Adhyaya 1

Verse 1

श्रीमुनय ऊचुः । दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च । तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च

શ્રીમુનિઓએ કહ્યું—દક્ષિણાર্ণવના કિનારે જે પાંચ તીર્થો છે, હે વિશાલાક્ષિ, તે અમને કહો અને જેમ તે પ્રસિદ્ધ છે તેમ તેનું વર્ણન કરો।

Verse 2

सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च । तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

જેનાં વિષે નારદ આદિ કહે છે કે તેમાં સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે, તે તીર્થોની પવિત્ર કથા અને મહાત્મ્ય અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 3

उग्रश्रवा उवाच । श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम् । द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः

ઉગ્રશ્રવા (સૂત) બોલ્યા—કુમારનાથના મહાપ્રભાવની આ અદ્ભુત, પુણ્યમય અને સત્કથા સાંભળો. અગાઉ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ મને આ કહેલી; ત્યારે મારું અંગ-અંગ હર્ષના રોમાંચથી ચિહ્નિત હતું।

Verse 4

कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः । या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, અહીં ‘કુમારગીતા’ નામની આ ગાથા-સ્તુતિ સાંભળો; જે સર્વ દેવો, મુનિઓ અને પિતૃઓ દ્વારા પૂજિત અને માનિત છે।

Verse 5

मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः । नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम

જે મનુષ્ય નિયત આચાર સાથે તે પવિત્ર તીર્થનું આશ્રય લઈ સેવા કરે છે, તેને નિશ્ચયે બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ મળે છે—જેમ મને મળે છે તેમ।

Verse 6

ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च । पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः

બ્રહ્મલોકથી ઊંચો વિષ্ণુલોક છે અને તેનાથી પણ ઊંચો શિવલોક. છતાં પુત્ર પ્રત્યે વિશેષ પ્રીતિના કારણે ગુહલોક (સ્કંદલોક) સર્વોત્તમ મહાન કહેવાયો છે।

Verse 7

अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता । नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! ફાલ્ગુનની જે અદ્ભુત કથા પૂર્વે નારદે કહી હતી, તે હું હવે તમને વિસ્તારે કહું છું।

Verse 8

पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः । समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च

એક વખત કોઈ નિમિત્તે મુકુટધારી વીર મણિકૂટથી નીકળ્યો અને પાંચ તીર્થોમાં સ્નાન કરવા દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે આવી પહોંચ્યો।

Verse 9

वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः । कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्

ભયના કારણે તપસ્વીઓ જે તીર્થોને હંમેશા ટાળે છે, તે આ પ્રમાણે છે; અને કુમારેશના પૂર્વમાં મુનિઓને પ્રિય એવું એક તીર્થ છે।

Verse 10

स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम् । बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्

બીજું તીર્થ સ્તંભેશનું છે, જે સૌભદ્ર મુનિને પ્રિય છે. બીજું બર્કરેશ્વર નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે, જે પૌલોમીને અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 11

चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम् । भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्

ચોથું તીર્થ મહાકાલ છે; તેમજ કરંધમ પણ છે, જે રાજાઓને પ્રિય છે. અને પાંચમું ભરદ્વાજનું તીર્થ ‘સિદ્ધેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 12

एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः । तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च

કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ વીરએ આ પાંચ તીર્થો જોયાં—તે મહાપુણ્યદાયક છે, છતાં તપસ્વીઓ તેને વર્જે છે.

Verse 13

दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन् । तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च

પાસે નારદસમાન મહામુનિઓને જોઈ તેણે પૂછ્યું—“આ તીર્થો રમણીય છે, અને તેમનો પ્રભાવ પણ ખરેખર અદ્ભુત છે.”

Verse 14

किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः । तापसा ऊचुः । ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्

“કહો તો, બ્રહ્મવાદીઓ આને હંમેશા કેમ વર્જે છે?” તપસ્વીઓએ કહ્યું—“આમાં પાંચ ગ્રાહ (મગર) વસે છે, અને તેઓ તપોધનોને હરી લે છે.”

