Adhyaya 29

Verse 1

। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्

નારદ બોલ્યા— આગળ વધતી ગિરિજાએ પોતાની માતાની એક મહાપ્રભા સખીને જોઈ—તે પર્વતની દેવતા, ‘કુસુમામોદિની’ નામની.

Verse 2

सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता

ગિરિસુતાને જોઈ તે દેવી સ્નેહથી વ્યાકુળ થઈ; તેને આલિંગન કરીને ઊંચા સ્વરે બોલી—“ફરી ક્યાં જઈ રહી છે?”

Verse 3

सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्

તેણે શંકરના ક્રોધનું કારણ સહિત સર્વ વાત તે દેવતાને કહી સંભળાવી. પછી ગિરિજાએ માતાસમાન માનાતી તે દેવતાને ફરી કહ્યું.

Verse 4

नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला

હે અનિંદિતે, તું નિત્ય શૈલાધિરાજની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા છે; તું સર્વથા તેના સન્નિધાનમાં સ્થિત છે અને મારા પ્રત્યે અતિશય વત્સલા છે।

Verse 5

तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः

અતએવ હવે હું તને કહું છું કે અત્યારે તારે શું કરવું યોગ્ય છે. પરંતુ પિનાકિન (શિવ)ના સમીપ અન્ય કોઈ સ્ત્રીનો પ્રવેશ થાય તો…

Verse 6

त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति

હે શુભે, જે યોગ્ય હોય તે મને કહો; પછી હું તે મુજબ કરીશ. દેવી ‘તથાસ્તુ’ કહી પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 7

रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी

ત્યાં અનેક આશ્ચર્યોથી શોભિત રમ્ય મહાશિખર પર તેણે આભૂષણાદિ ત્યજી, વૃક્ષવલ્કલનું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું।

Verse 8

तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता

પુત્ર દ્વારા પરિપાલિત ગિરિસુતાએ તપ કર્યું; ગ્રીષ્મમાં પંચાગ્નિની તાપ સહન કરી અને વર્ષામાં જળથી ભીંજાઈ રહી।

Verse 9

स्थंडिलस्था च हेमंते निराहारा तताप सा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो ह्यंधकस्य सुतो बली

હેમંત ઋતુમાં તે નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર બેસી, નિરાહાર તપ કરતી રહી. એ વચ્ચે અંધકનો પુત્ર, બળવાન દૈત્ય ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 10

ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां पितुर्वैरमनुस्मरन् । आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यांतरप्रेक्षकः

ગિરિસુતા ગઈ છે એમ જાણીને, પિતાના વૈરનું સ્મરણ કરતો, બકનો ભાઈ ‘આડી’ નામે એક જણ અંદરથી રહસ્યો પર નજર રાખવા લાગ્યો.

Verse 11

जिते किलांधके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि । आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया

દેવદ્વેષી દૈત્ય અંધક ગિરીશ (શિવ) દ્વારા ખરેખર જીતાઈ ગયો ત્યારે, ‘આડી’એ હર (શિવ)ને જીતવાની ઇચ્છાથી મહાતપ કર્યું.

Verse 12

तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः । ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि

તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્મા ત્યાં આવી બોલ્યા—“હે અસુરશ્રેષ્ઠ, કહો; આ તપથી તમે શું પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છો છો?”

Verse 13

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे । ब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च विना मृत्युं जंतुरासुर विद्यते

દૈત્યે બ્રહ્માને કહ્યું—“હું અમૃતત્વ, એટલે મૃત્યુ-રહિતતા, પસંદ કરું છું.” બ્રહ્મા બોલ્યા—“હે અસુર, મૃત્યુ વિના કોઈ જીવ નથી.”

Verse 14

यतस्ततोऽपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा । इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवम्

હે દૈત્યેન્દ્ર, કોઈ પણ રીતે દેહધારી માટે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. એમ કહ્યે પછી તે પ્રસન્ન થઈ કમલસમ્ભવ બ્રહ્માને “તથાસ્તુ” કહી બોલ્યો.

Verse 15

रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव । तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरो ह्यहम्

હે પદ્મસમ્ભવ, જ્યારે મારા રૂપમાં પરિવર્તન થશે ત્યારે જ મારી મૃત્યુ થશે; નહિતર હું નિશ્ચયે અમર છું.

Verse 16

इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवः । इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यराज्यस्थितोऽसुरः

આ રીતે કહ્યે પછી પ્રસન્ન કમલસમ્ભવ બ્રહ્માએ “તથાસ્તુ” કહ્યું. તે પ્રાપ્ત કરીને દૈત્યરાજ્યમાં સ્થિત અસુરે પોતાને અમર માન્યો.

Verse 17

आजगाम स च स्थानं तदा त्रिपुरघातिनः । आगतो ददृशे तं च वीरकं द्वार्यवस्थितम्

ત્યારે તે ત્રિપુરઘાતી શિવના ધામે આવ્યો. આવીને દ્વારે ઊભેલા વીરકને તેણે જોયો.

Verse 18

तं चासौ वंचयित्वा च आडिः सर्पशरीरभृत् । अवारितो वीरकेण प्रविवेश हरांतिकम्

તેને છેતરીને સર્પદેહધારી આડી, વીરક દ્વારા અટકાવાયા વિના, હર શિવના સાન્નિધ્યમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 19

भुजंगरूपं संत्यज्य बभूवाथ महासुरः । उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढचेतनः

સર્પરૂપ ત્યજી તે મહાસુર બીજા વેશમાં પ્રગટ થયો. મૂઢચિત્ત થઈ ઉમારૂપ ધારણ કરીને ગિરિશ (શિવ)ને છલવા લાગ્યો.

Verse 20

कृत्वोमायास्ततो रूपमप्रतर्क्यमनोहरम् । सर्वावयवसंपूर्णं सर्वाभिज्ञानसंवृतम्

પછી તેણે માયાબળથી અપ્રતર્ક્ય અને મનોહર એવું એક રૂપ રચ્યું. તે સર્વ અંગોથી પૂર્ણ અને સર્વ ઓળખચિહ્નોથી યુક્ત હતું.

Verse 21

चक्रे भगांतरे दैत्यो दंतान्वज्रोपमान्दृढान् । तीक्ष्णाग्रान्बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः

તે દૈત્યે (ઉમાના) ગુપ્તાંગમાં વજ્ર સમાન દૃઢ, તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા દાંત રચ્યા. બુદ્ધિમોહથી ગ્રસ્ત થઈ ગિરિશ (શિવ)ને મારવા ઉદ્યત થયો.

Verse 22

कृत्वोमारूपमेवं स स्थितो दैत्यो हरांतिके । तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुषुटः समालिंग्य महासुरम्

આ રીતે ઉમારૂપ બનાવી તે દૈત્ય હર (શિવ)ની નજીક ઊભો રહ્યો. તેને જોઈ ગિરિશ પ્રસન્ન થયા અને તે મહાસુરને આલિંગન કર્યું.

Verse 23

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वै रवयवांतरैः । अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्री ह्यकृत्रिमा

સર્વ અંગ-પ્રત્યંગોથી તેને ગિરિસુતા માની મહેશ્વરે પૂછ્યું—“હે ગિરિપુત્રી, તારો ભાવ ખરેખર શુભ છે; નિશ્ચયે અકૃત્રિમ છે.”

Verse 24

या त्वं मदशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि । त्वया विरहितः शून्यं मन्योस्मिन्भुवनत्रये

હે વરવર્ણિની! તું મારા હૃદયનો આશય જાણી અહીં આવી છે. તારા વિના મને આ સમગ્ર ત્રિભુવન પણ શૂન્ય જ લાગે છે.

Verse 25

प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्ते गूहयंश्चेष्टामुमारूप्यसुरोऽब्रवीत्

આમ કહી, પોતાની ચેષ્ટા છુપાવી અને ઉમાનું રૂપ ધારણ કરેલા તે અસુરે કહ્યું—“તું પ્રસન્ન થઈ મારી પાસે આવી છે; તેથી તારા માટે આવું વર્તન જ યોગ્ય છે.”

Verse 26

यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् । रतिश्च तत्र मे नाभूत्ततः प्राप्ता तवांतिकम्

કાળીના વચનથી પ્રેરાઈ હું અતુલ તપ કરવા ગઈ હતી. પરંતુ ત્યાં મને રતિ (આનંદ) ન મળ્યો; તેથી હું તારા સાન્નિધ્યે પાછી આવી છું.

Verse 27

इत्युक्तः शंकरः शंकां किंचित्प्राप्यवधारयत् । कुपिता मयि तन्वंगी प्रत्यक्षा च दृढव्रता

આ સાંભળીને શંકરને થોડો સંશય થયો અને તેમણે વિચાર્યું—“એ તન્વંગી મારી ઉપર પ્રત્યક્ષ ક્રોધિત છે અને પોતાના વ્રતમાં દૃઢ છે.”

Verse 28

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम । रहसीति विचिंत्याथ अभिज्ञानाद्विचारयन्

“જેની કામના પૂર્ણ ન થઈ હતી તે જ હવે આવી છે—તો મને આ સંશય કેમ?” એમ વિચારી, “આ રહસ્યની વાત છે,” કહી તેમણે ઓળખ-લક્ષણોથી વિચાર કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 29

नापश्यद्वामपार्श्वे तु तस्यांकं पद्मलक्षणम् । लोम्नामावर्तचरितं ततो देवः पिनाकधृक्

તેણે તેના ડાબા પાર्श્વે પદ્મલક્ષણવાળો અંક ન જોયો, ન તો રોમોના વિશિષ્ટ આવર્તનું ચિહ્ન; તેથી પિનાકધારી દેવે સત્ય જાણી લીધું.

Verse 30

बुद्धा तां दानवीं मायां किंचित्प्रहसिताननः । मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय चक्रे दैत्यमनोरथम्

તે દાનવી માયા સમજીને તે થોડું સ્મિત કર્યુ; પછી દૈત્યના મેઢ્ર પર રૌદ્રાસ્ત્ર સ્થાપી તેની મનોભિલાષાનો અંત કર્યો.

Verse 31

स रुदन्भैरवाज्रावानवसादं गतोऽसुरः । अबुध्यद्वीरको नैतदसुरेंद्रनिषूदनम्

ભયાનક ચીસો પાડી રડતો તે અસુર નિરાશામાં પડ્યો; પરંતુ વીરકને સમજાયું નહીં કે આ શક્તિ અસુરેન્દ્રનિષૂદની છે.

Verse 32

हते च मारुतेनाशुगामिना नगदेवता । अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यां न्यवेदयत्

ઝડપથી ગતિ કરનાર મારુતે તેને હણ્યા પછી, તત્ત્વાર્થ ન સમજી શકનાર નગદેવતાએ શૈલપુત્રીને તે વર્તાંત નિવેદન કર્યો.

Verse 33

श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तातिलोचना । अपस्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता

વાયુના મુખેથી સમાચાર સાંભળી દેવીની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ; હૃદય દહન થતું હોય તેમ તેણે પોતાના પુત્ર વીરકને જોયો.

Verse 34

मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविह्वलाम् । विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ

સ્નેહથી વ્યાકુળ એવી મને—તારી માતાને—ત્યજીને, સ્ત્રીઓ માટે વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત શંકરના ગુપ્તવિધિમાં તું અયોગ્ય સમયે પ્રવેશ કર્યો છે।

Verse 35

तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता । गणेशाक्षरसदृशा शिला माता भविष्यति

અતએવ તારા માટે માતા કઠોર, રૂક્ષ, જડ અને હૃદયવિહોણી બની, ગણેશના અક્ષર જેવી શિલા થશે।

Verse 36

एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्यास्त्वनंतरम् । निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः

આ રીતે ગિરિપુત્રીએ શાપ છોડતાં જ, તરત જ તેના મુખમાંથી મહાબળવાન સિંહરૂપ ક્રોધ બહાર નીકળી આવ્યો।

Verse 37

पश्चात्तापं समश्रित्य तया देव्या विसर्जितः । स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकंधरः

પછી પશ્ચાત્તાપથી પ્રેરાઈ દેવી એ તેને વિસર્જિત કરી દીધો; અને તે સિંહ વિકરાળ મુખવાળો તથા ગળે મહાકેસરધારી હતો।

Verse 38

प्रोद्धूतबललांगूलदंष्ट्रोत्कट गुहामुखः । व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः

તેની પ્રબળ પૂંછડી ઊંચે ઉછળી હતી; તેના જડબા-દાંત ગુફાના મુખ સમા ભયંકર; મોં પહોળું ખુલેલું, જીભ લલચલતી, પેટ ક્ષીણ—શિકાર માટે સદા તરસેલું।

Verse 39

तस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा । ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः

ત્યારે સતી દેવી એના મુખમાં પ્રવેશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેના મનનો અભિપ્રાય જાણી ભગવાન ચતુરાનન (બ્રહ્મા) …

Verse 40

आजगामाश्रमपंद संपदामाश्रयं ततः । आगम्योवाच तां ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा

પછી બ્રહ્મા સમૃદ્ધિનું આશ્રય એવા તે આશ્રમસ્થાને આવ્યા. આવીને તેમણે ગિરિજાને મૃદુ અને સુશોભિત વાણીથી સંબોધી।

Verse 41

किं देवी प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते । तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरुगौरवगर्भितम्

“દેવી, તું શું મેળવવા ઇચ્છે છે? કઈ વસ્તુ અલભ્ય છે? હું તે તને આપીશ.” આ સાંભળી ગિરિજાએ ગંભીર ગૌરવથી ભરેલા વચનોમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 42

तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया । स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः

“કઠિન અને દુષ્કર તપથી મેં શંકરને પતિરૂપે મેળવ્યા. છતાં ભવ (શિવ) મને વારંવાર ‘શ્યામલવર્ણા’ કહી સંબોધે છે.”

Verse 43

स्यामहं कांचनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता । भर्तुर्भूतपतेरंगे ह्येकतो निर्विशंकिता

“હું શ્યામવર્ણી હોવા છતાં કાંચનસમાન કાંતિ ધરાવું છું અને પ્રિયતાથી યુક્ત છું; છતાં ભૂતપતિ પતિના અંગ પર મને એક બાજુ જ રાખે છે, તેથી હું નિઃશંક નથી રહેતી.”

Verse 44

तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जलजासनः । एवं भवतु भूयस्त्वं भर्तुर्देहार्धधारिणी

તેણીના વચન સાંભળી કમલાસન બ્રહ્માએ કહ્યું—“એમ જ થાઓ; તું ફરી પતિના દેહના અર્ધભાગની ધારણકર્ત્રી બન.”

Verse 45

ततस्तस्याः शरीरात्तु स्त्री सुनीलांबुजत्विषा । निर्गता साभवद्भीमा घंटाहस्ता त्रिलोचना

પછી તેના શરીરમાંથી ગાઢ નીલ કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતી એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ; તે ભયંકર, ત્રિનેત્રી અને હાથમાં ઘંટ ધારણ કરનાર હતી.

Verse 46

नानाभरणपूर्णांगी पीतकौशेयवासिनी । तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषम्

વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત અંગોવાળી અને પીળા કૌશેય વસ્ત્ર ધારણ કરનારી તે નીલ કમળકાંતિ દેવીને ત્યારે બ્રહ્માએ સંબોધી કહ્યું.

Verse 47

अस्माद्भूधरजा रदेहसंपर्कात्त्वं ममाज्ञया । संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुराकृतिः

“મારી આજ્ઞાથી આ પર્વતજ દેહના સ્પર્શ દ્વારા તું અહીં પ્રાપ્ત થઈ છે; તું કૃતકૃત્યતા પામી છે—દેવીનો પ્રાચીન એક અંશ ફરી પ્રગટ થયો છે.”

Verse 48

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने । स तेस्तु वाहनो देवी केतौ चास्तु महाबलः

“હે વરાનને, દેવીના ક્રોધમાંથી જે આ સિંહ પ્રગટ થયો છે, તે જ તારો વાહન થાઓ, હે દેવી; અને આ મહાબલી તારો કેતુ (ધ્વજચિહ્ન) પણ થાઓ.”

Verse 49

गच्छ विंध्याचले तत्र सुरकार्यं करिष्यति । अत्र शुंभनिशुंभौ च हत्वा तारकसैन्यपौ

હે દેવી, વિંધ્યાચલ પર જા; ત્યાં તું દેવકાર્ય સિદ્ધ કરશે. અહીં શુંભ-નિશુંભ—તારકસેનાના સેનાપતિઓ—નો વધ કરીને…

Verse 50

पांचालोनाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः । दत्तस्ते किंकरो देवी महामायाशतैर्युतः

‘પાંચાલ’ નામનો આ યક્ષ, લાખો યક્ષોના અનુચરો સાથે; હે દેવી, તને સેવકરૂપે અર્પિત થયો છે—મહામાયાની સૈંકડો શક્તિઓથી યુક્ત.

Verse 51

इत्युक्ता कौशिकी देवी ततेत्याह पितामहम् । निर्गतायां च कौशिक्यां जाता स्वैराश्रिता गुणैः

આ રીતે કહ્યે પછી કૌશિકી દેવી પિતામહ (બ્રહ્મા)ને બોલી—“તથાસ્તુ.” અને કૌશિકી નીકળી ગયા પછી એક બીજું સ્વરૂપ પ્રગટ થયું, જે સ્વેચ્છાસંચારી અને પોતાના ગુણોમાં સ્થિત હતું.

Verse 52

सर्वैः पूर्वभवोपात्तैस्तदा स्वयमुपस्तितैः । उमापि प्राप्तसंकल्पा पश्चात्तापपरायणा

ત્યારે પૂર્વજન્મોમાં ઉપાર્જિત સર્વ કર્મફળો સ્વયં ઉપસ્થિત થયા; અને ઉમા પણ દૃઢ સંકલ્પ ધારણ કરીને સંપૂર્ણપણે પશ્ચાત્તાપમાં લીન થઈ ગઈ.

Verse 53

मुहुः स्वं परिनिंदंती जगाम गिरिशांतिकम् । संप्रयांतीं च तां द्वारी अपवार्य समाहितः

વારંવાર પોતાને ધિક્કારતી તે ગિરીશ (શિવ)ના સાન્નિધ્યે ગઈ. તે દ્વાર તરફ આગળ વધતી હતી ત્યારે સાવધાન દ્વારપાલ આગળ આવી તેને અટકાવ્યો.

