Kaumarika Khanda
Kaumarika Khanda
This section is framed around southern coastal sacred geography (dakṣiṇa-sāgara / southern ocean littoral) and a cluster of five tīrthas presented as potent yet perilous due to aquatic guardians (grāha). The narrative treats the shoreline as a liminal ritual zone where pilgrimage merit, danger, and release (śāpa-mokṣa) converge, and where Kaumāra/Kumāreśa associations mark the region as a site of Skanda-linked sanctity.
Adhyayas in Kaumarika Khanda
66 chapters to explore.
Adhyaya 1
Pañca-Tīrtha Prabhāva and the Grāha-Śāpa Liberation (पञ्चतीर्थप्रभावः ग्राहशापमोचनं च)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে দক্ষিণ সমুদ্ৰতীৰত অৱস্থিত পাঁচটা পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু কিয় সিহঁতক সমগ্ৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ সমান ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়—সেয়া সুধে। উগ্ৰশ্ৰৱা কুমাৰ-কেন্দ্ৰিত পুণ্য কাহিনিৰ প্ৰসঙ্গ তুলি এই পঞ্চতীৰ্থৰ অসাধাৰণ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত ৰাজবীৰ অৰ্জুন (ফাল্গুন) সেই তীৰ্থসমূহলৈ যায়। তপস্বীসকলে কয়—স্নানকাৰীক ‘গ্ৰাহ’ ধৰি লয়, সেয়ে লোকসকলে ভয়ত তীৰ্থ এৰাই চলে। অৰ্জুনে কয়, ধৰ্মসাধনাক ভয়ে বাধা দিব নালাগে; সি বিশেষকৈ সৌভদ্ৰ তীৰ্থত পানীত নামি গ্ৰাহৰ কবলত পৰে আৰু তাক বলপূৰ্বক পানীৰ পৰা টানি তোলে। তেতিয়া সেই গ্ৰাহ দিৱ্য অলংকাৰভূষিতা এক অপ্সৰা-ৰূপ নাৰীলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। অপ্সৰাই কয়—তাই আৰু সখীসকলে এজন ব্ৰাহ্মণ তপস্বীৰ তপস্যাত বিঘ্ন ঘটাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল; সেই ব্ৰাহ্মণে নিৰ্দিষ্ট কাললৈ জলচৰ গ্ৰাহ হোৱাৰ শাপ দিছিল আৰু মহাপুৰুষে পানীৰ পৰা টানি তুলিলেহে মুক্তি হ’ব বুলি বিধান কৰিছিল। তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণৰ উপদেশত কামনিগ্ৰহ, গৃহস্থধৰ্মৰ শৃঙ্খলা, বাক্-আচৰণ সংযম আৰু উত্তম-অধম আচাৰৰ ভেদ জীৱন্ত নীতিদৃষ্টান্তেৰে প্ৰকাশ পায়। নাৰদে পথপ্ৰদৰ্শক হৈ শপ্তসকলক দক্ষিণৰ পঞ্চতীৰ্থলৈ দিশা দিয়ে; অৰ্জুনৰ ক্ৰমস্নানত সিহঁতৰ শাপমোচন হয়। শেষত অৰ্জুনে সুধে—ধৰ্মপথত এনে বাধা কিয় অনুমোদিত, আৰু শক্তিশালী ৰক্ষকে কিয় নিবাৰণ নকৰিলে—ইয়াৰ পৰা আগলৈ ব্যাখ্যা আৰম্ভ হয়।
Adhyaya 2
Nārada–Arjuna संवादः: तीर्थयात्रा-नीतिः, स्थाणु-भक्ति, दानधर्मस्य प्रशंसा