Verse 15

अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन । इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे

“અતએવ, હે કુરુનંદન, આ તીર્થો વર્જ્ય ગણાય છે.” એમ સાંભળી મહાબાહુએ ત્યાં જવાનો નિશ્ચય મનમાં કર્યો.

Verse 16

ततस्तं तापसाः प्रोचुथंतुं नार्हसि फाल्गुन । बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा

ત્યારે તપસ્વીઓએ તેને કહ્યું—“હે ફાલ્ગુન, તારે ત્યાં જવું યોગ્ય નથી. ઘણા રાજાઓ અને મુનિઓ પણ ગ્રાહો દ્વારા ભક્ષિત થયા છે.”

Verse 17

तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि । स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव

“તમે બાર વર્ષ સુધી—અગણિત તીર્થોમાં પણ—સ્નાન કરી લીધું છે. તો પછી આ તીર્થોથી તમને શું કામ? દીવામાં પડતા પતંગિયાની જેમ જોખમમાં ધસી પડનાર વ્રતી ન બનો.”

Verse 18

अर्जुन उवाच । यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् । धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः

અર્જુને કહ્યું—“કરુણાસાર એવા આપોએ જે કહ્યું છે, તેનું સાચું સાર અહીં મને કહો. અને જે મનુષ્ય ધર્મનો ઇચ્છુક હોય, તેને મહાત્માઓએ રોકવો ન જોઈએ.”

Verse 19

धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः । तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्

“જે મંદબુદ્ધિ મનુષ્ય ધર્મકામી વ્યક્તિને અટકાવે છે, તે પોતાના આશ્રિત જગતને પોતાના શ્વાસોથી જ ભસ્મ કરી નાખે—એવો તેનો પાપફળ થાય.”

Verse 20

यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम् । तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु

જીવન સૂર્યકિરણ સમું ક્ષણભંગુર છે; જો તે ધર્મ માટે વ્યય થાય તો થવા દો—એમાં દોષ શું છે?

Verse 21

जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च । यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः

જેઓ માટે ધર્મની خاطر જીવન, ધન, પત્ની, પુત્રો, ખેતર અને ઘર પણ ત્યાગ્ય બને—પૃથ્વી પર સાચા માનવ તેઓ જ છે.

Verse 22

तापसा ऊचुः । एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम् । सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्

તપસ્વીઓએ કહ્યું—હે પાર્થ, તું આમ બોલે છે તેથી તારી દીર્ઘાયુ વધે. સદા ધર્મમાં તારી રતિ રહે. હવે જા—તું તારી યોગ્ય ઇચ્છા પૂર્ણ કર.

Verse 23

एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः

આ રીતે કહ્યા પછી ભરતશ્રેષ્ઠે તેમને પ્રણામ કર્યો; આશીર્વાદોથી પ્રશંસિત થઈ તે તે તીર્થોના દર્શન માટે નીકળી પડ્યો.

Verse 24

ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम् । विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः

પછી પરંતપ વીર અર્જુન મહર્ષિના ઉત્તમ તીર્થ ‘સૌભદ્ર’ને પહોંચી, તરત જ તેમાં અવગાહન કરીને સ્નાનવિધિ કરી.

Verse 25

अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान् । निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्

ત્યારે જળની અંદર વિહરતો મહાબલી ગ્રાહ નદીમાં પુરુષવ્યાઘ્ર કુંતીપુત્ર ધનંજયને પકડી ગયો।

Verse 26

तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः

છટપટતા તે જલચરને ઉઠાવી કુંતીપુત્ર મહાબાહુ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના બળથી ઊભો થયો।

Verse 27

उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता

યશસ્વી અર્જુને તે ગ્રાહને બહાર ખેંચતાં જ તે સર્વ આભરણોથી શોભિત એક કલ્યાણી સ્ત્રી બની ગયો।

Verse 28

दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा । तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः

જ્વલંત શિખા સમી તેજસ્વિની, દિવ્યરૂપા અને મનોહર એવી તે વિપ્રાને જોઈ, તે મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ કુંતીપુત્ર ધનંજય વિસ્મિત થયો।

Verse 29

तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी

પરમ પ્રસન્ન થઈ તેણે તે સ્ત્રીને કહ્યું—“કલ્યાણી! તું ખરેખર કોણ છે? અને જળમાં વિહરતી તું ક્યાંથી આવી છે?”