Verse 54

रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः । तामुवाच च कोपेन तिष्ठ तिष्ठ क्व यासि च

સુવર્ણ વેત્રલતા ધારણ કરનાર વીરકે દેવીએને અટકાવી અને ક્રોધથી કહ્યું—“થંભો, થંભો! તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો?”

Verse 55

प्रयोजनं न तेऽस्तीह गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे । देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वंचयितुं त्विह

“તને અહીં કોઈ કામ નથી; ઠપકો મળે તે પહેલાં ચાલ્યો જા. અહીં દેવીએનું રૂપ ધારણ કરેલો દૈત્ય દેવને છલવા આવ્યો છે.”

Verse 56

प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता

“તે અંદર પ્રવેશી ગયો, પણ દેખાયો નહીં; પછી દેવે તેને સંહાર્યો. તે સંહાર્યા પછી ધીમાન નીલકંઠે મને ઠપકો આપ્યો.”

Verse 57

कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् । तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः

“‘પુત્ર’ કહી સ્નેહથી બોલાવાય તોય તારે કોઈ સ્ત્રીને અંદર છોડવી નહીં. તેથી તું અહીં દ્વારે અનેક વર્ષસમૂહો સુધી ઊભો રહેશે.”

Verse 58

भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे व्रज । एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला

“એમ જ થશે; અને અહીં તું પ્રવેશ આપશે નહીં—જા. અહીં માત્ર એક જ પ્રવેશી શકે છે—સ્નેહવત્સલા મારી માતા.”

Verse 59

नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा । इत्युक्ता तु ततो देवी चिंतयामास चेतसा

“નગાધિરાજની પુત્રી પાર્વતી, રુદ્રની પ્રિયાં” એમ સંબોધિત થતાં દેવી તે સમયે હૃદયમાં મનથી વિચારવા લાગી।

Verse 60

न सा नारी तु दैत्योऽसौ वायोर्नैवावबासत । वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया

તે સ્ત્રી નહોતી—એ તો દૈત્ય હતો; આ વાત વાયુને પણ સ્પષ્ટ ન થઈ. ક્રોધથી આવૃત થઈ મેં વ્યર્થ જ વીરકને શાપ આપ્યો।

Verse 61

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः । क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थिरां श्रियम्

ક્રોધથી ભરાયેલા મૂઢ લોકો પ્રાયઃ અકાર્ય કરી બેસે છે. ક્રોધથી કીર્તિ નષ્ટ થાય છે; ક્રોધ સ્થિર શ્રીને પણ હરી લે છે।

Verse 62

अपरिच्छिन्नसर्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् । विपरीतार्थबोद्धॄणां सुलभा विपदो यतः

હે પુત્ર, સર્વ વિષયોની સત્યતા સંપૂર્ણ ન જાણી શકતાં મેં તને શાપ આપ્યો. કારણ કે જે લોકો વિપરીત અર્થ સમજે છે, તેમને વિપત્તિ સહેલાઈથી આવે છે।

Verse 63

संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । अधो लज्जाविकारेण वदनेनांबुजत्विषा

આ રીતે વિચારી શૈલજાએ વીરકને પ્રતિ આ કહ્યું—લજ્જાના ભાવથી તેનું કમળસમાન તેજસ્વી મુખ નીચે ઝુકેલું હતું।

Verse 64

अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः । शंकरस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः

હે વીરક, હું તારી માતા છું; મનમાં કોઈ ભ્રમ ન રહે. હું શંકરની પ્રિયતમ છું અને હિમભૂભૃત્‌ (હિમાલયાધિપતિ)ની પુત્રી છું.

Verse 65

मम गात्रस्थितिभ्रांत्या मा शंकां पुत्र भावय । तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मयोनिना

હે પુત્ર, મારા દેહની સ્થિતિથી થયેલી ભ્રાંતિને કારણે શંકા ન કર. પ્રસન્ન થયેલા પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા)એ મને આ ગૌરવર્ણતા આપી છે.

Verse 66

मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते । ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्तिते

દૈત્યે રચેલા આ પ્રસંગનું સત્ય અજાણતાં મેં તેને શાપ આપ્યો. પરંતુ નારીપ્રવેશનું રહસ્ય જાણ્યા પછી, શંકર ગુપ્ત રીતે સ્થિત હતા.

Verse 67

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते । मानुष्यां तु शिलायां त्वं शिलादात्संभविष्यसि

આ શાપ પાછો ફેરવી શકાય તેમ નથી; છતાં હું તને કહું છું—તું શિલામાંથી માનવરૂપે, શિલાદ (શિલાદા)માંથી જન્મ લેશ.

Verse 68

पुण्ये चाप्यर्बुदारण्ये स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम् । अचलेश्वरलिंगं तु वर्तते यत्र वीरक

હે વીરક, પુણ્ય અર્બુદારણ્યમાં—જે મનુષ્યોને સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપે છે—ત્યાં અચલેશ્વરનું લિંગ સ્થિત છે.

Verse 69

वाराणस्यां विश्वनाथसमं तत्फलदं नृणाम् । प्रभासस्य च यात्राभिर्दशभिर्यत्फलं नृणाम्

મનુષ્યો માટે તેનું ફળ વારાણસીમાં વિશ્વનાથ-પૂજન સમાન છે; અને પ્રભાસની દસ યાત્રાઓથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય આથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 70

तदेकयात्रया प्रोक्तमर्बुदस्य महागिरेः । यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून्विहाय च

એ જ પુણ્ય મહાગિરિ અર્બુદની એક જ યાત્રાથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવાયું છે—જ્યાં મર્ત્યો તપ કરીને પછી દેહધાતુઓનો ત્યાગ કરે છે.

Verse 71

संसारी न पुनर्भूयान्महेश्वरवचो यथा । अर्बुदो यदि लभ्येत सेवितुं जन्मदुःखितैः

મહેશ્વરના વચન મુજબ, જેથી કોઈ ફરી સંસારનો ભટકતો જીવ ન બને—જો જન્મજન્મના દુઃખથી પીડિતો અર્બુદને પામી તેની સેવા-આરાધના કરી શકે તો!

Verse 72

वाराणसीं च केदारं किं स्मरंति वृथैव ते । तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत्

તેઓ વ્યર્થમાં વારાણસી અને કેદારને કેમ સ્મરે છે? ત્યાં ભવદેવ (શિવ)ની આરાધના કરીને તે ‘ભવાન્નંદી’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 73

शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि । एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम्

“તું શીઘ્ર પાછો આવીશ અને અહીં જ પ્રતીહાર (દ્વારપાલ) પદ પ્રાપ્ત કરીશ.” એમ તેણીએ કહ્યે ત્યારે આનંદથી રોમાંચિત વીરકે તેને પ્રણામ કર્યો.

Verse 74

संस्तूय विविधैर्वाक्यैर्मातरं समभाषत । धन्योऽहं देवि यो लप्स्ये मानुष्यमतिदुर्लभम्

તે અનેક વચનો દ્વારા માતાની સ્તુતિ કરીને બોલ્યો— “હે દેવી! હું ધન્ય છું, કારણ કે મને અતિ દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત થશે.”

Verse 75

शापोऽनुग्रहरूपोऽयं विशेषादर्बुदाचले । समीपे यस्य पुण्योऽस्ति महीसागरसंगमः

આ ‘શાપ’ હકીકતમાં અનુગ્રહરૂપ છે—વિશેષ કરીને અર્બુદાચલ પર; જેના નજીક ધરતી અને સાગરનો પવિત્ર સંગમ છે।

Verse 76

ऊधः पृथिव्या देशोऽयं यो गिरेश्चार्णवांतरे । तत्र गत्वा महत्पुण्यमवाप्य भवभक्तितः

આ પ્રદેશ પૃથ્વીના ‘ઉધ’ સમાન છે, જે પર્વત અને સમુદ્રની વચ્ચે સ્થિત છે. ત્યાં જઈ ભવ (શિવ) ભક્તિથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 77

पुनरेष्यामि भो मातरित्युक्त्वाभूच्छिलासुतः । देवी च प्रविवेशाथ भवनं शशिमौलिनः

“હે માતા, હું ફરી આવીશ”—એમ કહી શિલાસુત (ગણેશ) પ્રસ્થાન કર્યો. ત્યારબાદ દેવી શશિમૌલિ (શિવ)ના ભવનમાં પ્રવેશી।

Verse 78

इत्यार्बुदाख्यानम् । ततो दृष्ट्वा च तां प्राह धिग्नार्य इति त्र्यंबकः

આ રીતે અર્બુદ-આખ્યાન પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ તેને જોઈ ત્ર્યંબક (શિવ) બોલ્યા— “ધિક્, નારી!”

Verse 79

सा च प्रण्म्य तं प्राह सत्यमेतन्न मिथ्यया । जडः प्रकृतिभागोयं नार्यश्चार्हंति निन्दनाम्

તેણી પણ તેમને પ્રણામ કરીને બોલી—આ સત્ય છે, અસત્ય નથી. આ જડતા પ્રકૃતિનો અંશ છે; અને સ્ત્રીઓ નિંદાને પાત્ર છે.

