૂજન કરીને તે બ્રહ્મલોકને જાય છે.

Verse 31

कोटितीर्थे नरश्रेष्ठ अनेके मुनयोऽमलाः । तपस्तप्त्वा सुघोरं च परां सिद्धिमपागताः

હે નરશ્રેષ્ઠ, કોટિતીર્થે અનેક નિર્મળ મુનિઓએ અતિ ઘોર તપ કર્યું અને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 32

राजभिर्बहुभिः पूर्वं तपो दानं तथाध्वराः । अस्मिंस्तीर्थे सुविहिताः परां सिद्धिमुपागताः

પૂર્વકાળમાં અનેક રાજાઓએ આ જ તીર્થે તપ, દાન તથા યજ્ઞકર્મો સુવિધિપૂર્વક કર્યા; અને તેથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 33

अस्य तीरे द्विजं चैकं मृष्टान्नैर्यश्च तर्पयेत् । तेन श्रद्धासहायेन कोटिर्भवति तर्पिता

આ પવિત્ર તીરે જે કોઈ શ્રદ્ધાસહિત ઉત્તમ અન્નથી એક પણ બ્રાહ્મણને તૃપ્ત કરે છે, તેના દ્વારા જાણે એક કોટિ બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થયા તેમ ફળ મળે છે।

Verse 34

अस्य तीरे नरः पार्थ रत्नानि विविधानि च । गोभूमितिलधान्यानि वासांसि विविधानि च

હે પાર્થ, આ તીરે મનુષ્ય વિવિધ રત્નો અર્પણ કરી શકે છે; તેમજ ગાયો, ભૂમિ, તલ, ધાન્ય અને અનેક પ્રકારનાં વસ્ત્રો પણ દાન કરી શકે છે।

Verse 35

श्रद्धया परया पार्थ द्विजेभ्यः संप्रयच्छति । शतकोटिगुणं पुण्यं कोटितीर्थप्रभावतः । कोटितीर्थे प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यो न प्रयच्छति

હે પાર્થ, જે અહીં પરમ શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, તે કોટિતીર્થના પ્રભાવથી શત-કોટે ગુણ પુણ્ય મેળવે છે। પરંતુ કોટિતીર્થમાં પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ જે બ્રાહ્મણોને ન આપે, તે મહાપાપનો ભાગી બને છે।

Verse 36

नरके पातयित्वा च कुलमेकोत्तरं शतम् । आत्मानं पातयेत्पश्चाद्दारुणं रौरवं महत्

તે પોતાના કુળની એકસો એક પેઢીઓને નરકમાં પતિત કરે છે અને પછી પોતે પણ ભયંકર મહારૌરવ નરકમાં પડે છે।

Verse 37

माघमासे तु संप्राप्ते प्रातःकाले तथाऽमले । यः स्नाति मकरादित्ये तस्य पुण्यं शृणुष्व मे

માઘ માસ આવી પહોંચે ત્યારે, નિર્મળ પ્રાતઃકાળે, મકર-સૂર્યના સમયે જે સ્નાન કરે છે—તેનું પુણ્ય મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 38

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । सर्वदानव्रतैर्यच्च कोटि तीर्थे दिनेदिने

સર્વ તીર્થોમાં જે પુણ્ય, સર્વ યજ્ઞોમાં જે ફળ, તથા દાન અને વ્રતોથી જે પુણ્ય થાય—તે બધું કોટિતીર્થમાં દિનપ્રતિદિન પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 39

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा । कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं कुरुते नरः

એ જ પુણ્ય મર્ત્યને મળે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. સૂર્ય કન્યા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે જે પુરુષ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેને મહાફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 40

पितरस्तस्य तुष्यंति गयाश्राद्धशतैर्न तु । कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानादि कुरुते यदि

તેના પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે—સો ગયા-શ્રાદ્ધોથી પણ એટલું નહીં. અને કાર્તિક માસ આવે ત્યારે જો તે અહીં સ્નાનાદિ આચરણ કરે, તો ફળ અપરિમિત થાય છે.

Verse 41

तदक्षयफलं सर्वं ब्रह्मणो वचनं यथा । इष्ट्वात्र यज्ञमेकं तु कोटियज्ञफलं लभेत्

તે સર્વ ફળ અક્ષય છે—જેમ બ્રહ્માનું વચન અચૂક હોય. અહીં એક યજ્ઞ કરવાથી પણ કોટિ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

कन्यां ब्राह्मेण विधिना दत्त्वा कोटिगुणं फलम् । सर्वदानं कोटिगुणं कोटितीर्थे भवेद्यतः

બ્રાહ્મ વિધિ પ્રમાણે કન્યાદાન કરવાથી કોટિગણું ફળ મળે છે. કારણ કે કોટિતીર્થમાં દરેક દાનનું ફળ કોટિગણું બને છે.

Verse 43

कोटि तीर्थे त्यजेत्प्राणान्हृदि कृत्वा तु माधवम् । तस्य पार्थ चिरं स्वर्गे ह्यक्षया शाश्वती गतिः

જે કોટિતીર્થમાં હૃદયમાં માધવને ધારણ કરીને પ્રાણ ત્યાગે છે, હે પાર્થ, તેને સ્વર્ગમાં દીર્ઘ નિવાસ અને અક્ષય, શાશ્વત ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 44

कोटितीर्थे तीर्थवरे देहत्यागं करोति यः । तस्य पूजां प्रकुर्वंति ब्रह्माद्या देवतागणाः

તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કોટિતીર્થમાં જે દેહત્યાગ કરે છે, તેની પૂજા બ્રહ્મા આદિ દેવગણો સ્વયં કરે છે.

Verse 45

अस्य तीरे देहदाहो यस्य कस्य प्रजायते । अस्थिक्षेपो यस्य भवेन्महीसागरसंगमे

આ તટ પર જે કોઈનું દાહસંસ્કાર થાય અને જેના અસ્થિ-વિસર્જનનું કાર્ય ભૂમિ-સમુદ્રના સંગમમાં થાય—

Verse 46

तत्फलं गदितुं पार्थ वागीशोऽपि न वै क्षमः । एतज्ज्ञात्वा परं पार्थ कोटितीर्थं प्रसेवते

હે પાર્થ, તે ફળનું વર્ણન કરવા વાણીના ઈશ્વર પણ સમર્થ નથી. આ જાણીને, હે પાર્થ, કોટિતીર્થનો આશ્રય લઈ તેની સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 47

दिनेदिने फलं तस्य कापिलं गोसहस्रकम् । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तस्मादेतत्सुदुर्लभम्

દિવસે દિવસે તેનું ફળ એક હજાર કાપિલ ગાયોનું દાન કર્યાના સમાન છે. સ્વર્ગ, મર્ત્ય અને પાતાળ—ત્રણે લોકમાં તેથી આ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 52

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના પ્રથમ માહેશ્વરખંડના કૌમારિકાખંડમાં ‘કોટિતીર્થ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।