Verse 30

किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि । नार्युवाच । अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी

“તું આ મહાપાપ કયા કારણે કર્યું?” સ્ત્રીએ કહ્યું— “હે કૌંતેય, હું અપ્સરા છું; દેવ-અરણ્યમાં નિવાસ કરું છું।”

Verse 31

इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल । मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः

“હે મહાબલ, હું ધનપતિને સદા પ્રિય છું; મારું નામ વર્ચા છે. મારી ચાર અન્ય સખીઓ પણ છે— સર્વે શુભ અને ઇચ્છાનુસાર ગમનશીલ।”

Verse 32

ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्

“તેમની સાથે હું દેવરાજના નિવાસસ્થાનથી નીકળી. ત્યારબાદ અમે સૌએ એક બ્રાહ્મણને જોયો— જે નિશ્ચિત આશ્રય વિનાનો હતો।”

Verse 33

रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम् । तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्

“તે રૂપવાન, અધ્યયનમાં લીન, એકલો અને એકાંતચારી હતો. હે વીર, તેના તપથી તે વન તેજથી આવૃત થઈ ગયું હતું।”

Verse 34

आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्

“તે સૂર્ય સમાન તે સમગ્ર પ્રદેશને પ્રકાશિત કરતો હતો. તેની એવી તપશ્ચર્યા અને અદ્ભુત દર્શનીય રૂપ જોઈને—”

Verse 35

अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता

તેણીની તપસ્યામાં વિઘ્ન કરવાના ઇરાદે અમે તે દેશમાં અવતર્યાં. હું તથા સૌરભેયી, સામેયી અને બુદ્બુદાલતા પણ સાથે હતાં.

Verse 36

यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्

હે ભારત! અમે બધાં એકસાથે તે બ્રાહ્મણ પાસે ગયા—ગાતાં, રમતાં અને તે દ્વિજને લલચાવવાનો પ્રયત્ન કરતાં.

Verse 37

स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन । नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले

પરંતુ તે મનોબીર કોઈ રીતે પણ અમારી તરફ વળ્યો નહીં. તે મહાતેજસ્વી જરાય ડગ્યો નહીં; નિર્મળ તપમાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 38

सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः

હે ક્ષત્રિયવૃષભ! અમારાં પર ક્રોધિત થઈ તે બ્રાહ્મણે શાપ આપ્યો—“તમે જળમાં ગ્રાહ-ભૂત બની શત વર્ષો સુધી એવા જ રહેશો.”

Verse 39

ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम । आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्

પછી અમે બધાં અત્યંત વ્યથિત થઈ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પાપરહિત અને તપોધન એવા તે બ્રાહ્મણની શરણમાં આવ્યા.

Verse 40

रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः । अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज

રૂપ, યૌવન અને કામગર્વથી મત્ત થઈને અમે અયોગ્ય વર્તન કર્યું. હે દ્વિજ, અમને ક્ષમા કરશો.

Verse 41

एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन । यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः

હે તપોધન, આ જ અમારે માટે પૂરતો દંડ છે—નિર્દોષ આત્મા એવા તમને લલચાવવા અમે તમારી પાસે આવ્યા.

Verse 42

अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्

ધર્મચિંતકો માને છે કે સ્ત્રીઓ અવધ્ય—અર્થાત્ વધ ન કરવાને યોગ્ય—રૂપે સર્જાઈ છે. તેથી હે ધર્મજ્ઞ, મનીષીઓનું યુક્તિસંગત મત એ છે કે ધર્મથી જ ધર્મનું પાલન થવું જોઈએ.

Verse 43

शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम् । शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

શરણાગતોનું શિષ્ટજન રક્ષણ કરે છે. શરણ્ય એવા આપની શરણમાં અમે આવ્યા છીએ; તેથી આપ અમને ક્ષમા કરો.

Verse 44

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः

આ રીતે કહ્યા પછી તે ધર્માત્મા, શુભકર્મકર્તા બ્રાહ્મણ પ્રસન્ન થયો; શૂરવીર બની સૂર્ય-ચંદ્ર સમાન તેજથી પ્રકાશિત થયો.