Verse 80

पुरुषाणां प्रसादेन मुच्यंते भवसागरात् । ततः प्रहृष्टस्तामाह हरो योग्याऽधुना शुभे

પુરુષોના પ્રસાદથી તેઓ ભવસાગરથી મુક્ત થાય છે. ત્યારે હર્ષિત હરએ તેણીને કહ્યું—હે શુભે, હવે તું યોગ્ય છે.

Verse 81

पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने । ततो रेम हि देव्या स नानाश्चर्यालयो हरः

હે શોભને, હું તને એવો પુત્ર આપીશ કે જેના દ્વારા તું ખ્યાતિ પામશે. ત્યાર પછી અનેક આશ્ચર્યોનું ધામ હર દેવીએ સાથે આનંદિત થયો.

Verse 82

ततो वर्षसहस्रेषु देवास्त्वरितमानसाः । ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्

પછી હજારો વર્ષો વીતી ગયા પછી, ઉતાવળા મનવાળા દેવોએ શંકરના રહસ્યમય ચેષ્ટિત જાણવા જ્વલન (અગ્નિ)ને આગળ ધપાવ્યો.

Verse 83

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः । पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्

દ્વારે ઊભેલા પ્રતિહારને છેતરીને પાવક (અગ્નિ) કબૂતરના રૂપે હરના અંતઃસન્નિધિમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 84

ददृशे तं च देवेशो विनतां प्रेक्ष्य पार्वतीम् । ततस्तां ज्वलनं प्राह नैतद्योग्यं त्वया कृतम्

દેવોના ઈશ્વરે તેને જોયો; અને વિનમ્ર પાર્વતીને જોઈ જ્વલન (અગ્નિ)ને કહ્યું—“તું કરેલું આ કર્મ યોગ્ય નથી.”

Verse 85

यदिदं भुक्षुतं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे नो वा धक्ष्यामि त्वां रुषा

“આ સ્થાનમાંથી તું મારા અનુત્તમ તેજનું ભક્ષણ કર્યું છે; હે દુર્બુદ્ધિ, તેને પાછું ગ્રહણ કર—નહીંતર ક્રોધે હું તને દહન કરી દઈશ.”

Verse 86

भीतस्ततोऽसौ जग्राह सर्वदेवमुखं च सः । तेन ते वह्निसहिता विह्वलाश्च सुराः कृताः

ત્યારે ભયભીત થઈ તેણે સર્વ દેવતાઓના મુખ પકડી લીધાં; તેથી અગ્નિસહિત દેવગણ વ્યાકુળ અને ગભરાઈ ગયા.

Verse 87

विपाट्य जठराण्येषां वीर्यं माहेश्वरं ततः । निष्क्रांतं तत्सरो जातं पारदं शतयोजनम्

તેમના જઠરો ફાડી માહેશ્વર વીર્ય બહાર નીકળ્યું; તેમાંથી શતયોજન વિસ્તૃત પારદનું સરોવર ઉત્પન્ન થયું.

Verse 88

वह्निश्च व्याकुलीभूतो गंगायां मुमुचे सकृत् । दह्यमाना च सा देवी तरंगैर्वहिरुत्सृजत्

અગ્નિ પણ વ્યાકુળ થઈ તેને એકવાર ગંગામાં મુકી દીધું; દહાતી તે દેવી પોતાની તરંગોથી અગ્નિને બહાર ફેંકવા લાગી.

Verse 89

जातस्त्रिभुवनक्यातस्तेन च श्वेतपर्वतः । एतस्मिन्नंतरे वह्निराहूतश्च हिमालये

તેથી ત્રિભુવનમાં ખ્યાત શ્વેતપર્વત પ્રગટ થયો. આ વચ્ચે અગ્નિને પણ હિમાલયમાં આહ્વાન કરવામાં આવ્યો.

Verse 90

सप्तर्षिभिर्वह्निहोमं कुर्वद्भिर्मंत्रवीर्यतः । आगत्य तत्र जग्राह वह्निर्भागं च तं हुतम्

મંત્રશક્તિથી યુક્ત સપ્તર્ષિઓ અગ્નિમાં હોમ કરતા હતા; ત્યારે અગ્નિ ત્યાં આવી તે આહુતિમાં પોતાનો ભાગ ગ્રહણ કર્યો.

Verse 91

गतेऽह्न्यत्वस्मिंश्च तत्रस्थः पत्नी स्तेषामपश्यत । सुवर्णकदलीस्तंभनिभास्ताश्चंद्रलेखया

તે દિવસ વીતી ગયા પછી, ત્યાં રહેલી તે ઋષિઓની પત્નીઓએ (તેમને) સુવર્ણ કેળાના થાંભલા સમાન, ચંદ્રરેખાથી અંકિત જેવા જોયા.

Verse 92

पश्यमानः प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं गतः । स भूयश्चिंतयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्

જોતાં જોતાં પ્રફુલ્લ નેત્રોવાળો અગ્નિ કામના વશમાં ગયો. પછી તે વારંવાર વિચારવા લાગ્યો—“હું આ રીતે ક્ષુબ્ધ થયો છું, તે યોગ્ય નથી.”

Verse 93

साध्वीः पत्नीर्द्विजेंद्राणामकामाः कामयाम्यहम् । पापमेतत्कर्म चोग्रं नश्यामि तृमवत्स्फुटम्

“દ્વિજેન્દ્રોની સાધ્વી પત્નીઓ મને ઇચ્છતી નથી, છતાં હું તેમને ઇચ્છું છું. આ પાપમય અને ઉગ્ર કર્મ છે; હું તૃણની જેમ સંપૂર્ણ નાશ પામી જઈશ.”

Verse 94

कृत्वैतन्नश्यते कीर्तिर्यावदाचंद्रतारकम् । एवं संचिंत्य बहुधा गत्वा चैव वनांतरम्

“જો હું આ કરું તો ચંદ્ર-તારાઓ જેટલો સમય ટકવાની મારી શુભકીર્તિ નષ્ટ થઈ જશે.” એમ વારંવાર વિચારી તે વનના ગહન અંતરમાં ગયો.

Verse 95

संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः । ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत

ઘણા ઉપાયો છતાં તેનું મન સંયમમાં આવ્યું નહીં. પછી કામતાપથી દગ્ધ થઈ તે મૂર્છિત થયો.

Verse 96

ततः स्वाहा च भार्यास्य बुबुधे तद्विचेष्टितम् । ज्ञात्वा च चिंतयामास प्रहृष्टा मनसि स्वयम्

ત્યારે તેની પત્ની સ્વાહાએ તેનું તે વર્તન સમજી લીધું. જાણીને તે મનમાં ગુપ્ત આનંદ પામી વિચારવા લાગી.

Verse 97

स्वां भार्यामथ मां त्यक्त्वा बहुवासादवज्ञया । भार्याः कामयते नूनं सप्तर्षीणां महात्मनाम्

દીર્ઘ સહવાસથી ઉપજેલી અવગણનાથી પોતાની પત્ની—મને—ત્યજી, તે નિશ્ચયે મહાત્મા સપ્તર્ષિઓની પત્નીઓની કામના કરે છે.

Verse 98

तदासां रूपमाश्रित्य रमिष्ये तेन चाप्यहम् । ततस्त्वंगिरसो भार्या शिवानामेति शोभना

તેમના રૂપ ધારણ કરીને હું પણ તેની સાથે વિહાર કરીશ. ત્યાર પછી અંગિરસ ઋષિની સુંદર પત્ની—શિવા નામે—પ્રથમ પ્રગટ થઈ.

Verse 99

तस्या रूपं समाधाय पावकं प्राप्य साब्रवीत् । मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि

તેણીનું રૂપ ધારણ કરીને સ્વાહા પાવક (અગ્નિ) પાસે જઈ બોલી— “હે અગ્ને! હું કામતાપથી દગ્ધ છું; તું મને કામવા યોગ્ય છે.”

Verse 100

न चेत्करिष्यसे देव मृतां मामुपधारय । अहमंगिरसो भार्या शिवानाम हुताशन

“જો તું એવું ન કરેશ, હે દેવ, તો મને મૃત સમજી લે. હું અઙ્ગિરસની પત્ની, ‘શિવા’ નામની છું, હે હુતાશન!”

Verse 101

सर्वाभिः सहिता प्राप्ता ताश्च यास्यंत्यनुक्रमात् । अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं त्वच्चित्ताश्च वयं तथा

“હું સૌની સાથે આવી છું; તેઓ પણ ક્રમશઃ આવશે. તું અમને સદા પ્રિય છે, અને અમે પણ મનથી તારા પ્રત્યે અર્પિત છીએ।”

Verse 102

ततः स कामसंतप्तः संबभूव तया सह । प्रीते प्रीता च सा देवी निर्जगाम वनांतरात्

પછી તે કામતાપથી વ્યાકુળ થઈ તેણી સાથે સંગમમાં પ્રવૃત્ત થયો. તે તૃપ્ત થતાં, તે દેવી પણ પ્રસન્ન થઈ વનાંતરથી બહાર નીકળી આવી।

Verse 103

चिंतयंती ममेदं चेद्रूपं द्रक्ष्यंति कानने । ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यंति पावकात्

તેણી વિચારવા લાગી— “જો વનમાં તેઓ મારું આ રૂપ જોઈ લે, તો બ્રાહ્મણીઓના કારણે પાવક (અગ્નિ) પર અસત્યનો દોષ લગાવશે।”

Verse 104

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् । सुपर्णा सा ततो भूत्वा ददृशे श्वेतपर्वतम्

અતએવ આનું રક્ષણ કરવા હું ગરુડી બનીશ. પછી તે સુપર્ણા બની શ્વેત પર્વતને જોઈ.