এই অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতি আৰু দানধৰ্মৰ মহিমা স্তৰবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। সূতে কয়—অৰ্জুন দেৱসন্মানিত নাৰদৰ ওচৰলৈ যায়। নাৰদে অৰ্জুনৰ ধৰ্মবুদ্ধিৰ প্ৰশংসা কৰি সোধে, বাৰ বছৰীয়া দীঘল তীৰ্থযাত্ৰাই ক্লান্তি বা খঙ-অসন্তোষ আনিছে নেকি। ইয়াত মূল সিদ্ধান্ত দিয়া হয়—তীৰ্থফল কেৱল ভ্ৰমণত নহয়; হাত-পা আৰু মনৰ সংযমযুক্ত প্ৰচেষ্টাত নিৰ্ভৰ কৰে। অৰ্জুনে তীৰ্থৰ সাক্ষাৎ স্পৰ্শক শ্ৰেষ্ঠ মানি বৰ্তমান পবিত্ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতৰ গুণ জানিব বিচাৰে। তাৰ পাছত নাৰদে ব্ৰহ্মলোকৰ বৃত্তান্ত জুৰে—ব্ৰহ্মাই দূতসকলক এনে আশ্চৰ্য ঘটনাৰ কথা সোধে যাৰ শ্ৰৱণো পুণ্যদায়ক। সুশ্ৰৱাই কয়, সৰস্বতী তীৰত কাত্যায়নৰ প্ৰশ্নত সাৰস্বত মুনিয়ে সংসাৰৰ অস্থিৰতা বাস্তৱভাৱে বুজাই ‘স্থাণু’ (শিৱ) ভক্তিত শৰণ ল’বলৈ, বিশেষকৈ দান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। দানক সৰ্বাধিক কঠিন আৰু সমাজত প্ৰমাণযোগ্য তপস্যা বুলি কোৱা হৈছে, কাৰণ কষ্টাৰ্জিত ধন ত্যাগ কৰিব লাগে; ই ক্ষয় নহয়, বৃদ্ধি আনে আৰু সংসাৰসাগৰ পাৰ হোৱাৰ নাও সদৃশ। দেশ-কাল, পাত্ৰৰ যোগ্যতা আৰু চিত্তশুদ্ধি অনুসাৰে দান নিয়ন্ত্ৰণৰ বিধান আৰু প্ৰসিদ্ধ দাতাৰ উদাহৰণ দিয়া হৈছে। শেষত নাৰদে নিজৰ দাৰিদ্ৰ্য আৰু দান কৰাৰ ব্যৱহাৰিক সমস্যাৰ কথা উত্থাপন কৰি কয়—শুদ্ধ উদ্দেশ্য আৰু বিবেকেই এই ধৰ্মৰ মূল।
Adhyaya 3
Reva-Śuklatīrtha and Stambha-tīrtha: Pilgrimage Purification and Ancestral Rites (Revā–Mahī–Sāgara Saṅgama Narrative)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ তীৰ্থভ্ৰমণ আৰু সংলাপধাৰা বৰ্ণিত। তেওঁ ৰেৱা (নৰ্মদা) তীৰৰ ভৃগুৰ আশ্ৰমলৈ আহি ৰেৱাক পৰম পাৱনী, “সৰ্বতীৰ্থময়ী” আৰু দৰ্শন, স্তৱন তথা বিশেষকৈ স্নানৰ দ্বাৰা মহাফলদায়িনী বুলি শুনে। ৰেৱাৰ শ্বুক্লতীৰ্থ পাপনাশক ঘাট; তাত স্নান কৰিলে ঘোৰ অশৌচ আৰু গম্ভীৰ দোষো নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ভৃগুৱে পাছত মহী–সাগৰ সঙ্গম আৰু প্ৰসিদ্ধ স্তম্ভতীৰ্থৰ কাহিনী কয়—তাত স্নান কৰা বিবেকী লোক পাপমুক্ত হৈ যমলোকৰ ভয় এৰায়। তাৰ পিছত সংযমী ঋষি দেবশর্মাৰ প্ৰসঙ্গ আহে; তেওঁ গঙ্গা–সাগৰত পিতৃতৰ্পণত ৰত, কিন্তু সুভদ্ৰৰ পৰা জানে যে মহী–সাগৰ সঙ্গমত কৰা শ্রাদ্ধ-তৰ্পণ পিতৃসকলক অধিক তৃপ্তি দিয়ে। পত্নীয়ে যাত্ৰা মানি নলোৱাত দেবশর্মা নিজৰ দুর্ভাগ্য আৰু গৃহকলহ লৈ বিলাপ কৰে। সুভদ্ৰে উপায় দিয়ে—দেবশর্মাৰ পক্ষত তেওঁ নিজেই সঙ্গমত শ্রাদ্ধ-তৰ্পণ সম্পন্ন কৰিব; বিনিময়ত দেবশর্মাই নিজৰ সঞ্চিত তপঃপুণ্যৰ এক অংশ দিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। শেষত ভৃগুৱে সঙ্গমৰ অসাধাৰণ মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে আৰু নাৰদে সেই পবিত্ৰ স্থান দৰ্শন কৰি তাৰ গুৰুত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ সংকল্প পুনৰ দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 4
दानतत्त्व-व्याख्या (Doctrine of Dāna: Intent, Means, and Outcomes) / “Nārada Explains the Taxonomy of Giving”
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ এক ব্যৱহাৰিক ধৰ্ম-দ্বিধা উত্থাপিত—তেওঁ নিৰাপদ স্থান/ভূমি লাভ কৰিব খোজে, কিন্তু প্ৰতিগ্ৰহ (দোষযুক্ত গ্ৰহণ) কৰি অধৰ্মত নপৰিব খোজে। আৰম্ভণিতে ধনৰ নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ কোৱা হৈছে—শুক্ল (শুদ্ধ), শবল (মিশ্ৰ), কৃষ্ণ (তমস/অশুদ্ধ); আৰু ধৰ্মকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰিলে ক্ৰমে দেবত্ব, মনুষ্যত্ব বা তিৰ্যক্ত্ব ফল হয় বুলি কৰ্মফলসহ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত সৌৰাষ্ট্ৰত এক ৰাজসভা-জনসমক্ষে ঘটনা: ৰজা ধৰ্মৱৰ্মাই দানতত্ত্বৰ এক গূঢ় শ্লোক শুনে—দুই কাৰণ, ছয় আধাৰ, ছয় অংগ, দুই ‘বিপাক’, চাৰি প্ৰকাৰ, ত্ৰিবিধ শ্ৰেণী আৰু দাননাশক তিনিটা—আৰু সঠিক ব্যাখ্যা কৰোঁতাক ডাঙৰ পুৰস্কাৰ ঘোষণা কৰে। বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ বেশত নাৰদে ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা দিয়ে: কাৰণ—শ্ৰদ্ধা আৰু শক্তি; আধাৰ—ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, ব্ৰীড়া (লাজ), হৰ্ষ, ভয়; অংগ—দাতা, গ্ৰহীতা/পাত্ৰ, শুচিতা, দানবস্তু, ধৰ্মসংকল্প, যোগ্য দেশ-কাল; বিপাক—পাত্ৰগুণ অনুসৰি পৰলোকীয়/ইহলোকীয় ফল; প্ৰকাৰ—ধ্ৰুৱ, ত্ৰিক, কাম্য, নৈমিত্তিক; শ্ৰেণী—উত্তম/মধ্যম/অধম; নাশক—দান কৰি পাছত অনুতাপ, অশ্ৰদ্ধাৰে দান, অপমানসহ দান। শেষত ৰজা কৃতজ্ঞ হৈ নাৰদৰ পৰিচয় জানে আৰু তেওঁৰ উদ্দেশ্যৰ বাবে ভূমি আৰু ধন দান কৰিবলৈ সাজু হয়।
Adhyaya 5
Adhyāya 5: Nārada’s Search for Worthy Recipients and Sutanu’s Doctrinal Replies (Mātṛkā–Gṛha–Lobha–Brāhmaṇa-bheda–Kāla)