Verse 45

ब्राह्मण उवाच । भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि । अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું— તમારાં આચરણથી મારું ચિત્ત મોહગ્રસ્ત થઈ જાય છે. અહો, કેટલી ધૃષ્ટતા! અહો, કેટલો મોહ— જે પાપ તરફ પ્રવૃત્ત કરે છે!

Verse 46

मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता

જો કોઈ માણસ પોતાના માથા પર ઊભેલા મૃત્યુને જોઈ લે, તો ભોજન પણ ન ગમે; તો પછી તે અકાર્યમાં કેમ પ્રવૃત્ત થાય?

Verse 47

आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम् । तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः

અહો, સર્વ જન્મોમાં માનવજન્મ અતિ દુર્લભ છે; છતાં કેટલાક મૂઢ, સંયમમાં ન આવતી સ્ત્રીઓ તેને તૃણ સમાન તુચ્છ ગણે છે.

Verse 48

तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः । को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्

અમે તમને સીધું પૂછીએ છીએ— તમામાં આ દૃષ્ટિ કયા કારણે ઊભી થઈ? મનમાં સારી રીતે વિચાર કરીને કહો, તેમાં લાભ શું છે?

Verse 49

न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते । केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः

અમે આ સ્ત્રીઓની નિંદા કરતા નથી, કારણ કે તેમનું વર્તન તેમના સ્વભાવ અને સંસ્કારથી જ ચાલે છે; પરંતુ તેમની પ્રત્યે બેફામ અને અસંયમી વર્તન કરનારાઓની જ અમે નિંદા કરીએ છીએ.

Verse 50

यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये । तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन

કારણ કે કમળજ બ્રહ્માએ વિશ્વવૃદ્ધિ માટે યુગલ સર્જ્યું છે, તેથી તેને તે પ્રમાણે નિશ્ચયે પાલવું જોઈએ; તેમાં કોઈ દોષ નથી।

Verse 51

या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे । गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्

જે સ્ત્રી બંધુઓ દ્વારા પવિત્ર અગ્નિ અને દ્વિજોની હાજરીમાં અર્પિત થાય, તેની સાથે ગૃહસ્થધર્મનું પાલન ધન્ય છે; એવી પત્ની સાથે તે સર્વસમૃદ્ધિદાયક બને છે।

Verse 52

यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम् । साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः

પોતપોતાના સ્વભાવ મુજબ પુરુષ અને સ્ત્રી પરસ્પર પ્રયત્ન કરે તોય—યોગ્ય રીતે ઘડવામાં આવે તો ગુણનું કારણ બને; અને ન ઘડાય તો દોષનું કારણ પણ બને।

Verse 53

एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम् । गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्

આ રીતે પ્રયત્નપૂર્વક સંસ્કારિત કરેલું પોતાનું ઉત્તમ ગૃહસ્થજીવન મહાન ગુણનું કારણ બને છે; પરંતુ અસંસ્કારિત રહે તો તે દોષનું કારણ પણ બને છે।

Verse 54

पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः । साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः

પંચમુખ નગરમાં અગિયાર ભટો સાથેનો દ્વારપાલ, પત્ની અને અનેક સંતાનો સાથે—તે કેવી રીતે અચેતન (બેદરકાર) હોઈ શકે?

Verse 55

यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः । विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा

પત્ની સાથેનો દાંપત્ય-સંયોગ અને પંચમહાયજ્ઞાદિ કર્તવ્યો વિશ્વહિત માટે જ રચાયા છે; પરંતુ મોહગ્રસ્તો હાય, તેને વિકૃત રીતે આચરે છે।

Verse 56

अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा । तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः

અહો, સાંભળો! જો તમામાં અમારી વાત સાંભળવાની શુભ ઇચ્છા ન જાગે, તો પણ અમે બાહુ ઊંચા કરી ઊંચે સ્વરે રડીને પોકારશું; પરંતુ કોણ સાંભળશે?