Verse 105

शरस्तंबैः सुसंपृक्तं रक्षोभिश्च पिशाचकैः । सा तत्र सहसा गत्वा शैलपूष्ठं सुदुर्गमम्

તે સ્થાન શરનાં ઝાડોથી ઘન હતું અને રાક્ષસો તથા પિશાચોથી ભરેલું હતું. તે સહસા ત્યાં જઈ અતિ દુર્ગમ શૈલશિખર પર પહોંચી.

Verse 106

प्राक्षिपत्कांचने कुंडे शुक्रं तद्धारणेऽक्षमा । शिष्टानामपि देवीनां सप्तर्षीणां महात्मनाम्

તેને ધારણ ન થઈ શકતાં તેણે તે શુક્રને સુવર્ણ કુંડમાં નાંખ્યું—જે ધારણ કરવું શ્રેષ્ઠ દેવીઓ અને મહાત્મા સપ્તર્ષિઓને પણ દુષ્કર છે.

Verse 107

पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् । दिव्यं रूपमरूंधत्याः कर्तुं न शकितं तया

પત્નીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેણે કામનાથી પાવક (અગ્નિ)ને ઇચ્છ્યો; પરંતુ અરુંધતીનું દિવ્ય રૂપ તે પોતે રચી શકી નહીં.

Verse 108

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च । षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्निरेतः कुरुद्वह

તેના તપના પ્રભાવથી અને પતિની શুশ્રૂષાથી, હે કુરુદ્વહ, અગ્નિનું તે બીજ ખરેખર છ વખત નિક્ષેપિત થયું.

Verse 109

कुंडेऽस्मिंश्चैत्रबहुले प्रतिपद्येव स्वाहया । ततश्च पावको दुःखाच्छुशोच च मुमोह च

આ કુંડમાં ચૈત્ર માસની શુક્લ પ્રતિપદાએ સ્વાહા દ્વારા (આહુતિ) પડી. ત્યારબાદ પાવક દુઃખથી પીડિત થઈ શોક કરવા લાગ્યો અને મોહગ્રસ્ત થયો.

Verse 110

आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् । ततस्तं खेचरी वाणी प्राह मा मरणं कुरु

“અહો, મેં પાપ કર્યું!” એમ વિચારી તેણે દેહત્યાગનો નિશ્ચય કર્યો. ત્યારે આકાશગામી દિવ્ય વાણી બોલી—“મરણ ન કર.”

Verse 111

भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात्को हि पावक मुच्यते । भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोप सेवनम्

“આ તો ભાગ્યલિખિત હતું; જે થવાનું છે તેમાંથી, હે પાવક, કોણ છૂટી શકે? છતાં પરસ્ત્રીસેવન તારો દોષ છે.”

Verse 112

कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति । श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम्

તેને મનમાં એવો નિશ્ચય કર્યો છે; તેથી તું હજી અજીર્ણ હોય ત્યારે જ તે તારા અંદર પ્રવેશ કરશે—તું, જેને શ્વેતકેતુના મહાયજ્ઞમાં ઘૃતધારાઓથી તૃપ્ત કરવામાં આવ્યો હતો.

Verse 113

शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहै वेयं तव प्रिया । श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि । ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम्

“શોક ત્યજી દે; આ તારી પત્નીઓ નથી—આ તો સ્વાહા, તારી પ્રિયા છે. શ્વેતપર્વતના કુંડમાં રહેલા તારા પુત્રનું દર્શન કર.” પછી વહ્નિ ત્યાં જઈ પોતાના પ્રભુરૂપ પુત્રને જોયો.

Verse 114

अर्जुन उवाच । कस्मात्स्वाहा करोद्रूपं षण्णां तासां महामुने

અર્જુને કહ્યું—હે મહામુને, સ્વાહાએ તે છ પત્નીઓનાં રૂપો શા માટે ધારણ કર્યા?

Verse 115

यत्ता भर्तृपराः साध्व्यस्तपस्विन्योग्निसंनिभाः । न बिभेति च किं ताभ्यः षड्भ्यः स्वाहाऽपराधिनी । भर्तृभक्त्या जगद्दग्धुं यतः शक्ताश्च ता मुने

તેઓ પતિવ્રતા સાધ્વી તપસ્વિનીઓ, અગ્નિસમાન તેજસ્વિની છે. હે મુને, પતિભક્તિથી જગત દગ્ધ કરવા સમર્થ એવી તે છથી અપરાધિણી સ્વાહા કેમ ન ડરી?

Verse 116

नारद उवाच । सत्यमेतत्कुरुश्रेष्ठ श्रृणु तच्चापि कारणम् । येन तासां कृतं रूपं न वा शापं ददुश्च ताः

નારદે કહ્યું—હે કુરુશ્રેષ્ઠ, આ સત્ય છે. સ્વાહાએ તેમનું રૂપ કેમ ધારણ કર્યું અને તેમણે શાપ કેમ ન આપ્યો, તે કારણ પણ સાંભળો.

Verse 117

यत्र तद्वह्निना क्षिप्तं रुद्रतेजः सकृत्पुरा । गंगायां तत्र सस्नुस्ताः षटत्न्योऽज्ञनाभावतः

જ્યાં અગ્નિએ એક વખત રુદ્રતેજ ફેંક્યું હતું, ત્યાં ગંગામાં તે છ પત્નીઓ અજાણતાં સ્નાન કરવા લાગી.

Verse 118

ततस्ता विह्वलीभूतास्तेजसा तेन मोहिताः । लज्जया च स्वभर्तॄणां गंगातीरस्थिता रहः

પછી તે તેજથી મોહિત થઈ તેઓ વ્યાકુળ બન્યા; અને પોતાના પતિઓની લાજે ગંગાતીરે ગુપ્ત રીતે રહ્યા.

Verse 119

एतदंतमालोक्य चिकीर्षंती मनीषितम् । स्वाहा शरीरमाविश्यतासां तेजो जहार तत्

આ અંતિમ સ્થિતિ જોઈ અને પોતાનો અભિપ્રાય સિદ્ધ કરવા ઇચ્છીને સ્વાહાએ તેમના શરીરોમાં પ્રવેશ કરી તેમનું તેજ હરી લીધું।

Verse 120

चिक्रीड वह्निजायापि यथा ते कथितं मया

આ રીતે અગ્નિની પત્ની સ્વાહાએ પણ ક્રીડા કરી—જેમ મેં તમને કહ્યું છે તેમ।

Verse 121

उपकारमिमं ताभिः स्मरंतीभिश्च भारत । न शप्ता सा यतः शापो न देयश्चोपकारिणि

હે ભારત! તે ઉપકાર સ્મરીને તેમણે તેને શાપ આપ્યો નહિ; કારણ કે ઉપકારીને શાપ આપવો યોગ્ય નથી।

Verse 122

ततः सप्तर्षयो ज्ञात्वा ज्ञानेनासुचितां गताः । तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुंधतीम्

પછી સાત ઋષિઓએ જ્ઞાનથી સત્ય જાણી પોતાને અશુચિતામાં પડેલા માન્યા; અને દેવી અરુંધતીને છોડીને છ પત્નીઓનો ત્યાગ કર્યો।

Verse 123

विश्वामित्रस्तु भगवान्कुमारं शरणं गतः । स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः

પરંતુ ભગવಾನ್ વિશ્વામિત્રે કુમારનું શરણ લીધું અને મહાસેન દેવ માટે એક દિવ્ય સ્તવની રચના કરી।

Verse 124

अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रृणु त्वं तानि फाल्गुन । जपेन येषां पापानि यांति ज्ञानमवाप्नुयात्

હે ફાલ્ગુન, તે અષ્ટોત્તર-શત નામો સાંભળ; જેમનો જપ કરવાથી પાપો નાશ પામે અને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય.

Verse 125

त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः

તમે બ્રહ્મના પ્રચારક, તમે જ બ્રહ્મા, અને બ્રાહ્મણવત્સલ છો. તમે બ્રાહ્મણ્યધર્મના પાલક, બ્રહ્મદેવ, બ્રહ્મવિદ્યાના દાતા અને બ્રહ્મનો સંગ્રહ-આશ્રય છો.

Verse 126

त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् । अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान्

તમે પરમ, પરમોત્કૃષ્ટ તેજ છો; સર્વ મંગળોમાં પણ પરમ મંગળ છો. તમારા ગુણ અપાર છે અને તમે સર્વ મંત્રોમાં અંતઃસ્થિત સારસ્વરૂપ છો.

Verse 127

त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः । मंत्र शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः

હે દેવ, તમે સાવિત્રી (ગાયત્રી)મય છો અને સર્વત્ર અપરાજિત છો. હે દેવ, તમે મંત્રસ્વરૂપ, શર્વ (શિવ)ના આત્મસ્વરૂપ, અને ષડક્ષરી મંત્રધારકોમાં શ્રેષ્ઠ છો.

Verse 128

माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखंड्यपि । कुण्डली लांगली बालः कुमारः प्रवरो वरः

તમે માલાધારી, મૌલિધારી અને પતાકાધારી; જટાધારી, મુંડિતશિર અને શિખંડી પણ છો. તમે કુંડલધારી, લાંગલધારી, દિવ્ય બાલ—કુમાર—અને સર્વોત્તમ, પરમ વર છો.

Verse 129

गवांपुत्रः सुरारिघ्नः संभवो भवभावनः । पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः

તમે ગવાંપુત્ર, દેવોના શત્રુઓનો સંહારક, સ્વયંભવ અને ભવભાવન છો. તમે પિનાકધારી, શત્રુહંતા, શ્વેત, ગૂઢ; સ્કંદ, કર્મમાં અગ્રણી નેતા છો.

Verse 130

द्वादशो भूर्भुवो भावी भुवः पुत्रो नमस्कृतः । नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः

તમે દ્વાદશાત્મા; તમે ભૂર્ અને ભુવઃ; તમે ભાવિ, ભવિષ્યસ્વરૂપ છો. તમે ભુવઃપુત્ર, નમસ્કારયોગ્ય; તમે નાગરાજ, સుధર્મસ્વભાવ, નાકપૃષ્ઠસ્થ, સનાતન છો.

Verse 131

त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः । शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः

તમે ભર્તા, સર્વભૂતોના અંતરાત્મા; તમે ત્રાતા, સુખાવહ છો. તમે શરદઋતુ સમ નિર્મળ દૃષ્ટિવાળા, શિખી (મયૂરધ્વજ), જેતા; ષડ્વક્ત્ર, ભયનાશક છો.

Verse 132

हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः । त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः

તમે હેમગર્ભ, મહાગર્ભ; જય અને વિજયેશ્વર છો. તમે કર્તા અને વિધાતા છો; તમે નિત્ય અને નિત્યારિમર્દન છો.

Verse 133

महासेनो महातेज वीरसेनश्च भूपतिः । सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः

તમે મહાસેન, મહાતેજ, વીરસેન અને ભૂપતિ છો. તમે સિદ્ધાસન, સુરાધ્યક્ષ, ભીમસેન તથા નિરામય—રોગશોકહર છો.

Verse 134

शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान्सत्यविक्रमः । तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः

તમે શૌરી અને યદુ—મહાતેજસ્વી, વીર્યવાન, સત્યવિક્રમી છો. તમે તેજોગર્ભ, અસુરોના શત્રુ, દેવમૂર્તિ અને દેવશક્તિથી ઉર્જિત છો.

Verse 135

कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः । सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः

તમે કૃતજ્ઞ, વરદાતા, સત્યસ્વરૂપ, શરણાગતના આશ્રય અને સાધુવત્સલ છો. તમે સુવ્રતી, સૂર્યસમાન તેજસ્વી, વહ્નિગર્ભ અને ધરતીમાં વ્યાપ્ત સૂક્ષ્મ કણરૂપ છો.

Verse 136

पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः । कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः

તમે પિપ્પલી, શીઘ્રગામી, રૌદ્રતેજસ્વી, ગાંગેય અને શત્રુવિદારક છો. તમે કાર્ત્તિકેય પ્રભુ—ક્ષમાશીલ, નીલદંષ્ટ્ર અને મહામના છો.

Verse 137

निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः । प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः

તમે દંડસ્વરૂપ અને દંડ કરનારાઓના પણ નિયામક; તમે નેતા, હે સુરનંદન. તમે પ્રગ્રહ, પરમાનંદ, ક્રોધઘ્ન અને ઉચ્ચસ્થ તારકરૂપ તારણહાર છો.

Verse 138

कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः । अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः

તમે કુક્કુટી અને બહુલી, દિવ્યસ્વરૂપ, કામદ અને સમૃદ્ધિવર્ધક છો. તમે અમોઘ, અમૃતપ્રદ, અગ્નિસ્વરૂપ, શત્રુઘ્ન અને સર્વને આનંદ આપનાર છો.

Verse 139

अव्ययो ह्यमरः श्रीमानुन्नतो ह्यग्निसंभवः । पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनंदनः

તમે અવ્યય, અમર અને શ્રીમંત છો; ઉન્નત અને અગ્નિસંભવ છો. તમે પિશાચોના રાજા, સૂર્યસમાન તેજસ્વી, શિવાત્મસ્વરૂપ અને શિવને આનંદ આપનાર પ્રિય નંદન છો।

Verse 140

अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः । अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्

તમને ન પાર છે ન અપાર—તમે અનંત અને દુર્જ્ઞેય છો; સર્વભૂતોના હિતમાં સદા રત છો. તમે અગ્રાહ્ય; તમે જ કારણ અને કર્તા, પરમેષ્ઠી અને પરમ પદ છો।

Verse 141

अचिंत्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा त्वं सनातनः । एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः

તમે અચિંત્ય છો—સર્વભૂતોના અંતરાત્મા, સર્વાત્મા, સનાતન. આ રીતે તે પરમેશ્વર સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા સ્તુત થાય છે।

Verse 142

नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा । प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनींद्रं व्रियतामिति

પ્રસન્નમૂર્તિ ભગવાને કહ્યું—“આ અષ્ટશતનામ સ્તોત્ર મહર્ષિ વિશ્વામિત્રે રચ્યું છે; આ મુનીન્દ્રને સ્વીકારી સન્માનિત કરો.”

Verse 143

मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता । भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મારી આ સ્તુતિ તું નિરૂપિત કરી છે; ધરતી પર તે પ્રાણીઓના મનોભીષ્ટ પ્રાપ્તિનું સાધન બનશે।

Verse 144

विवर्धते कुले लक्ष्मीस्तस्य यः प्रपठेदिमम् । न राक्षसाः पिशाचा वा न भूतानि न चापदः

જે આ સ્તવનું પાઠ કરે છે, તેના કુળમાં લક્ષ્મી વધે છે; તેને ન રાક્ષસો, ન પિશાચો, ન ભૂતો અને ન કોઈ આપત્તિ પીડે છે।

Verse 145

विघ्नकारीणि तद्गेहे यत्रैव संस्तुवंति माम् । दुःस्वप्नं च न पश्येत्स बद्धो मुच्यते बंधनात्

જે ઘરમાં મારી સ્તુતિ થાય છે ત્યાં વિઘ્નો ઊભા થતા નથી; તે દુઃસ્વપ્ન નથી જોતો, અને બંધાયેલો હોય તો બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 146

स्तवस्यास्य प्रभावेण दिव्यभावः पुमान्भवेत् । त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि

આ સ્તવના પ્રભાવથી મનુષ્ય દિવ્યભાવ પામે છે; અને તું શ્રુતિ-વિધિત સર્વ સંસ્કારો દ્વારા મને સંસ્કૃત કરવા યોગ્ય છે।

Verse 147

संस्काररहितं जन्म यतश्च पशुवत्स्मृतम् । त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिश्च भविष्यसि

કારણ સંસ્કારરહિત જન્મ પશુ સમાન ગણાય છે; પરંતુ મારા વરદાનથી તું પણ બ્રહ્મર્ષિ બનશે।

Verse 148

ततो मुनिस्तस्य चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । पौरोहित्यं तथा भेजे स्कंदस्यैवाज्ञया प्रभुः

પછી મુનિએ તેના માટે જાતકર્મ વગેરે ક્રિયાઓ કરી; અને સ્કંદની આજ્ઞાથી તે પૂજ્ય મહાપુરુષે પૌરોહિત્યનું પદ પણ સ્વીકાર્યું।

Verse 149

ततस्तं वह्निरभ्यागाद्ददर्श च सुतं गुहम् । षट्छीर्षं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम्

ત્યારે પાવક (અગ્નિ) તેની પાસે આવી પોતાના પુત્ર ગુહને જોયો—ષણ્મુખ, દ્વિગુણ કાનવાળો, અને દ્વાદશ નેત્ર તથા ભુજાઓના સુશોભિત ક્રમથી યુક્ત।

Verse 150

एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् । कलिलं प्रथमे चाह्नि द्वितीये व्यक्तितां गतम्

તેણે કુમારને એક જ ગળા અને એક જ દેહવાળો જોયો. પ્રથમ દિવસે તે અવ્યક્ત કલિલરૂપ હતો, અને બીજા દિવસે સ્પષ્ટ વ્યક્તરૂપને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 151

दृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एवच । पंचम्यां संस्कृतः सोऽभूत्पावकं चाप्यपश्यत

ત્રીજા દિવસે તે શિશુરૂપે જન્મ્યો, ચોથા દિવસે પૂર્ણત્વને પામ્યો. પંચમીએ તેનું સંસ્કાર થયું અને તેણે પાવક (અગ્નિ)નું પણ દર્શન કર્યું।

Verse 152

ततस्तं पावकः पार्थ आलिलिंग चुचुंब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शक्त्यस्त्रम ददात्स्वयम्

ત્યારે પાવક (અગ્નિ)એ તેને આલિંગન કરીને ચુંબન કર્યું; ‘પુત્ર’ કહીને તેણે સ્વયં ‘શક્તિ’ નામનું અસ્ત્ર અર્પણ કર્યું।

Verse 153

स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् । श्वेतश्रृंगं समारूढो मुखैः पश्यन्दिशो दश

તે શક્તિને ગ્રહણ કરીને પાવકને નમસ્કાર કર્યો; પછી શ્વેતશૃંગ પર આરૂઢ થઈ, પોતાના મુખોથી દસ દિશાઓ તરફ નજર કરી।

Verse 154

व्यनदद्भैरवं नादं त्रास यन्सासुरं जगत् । ततः श्वेतगिरेः श्रृंगं रक्षः पद्मदशावृतम्

તેણે ભયંકર ભૈરવ-નાદ કર્યો, જેથી અસુરો સહિત આખું જગત કંપી ઊઠ્યું. ત્યારબાદ તેણે શ્વેતગિરિનું શિખર જોયું—દસ કમળાકાર વ્યુહોથી ઘેરાયેલું અને ચોતરફ રાક્ષસો પહેરામાં સ્થિત.