Verse 57

षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च । विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः

ષડ્ધાતુનો સાર એવું તે વીર્ય શક્તિમાં સમાન છે; પરંતુ જ્યારે તે કુયોનિમાં નિક્ષેપાય, ત્યારે તેના વિષે યમે આ રીતે કહ્યું છે।

Verse 58

प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः । पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः

પ્રથમ ઔષધિઓનો દ્રોહી, પછી પોતાના આત્માનો દ્રોહી; ત્યારબાદ પિતૃદ્રોહી અને અંતે વિશ્વદ્રોહી—એવો મનુષ્ય અનંત વર્ષો અંધકારમાં જાય છે।

Verse 59

मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा । भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्

મનુષ્યના આધારથી પિતૃઓ, દેવો, મુનિઓ, અન્ય મનુષ્યો અને આશ્રિત જીવો જીવંત રહે છે; તેથી તેમના હિત માટે મનુષ્યે નિયમિત અને સંયમી રહેવું જોઈએ।

Verse 60

वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः । दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्

વાણી, મન, જીભ, હાથ અને કાન—આ બધાનો સંયમ જ સાચું ‘સત્-તીર્થ’ કહેવાય છે; તેનાથી પર તો માત્ર ‘કાક-તીર્થ’ છે, નીચ અને અશુદ્ધ આશ્રય।

Verse 61

काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः । हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्

જે ‘કાકસમાન’ નરમાં તામસ લોકો રમે છે, તેને ‘હંસ’ ગણવામાં દેવોને શું પ્રયોજન? આ વિષે વિચાર કરવો।

Verse 62

एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि । अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः

જે હૃદયમાં આ રીતે વિશ્વ-નિર્માણ—ત્રિલોકી સુધી—સ્મરે છે, તેનું મન પાપમાં કેવી રીતે રમે?

Verse 63

तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः । यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्

આ વાત અન્ય મર્ત્યો માત્ર શાસ્ત્રથી જાણે છે—અહો સ્ત્રીઓ! પરંતુ મેં યમલોકમાં તેને પ્રત્યક્ષ જોયું છે; તો સામે હોય ત્યારે હું કેમ મોહ પામું?

Verse 64

भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः । ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च

તમારા પર ક્રોધ કેમ? જે જે હેતુથી રચાયા છે, તેઓ તે હેતુ જ પૂર્ણ કરે છે; આ જ સત્ય છે—મારું વચન સ્વીકારો।

Verse 65

शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम् । परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्

‘સો’, ‘હજાર’ અને ‘સમગ્ર વિશ્વ’—આ બધા શબ્દો અક્ષયનો અર્થ સૂચવી શકે છે. પરંતુ ‘સો’ જ્યારે પરિમાણરૂપે નિશ્ચિત કરીને કહેવાય, ત્યારે તે અક્ષયવાચક નથી।

Verse 66

यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले । उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः

અને જ્યારે તમે ગ્રાહ સમાન બની જળમાં પુરુષોને પકડી રાખો છો, ત્યારે સ્થલે ઊભેલો કોઈ પુરુષસત્તમ તેમને જળમાંથી ખેંચી બહાર કાઢી ઉદ્ધારે છે।

Verse 67

तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ । अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन । कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः

ત્યારે તમે સૌ ફરીથી તમારું સાચું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરશો. મેં ક્યારેય—હાસ્યમાં પણ—અસત્ય કહ્યું નથી. જેમ કલ્યાણકારી અને સુમિશ્રિત વસ્તુથી શુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ તમારો ઉત્તમ પરિણામ થશે।

Verse 68

नार्युवाच । ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्

સ્ત્રીએ કહ્યું—પછી તે વિપ્રને પ્રણામ કરીને અને તેની પ્રદક્ષિણા કરીને,

Verse 69

अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः । क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्

અમે તે સ્થાનથી દૂર હટી અત્યંત દુઃખિત થઈ વિચારવા લાગ્યાં—‘અલ્પ સમયમાં અમે સૌ તે પુરુષને ક્યાં, ભલા, શોધીશું?’