Verse 155

बिभेद तरसा शक्त्या शतयोजनविस्तृतम् । तदेकेन प्रहारेण खंडशः पतितं भुवि

તેણે પ્રચંડ વેગથી શક્તિ વડે શતયોજન વિસ્તૃત તે મહાપિંડને ભેદી નાખ્યો. એક જ પ્રહારમાં તે ખંડખંડ થઈ ધરતી પર પડી ગયું.

Verse 156

चूर्णीकृता राक्षसास्ते सततं धर्मशत्रवः । ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समंततः

ધર્મના સદા શત્રુ એવા તે રાક્ષસો ચૂર્ણ થઈ ગયા. ત્યારબાદ અત્યંત કંપિત થયેલી ધરતી ચોતરફથી ફાટવા લાગી.

Verse 157

भीताश्च पर्वताः सर्वे चुक्रुशुः प्रलयाद्यथा । भूतानि तत्र सुभृशं त्राहित्राहीति चोज्जगुः

બધા પર્વતો ભયથી પ્રલયકાળની જેમ ચીસો પાડવા લાગ્યા. ત્યાંનાં પ્રાણીઓ પણ ઊંચા સ્વરે ‘ત્રાહિ! ત્રાહિ!’—‘રક્ષા કરો! રક્ષા કરો!’—એમ રડવા લાગ્યા.

Verse 158

एवं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सह तेऽब्रुवन् । येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुली कृतम्

આ સાંભળી દેવતાઓએ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને એકસાથે કહ્યું—“જેનાં એક જ પ્રહારે ત્રૈલોક્ય વ્યાકુળ થઈ ગયું છે.”

Verse 159

स संक्रुद्धः क्षणाद्विश्वं संहरिष्यति वासव । वयं च पालनार्थाय सृष्टा देवेन वेधसा

હે વાસવ! જો તે ક્રોધિત થાય તો ક્ષણમાં જ સમગ્ર વિશ્વનો સંહાર કરી દેશે. અને અમે તો વેધસ (બ્રહ્મા) દેવ દ્વારા જગતના પાલન-રક્ષણ માટે જ સર્જાયેલા છીએ.

Verse 160

तच्च त्राणं सदा कार्यं प्राणैः कंठगतैरपि । अस्माकं पश्यतामेवं यदि संक्षोभ्यते जगत्

અતએવ તે ત્રાણકર્મ સદાય કરવું જોઈએ—પ્રાણ કંઠે આવી જાય તોય. કારણ કે અમે જોઈ રહ્યા હોઈએ ત્યારે જ જો જગત્ આમ ક્ષોભિત થાય…

Verse 161

धिक्ततो जन्म वीराणां श्लाघ्यं हि मरणं क्षणात् । तदस्माभिः सहैनं त्वं क्षतुमर्हसि वासव

કર્તવ્યથી હટતું વીરજીવન ધિક્કારયોગ્ય છે; ક્ષણમાં મરણ પણ પ્રશંસનીય છે. તેથી હે વાસવ, અમારી સાથે મળીને તું તેને રોકવા યોગ્ય છે.

Verse 162

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा देवैः सार्धं तमभ्ययात् । विधित्सुस्तस्य वीर्यं स शक्रस्तूर्णतरं तदा

આ રીતે કહ્યા પછી શક્રે ‘તથાસ્તુ’ કહીને દેવો સાથે તેને સામેથી મળવા આગળ વધ્યો. ત્યારે તે વીરનું પરાક્રમ અજમાવવાની ઇચ્છાથી વધુ જ ઝડપથી આગળ ધપ્યો.

Verse 163

उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं दुरासदम् । नर्दमानं गुहऋ प्रेक्ष्य ननाद जलधिर्यथा

ઉગ્ર, મહાવેગી, દુરસાધ્ય દેવસેનાને ગર્જતી જોઈ ગુહ પણ પ્રતિગર્જના કરી—જાણે સ્વયં સમુદ્ર.

Verse 164

तस्य नादेन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् । बभ्राम तत्रतत्रैव देव सैन्यमचेतनम्

તેના મહાન નાદથી સમુદ્ર સમાન ઉથલપાથલ થઈ દેવસેના અચેતન બની ત્યાંત્યાં જ ભટકવા લાગી.

Verse 165

जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः । विससर्ज्ज मुखात्तत्र प्रवृद्धाः पावकार्चिषः

મારવાના ઇરાદે નજીક આવેલા દેવોને જોઈ તે પાવકીએ ત્યાં જ પોતાના મુખમાંથી પ્રચંડ રીતે વધેલી અગ્નિશિખાઓ છોડીને દીધી.

Verse 166

अदहद्देवसैन्यानि चेष्ट मानानि भूतले । ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः

ભૂમિ પર છટપટાતી દેવસેનાઓને તેણે દહન કરી નાખી; તેમના શિર-દેહ, તેમજ આયુધો અને વાહનો પણ પ્રદીપ્ત થયા.

Verse 167

प्रच्युताः सहसा भांति दिवस्तारागणा इव । दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्

તેઓ અચાનક પડીને આકાશમાંથી ખસી પડતા તારાગણો સમા ઝળહળ્યા; દહ્યમાન થઈ તેઓ પાવકાત્મજને શરણ ગયા.

Verse 168

देवा वज्रधरं प्रोचुस्त्यज वज्रं शतक्रतो । उक्तो देवैस्तदा शक्रः स्कंदे वज्रवासृजत्

દેવોએ વજ્રધરને કહ્યું—“હે શતક્રતુ, વજ્ર ફેંક!” દેવોના વચને ત્યારે શક્રે સ્કંદ પર વજ્ર પ્રક્ષેપ કર્યો.

Verse 169

तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्व स्कंदस्य दक्षिणम् । बिभेद च कुरुश्रेष्ठ तदा तस्य महात्मनः

છોડાયેલું તે વજ્ર તત્કાળ સ્કંદના જમણા પાર्श્વ પર વાગ્યું અને—હે કુરુશ્રેષ્ઠ—તે મહાત્માના પાર्श્વને ભેદી નાખ્યું।

Verse 170

वज्रप्रहारात्स्कंदस्य संजातः पुरुषोऽपरः । युवा कांचनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य कुंडलः

સ્કંદ પર વજ્રપ્રહાર થતાં જ બીજો એક પુરુષ પ્રગટ થયો—યુવાન, સુવર્ણ કવચધારી, શક્તિ ધારણ કરનાર અને દિવ્ય કુંડળોથી શોભિત।

Verse 171

शाख इत्यभिविख्यातः सोपि व्यनददद्भुतम् । ततश्चेंद्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कंदं व्यदारयत्

‘શાખ’ નામે પ્રસિદ્ધ તેણે પણ અદ્ભુત નાદ કર્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર ફરી ક્રોધિત થઈ સ્કંદના હૃદયસ્થાનને વિદારિત કર્યો।

Verse 172

तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः । ततो विनद्य स्कंदाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः

ત્યાં પણ એવો જ એક જન્મ્યો, જે ‘નૈગમેય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. પછી ગર્જના કરીને સ્કંદ વગેરે ચારેય એ સમયે એકસાથે તેની તરફ ધસી ગયા।

Verse 173

तदेंद्रो वज्रमुत्सृज्य प्रांजलिः शरणं ययौ । तस्याभयं ददौ स्कंदः सहसैन्यस्य सत्तमः

ત્યારે ઇન્દ્ર વજ્ર છોડીને, હાથ જોડીને શરણમાં ગયો. સેનાપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ સ્કંદે તેને અભયદાન આપ્યું।

Verse 174

ततः प्रहृष्टास्त्रभिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् । वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः

ત્યારે શસ્ત્રધારી દેવો આનંદિત થઈ વાદ્યો ગુંજાવ્યા. વજ્રપ્રહારથી તેમાંથી મહાબળવતી કન્યાઓ પણ જન્મી।

Verse 175

या हरं ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः । काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा

જે નવજાત શિશુઓને અને ગર્ભસ્થ સંતાનને પણ હરી લે છે, તે અત્યંત ભયંકર છે. તેમાં કાકી, હિલિમા, રુદ્રા અને વૃષભા પણ છે।