Verse 70

समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः । ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत

‘જેથી અમે તેને મળી શકીએ, જે અમારું સ્વરૂપ ફરી પાછું આપશે.’ હે ભારત, આમ વિચારીને અમે અહીં જાણે માત્ર એક મુહૂર્ત જેટલો સમય રહ્યા।

Verse 71

दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम् । सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्

પછી અમે મહાભાગ્યશાળી દેવર્ષિ નારદને જોયા. અપરિમિત તેજવાળા તે દેવર્ષિને જોઈને અમે સૌએ તેમની ઉપર જ દૃષ્ટિ સ્થિર કરી।

Verse 72

अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः । स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्

હે પાર્થ, તેમને પ્રણામ કરીને અમે વ્યથિત મુખે ઊભા રહ્યા. તેમણે અમારા દુઃખનું મૂળ કારણ પૂછ્યું, અને અમે તેમને બધું કહી દીધું।

Verse 73

श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् । दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै

બધી વાત યથાર્થ રીતે સાંભળીને તેમણે કહ્યું—‘દક્ષિણ સમુદ્રના તટવર્તી રમ્ય પ્રદેશમાં ખરેખર પાંચ તીર્થો છે.’

Verse 74

पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम् । तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः

તે તીર્થો પુણ્ય અને રમણીય છે—વિલંબ ન કરો, તરત જ ત્યાં જાઓ. ત્યાં જ તમારો પાંડવ ધનંજય, પુરુષ-વ્યાઘ્ર, નિવાસ કરે છે।

Verse 75

मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः । तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः

એ શુદ્ધાત્મા અમને આ દુઃખમાંથી નિશ્ચયે મુક્ત કરશે—એમાં કોઈ સંશય નથી. હે વીર, તેના વચન સાંભળી અમે સૌ અહીં આવ્યા છીએ.

Verse 76

त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव । त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्

હે પાંડવ, આ સત્યવચનને સાચું કરવું તને યોગ્ય છે. કારણ કે તારા જેવા સાધુજનનો જન્મ દીન-દુર્બળોના ઉપકાર માટે જ થાય છે.

Verse 77

श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात् । ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः

તેણીના વચન સાંભળી તે પાંડવ ક્રમશઃ તીર્થોમાં સ્નાન કરવા લાગ્યો. અને ‘ગ્રાહ’-ભૂતથી પીડિતોને બહાર કાઢી તેમને પૂર્વવત્ સ્થિતિમાં સ્થાપિત કર્યા.

Verse 78

ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः । गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः

પછી તે વીરોને પ્રણામ કરીને, જયના આશીર્વાદ મેળવી, પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કરીને પાર્થ ધનંજય બોલ્યો.

Verse 79

एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते । कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्

મારા હૃદયમાં આ દૃઢ સંશય વારંવાર ફરી રહ્યો છે—નારદમુનિએ તમને પ્રવાસ કરીને ભ્રમણ કરવાની અનુમતિ કેમ આપી?

Verse 80

सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः । स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्

કોઈપણ—અતિ નિર્બળ પણ—પોતાના પૂજ્ય દેવના હેતુને સિદ્ધ કરવા સમર્થ બને છે. તો પછી નારદે તને તારા જ પૂજ્ય દેવના તીર્થોમાં નિવાસ કરવા કેમ કહ્યું?

Verse 81

तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च । सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्

એ જ રીતે નવદુર્ગાઓમાં, અતિબલવતી સતી દેવીઓમાં, તથા સિદ્ધેશ અને સિદ્ધગણપની સાન્નિધ્યમાં પણ—તમારું અહીં રહેવું કેવી રીતે શક્ય બન્યું?

Verse 82

एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम् । तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्

એમાંથી દરેક દેવતાઓને પણ રોકવા સમર્થ છે. જ્યારે બધા તીર્થપ્રવેશ રોકી શકે છે, ત્યારે તેમણે તને કેમ ન અટકાવ્યો?

Verse 83

इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः । महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ

આ રીતે વિચારતાં મારું મન બહુ ડોલે છે. મને મહાન કૌતુક ઊપજ્યું છે—કૃપા કરીને સત્ય કહો.

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्

અપ્સરાઓ બોલ્યાં—“હે કૌંતેય, તું યોગ્ય જ પૂછે છે. ફરી ઉત્તર દિશા તરફ જો.”