Verse 176

आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः । एतासांवीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत्सुदारुणः

આયા, પલાલા અને મિત્રા—આ સાતેય ‘શિશુમાતાઓ’ છે. તેમની શક્તિથી યુક્ત એક શિશુ પણ જન્મ્યો, જે અત્યંત ઉગ્ર હતો।

Verse 177

स्कंदप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः । एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कंदमातृगणोऽद्भुतः

સ્કંદના પ્રસાદથી લોહિતાક્ષ નામનો ભયંકર સ્વરૂપવાળો પુત્ર જન્મ્યો. આ જ ‘વીરાષ્ટક’ કહેવાયું છે—સ્કંદમાતૃગણનો અદ્ભુત સમૂહ।

Verse 178

पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशांतिदः । उपातिष्ठत्ततः स्कंदं हिरण्यकवचस्रजम्

તે હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક પૂજનીય છે, કારણ કે તે સર્વ અપસ્માર વ્યાધિઓનું શમન કરનાર છે. ત્યારબાદ સોનાના કવચ અને માળાથી શોભિત સ્કંદની સેવા માટે હાજર રહ્યો।

Verse 179

लोहितांबरसंवीतं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रभम् । युवानं श्रीः स्वयं भेजे तं प्रणम्य शरीरिणी

લાલ વસ્ત્રોથી આવૃત, ત્રિલોકમાં પણ અતિ તેજસ્વી એવા યુવાનને સ્વયં શ્રીદેવીએ વર્યો; દેહધારિણી બની તેણે તેને પ્રણામ કર્યો।

Verse 180

श्रिया जुष्टं च तं प्राहुः सर्वे देवाः प्रणम्य वै । हिरण्यवर्ण्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव

શ્રીદેવીએ અનુગ્રહિત એવા તેને સર્વ દેવોએ પ્રણામ કરીને કહ્યું— “હે હિરણ્યવર્ણ! તને મંગળ થાઓ; લોકોનાં શંકર, એટલે કલ્યાણકર્તા બન।”

Verse 181

भवानिंद्रोऽस्तु नो नाथ त्रैलोक्यस्य हिताय वै

હે નાથ! તમે અમારા ઇન્દ્ર બનો—નિશ્ચયે ત્રિલોકના હિત માટે।

Verse 182

स्कंद उवाच । किमिंद्रः सर्वलोकानां करोतीह सुरोत्तमाः । कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः

સ્કંદે કહ્યું— “હે દેવોત્તમો! અહીં સર્વ લોકોનાં હિત માટે ઇન્દ્ર શું કરે છે? અને દેવેશ્વર દેવગણને નિત્ય કેવી રીતે રક્ષે છે?”

Verse 183

देवा ऊचुः । इंद्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । प्रज्ञां प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः

દેવોએ કહ્યું— “ઇન્દ્ર પ્રાણીઓને બળ, તેજ, સંતાન અને સુખ આપે છે; તેમ જ દેવેશ્વર પ્રજ્ઞા તથા સર્વ ન્યાયસંગત ભાગો પણ અર્પે છે।”

Verse 184

दुर्वृत्तानां स हरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलवत्तरः

તે દુર્વૃત્તોના તેજ અને ઐશ્વર્ય હરી લે છે અને સદ્વૃત્તમાં સ્થિતોને યોગ્ય સ્થાન તથા ફળ આપે છે. કર્મમાં સર્વથી બળવાન બની તે સર્વ પ્રાણીઓને તેમના કર્તવ્યોમાં અનુશાસિત કરે છે.

Verse 185

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचंद्रे च चंद्रमाः । भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यां जीवकारणम्

જ્યાં સૂર્ય ન હોય ત્યાં તે જ સૂર્ય બને છે; જ્યાં ચંદ્ર ન હોય ત્યાં તે જ ચંદ્રમા બને છે. તે જ અગ્નિ અને વાયુ બની પૃથ્વી પર જીવનનું કારણ થાય છે.

Verse 186

एतदिंद्रेण कर्तव्यमिंद्रो हि विपुलं बलम् । त्वं चेंद्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः

આ કાર્ય ઇન્દ્રે જ કરવું જોઈએ, કારણ કે ઇન્દ્ર મહાબળનું સ્વરૂપ છે. અને હે વીર, અમારા માટે તું જ ઇન્દ્ર બન—તારકનો વધ કર; તને નમસ્કાર.

Verse 187

इंद्र उवाच । त्वं भवेंद्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । प्रणम्य प्रार्थये स्कंद तारकं जहि रक्ष नः

ઇન્દ્રએ કહ્યું: હે મહાબાહો, તું ઇન્દ્ર બની અમારા સૌને સુખ આપ. પ્રણામ કરીને હું પ્રાર્થના કરું છું, હે સ્કંદ—તારકનો વધ કર અને અમારું રક્ષણ કર.

Verse 188

स्कंद उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिंद्रोस्तु सर्वदा । करिष्ये चेंद्रकर्माणि न ममेंद्रत्वमीप्सितम्

સ્કંદે કહ્યું: તું જ ત્રિલોકનું શાસન કર; તું સદાય ઇન્દ્ર રહે. હું ઇન્દ્રના કાર્યો કરી દઈશ, પરંતુ ઇન્દ્રત્વનું પદ મને ઇચ્છિત નથી.

Verse 189

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । करोमि किं च ते शक्रशासनं ब्रूहि तन्मम

તમે જ રાજા છો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—ત્રિલોકના પણ અને મારા પણ. હું શું કરું? હે શક્ર, તમારી આજ્ઞા કહો; તે જ મારું કર્તવ્ય છે.

Verse 190

इंद्र उवाच । यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया । अभिषिच्छस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । अहमिंद्रो भविष्यामि तव वाक्याद्यशोऽस्तु ते

ઇન્દ્રે કહ્યું—જો તું દૃઢ નિશ્ચયથી આ વચન સાચું બોલ્યો હોય, તો હે મહાબલી, દેવોની સેનાના સેનાપતિ પદે તું પોતે જ અભિષેક કર. તારા વચનથી હું ઇન્દ્ર જ રહીશ—તને યશ મળે.

Verse 191

स्कंद उवाच । दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये । गोब्राह्मणस्य चार्थाय एवमस्तु वचस्तव

સ્કંદે કહ્યું—દાનવોના વિનાશ માટે, દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે, અને ગૌ તથા બ્રાહ્મણોના હિત માટે—તમારું વચન તેમ જ થાઓ.

Verse 192

इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत । भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यांकपकारकः

આવું કહેવાતાં જ દેવોમાં અતિમહાન નાદ ઊઠ્યો; અને સર્વ ભૂતોમાં પણ—જે ત્રિલોકને કંપાવી દે એવો હતો.

Verse 193

जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन् । ननृस्तष्टुवुश्चैवं कराघातांश्च चक्रिरे

‘જય! જય!’ કહી તેમણે તેમની સ્તુતિ કરી; વાદ્યો વાગ્યા. તેઓ નૃત્ય કર્યા, કીર્તિગાન કર્યું અને હર્ષથી તાળી પાડી.

Verse 194

तेन शब्देन महता विस्मिता नगनंदिनी । शंकरं प्राह को देव नादोऽयमतिवर्तते

તે મહાન શબ્દથી વિસ્મિત થઈ નગનંદિનીએ શંકરને કહ્યું—“હે દેવ! સર્વને વટાવી જાય એવો આ અદભુત નાદ શું છે?”

Verse 195

रुद्र उवाच । अद्य नुनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः । श्रूयंते च तथा देवी यथा जातः सुतस्तव

રુદ્ર બોલ્યા—“હે દેવી! આજે હર્ષિત દેવતાઓના વિવિધ જયઘોષ નિશ્ચયે સંભળાય છે, કારણ કે તારો પુત્ર જન્મ્યો છે.”

Verse 196

गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् । मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि

હે પુણ્યવતી! તારો પુત્ર ગાયો, બ્રાહ્મણો, સાધ્વી સ્ત્રીઓ તથા સ્વર્ગવાસીઓના પણ આંસુ પુંછી નાખશે.

Verse 197

एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् । शंकरश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः

એવું કહેતાં દેવી તેને જોવા ઉત્સુક બની; અને મહાતેજસ્વી શંકર પણ પુત્રસ્નેહથી વધુ જ વિહ્વળ થયો.

Verse 198

वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः । सगणो भव आगच्छत्पुत्र दर्शनलालसः

પછી ભવ (શિવ) વृषભ પર ચઢીને, દેવીએ સાથે અને ગણો સહિત, પુત્રદર્શનની લાલસાથી ઉત્સુક થઈ આવ્યો.

Verse 199

ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत् । अभिगच्छ महादेवं पितरं मातरं प्रभो

ત્યારે પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ મહાસેનને કહ્યું— “હે પ્રભુ, તારા પિતા મહાદેવ અને તારી માતા પાસે જા।”

Verse 200

अनयोर्वीर्यसंयोगात्तवोत्पत्तिस्तु प्राथमी । एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्

“આ બન્નેના તેજના સંયોગથી જ તારી પ્રથમ ઉત્પત્તિ થઈ,” એમ કહી; “એવમસ્તુ” કહી મહાસેન મહેશ્વર તરફ ગયો।