এই অধ্যায়ত নাৰদ ৰৈৱত পৰ্বতৰ দিশে আগবাঢ়ি ‘ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতাৰ্থে’ দানধৰ্ম আৰু পাত্ৰতাৰ বিষয়ে নৈতিক অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰে। অপাত্ৰক দিয়া দান নিষ্ফল; অনুশাসনহীন বা অশিক্ষিত ব্ৰাহ্মণে আনক তৰাব নোৱাৰে—সেয়া যেন হাল নথকা নাও। দানত দেশ-কাল, উপায়, দ্ৰব্য আৰু শ্ৰদ্ধাৰ শুদ্ধতা প্ৰয়োজন; পাত্ৰতা কেৱল বিদ্যাত নহয়, বিদ্যা আৰু আচাৰৰ সংযোগতেই স্থিৰ হয়। নাৰদ বাৰটা কঠিন প্ৰশ্ন লৈ কালাপগ্ৰামলৈ যায়, য’ত বহু আশ্ৰম আৰু শ্ৰুতি-প্ৰশিক্ষিত ব্ৰাহ্মণসকল তৰ্ক-বিতৰ্কত ৰত। তেওঁলোকে প্ৰশ্নবোৰ সহজ বুলি ধৰে; কিন্তু সুতনু নামৰ এজন বালকে ক্ৰমবদ্ধ উত্তৰ দিয়ে। সি ওঁকাৰসহ মাতৃকা বৰ্ণসমূহ ব্যাখ্যা কৰি ‘অ-উ-ম্’ আৰু অৰ্ধমাত্ৰাক সদাশিৱ-তত্ত্বৰূপে বুজায়; ‘পাঁচ-পাঁচৰ আশ্চৰ্য গৃহ’ক তত্ত্বসমূহৰ বিন্যাস বুলি কৈ সদাশিৱলৈকে দেখুৱায়। ‘বহুৰূপা নাৰী’ক বুদ্ধি আৰু ‘মহামকৰ’ক লোভ বুলি চিনাক্ত কৰি তাৰ নৈতিক পৰিণামো বৰ্ণনা কৰে। সুতনু বিদ্যা আৰু নিয়মৰ আধাৰত ব্ৰাহ্মণৰ আঠ প্ৰকাৰ ভেদ কয় আৰু যুগাদি-মন্বন্তৰাদি কালচিহ্নক অক্ষয় পুণ্যদায়ক বুলি উল্লেখ কৰে। শেষত চিন্তাপূৰ্বক কৰ্মেৰে জীৱন-পরিকল্পনা, বেদান্তত কোৱা অৰ্চিস আৰু ধূম—দুটা পথ, আৰু শ্ৰুতি-স্মৃতিবিৰোধী দেৱ-ধৰ্মনিষেধ পথ ত্যাগৰ উপদেশেৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 6
Brahmaṇa-parīkṣā, ‘Caurāḥ’ as Inner Vices, and Cira-kārī Upākhyāna (Testing of Brahmins; inner ‘thieves’; the parable of deliberate action)
এই অধ্যায়ত নাৰদে শাতাতপ আদি ব্ৰাহ্মণসকলক লগ পাই সংলাপ কৰে। পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু প্ৰশ্নোত্তৰৰ পাছত নাৰদে কয়—পৃথিৱী‑সমুদ্ৰ সঙ্গমস্থ মহাতীৰ্থৰ ওচৰত এটা শুভ ব্ৰাহ্মণ‑আসন/বসতি স্থাপন কৰা আৰু তাত ব্ৰাহ্মণসকলৰ যোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাই তেওঁৰ উদ্দেশ্য। স্থানত ‘চোৰ’ আছে বুলি আশংকা উঠিলে কাহিনীয়ে বুজায় যে এই চোৰ বাহিৰৰ নহয়, ভিতৰৰ শত্রু—কাম, ক্ৰোধ আদি—আৰু অসাৱধানতাত তপস্যা‑ধনো লুপ্ত হয়। তাৰ পাছত কেদাৰৰ পৰা কলাপ/কলাপকলৈ যাত্ৰাপথৰ নিৰ্দেশ, গুহ/স্কন্দ পূজা, স্বপ্নাদেশ, আৰু পবিত্ৰ মাটি‑জলক চকুৰ অঞ্জন আৰু দেহলেপন ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰি গুহা (বিল) পথ দেখা আৰু পাৰ হোৱাৰ বিধি বৰ্ণিত হয়। পুনৰ সঙ্গমত সমবেত স্নান, তৰ্পণ, জপ, ধ্যান আৰু এক দিৱ্য সভাৰ উল্লেখ আছে। অতিথি‑প্ৰসঙ্গত কপিলে ভূমিদানৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ বিচাৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা অতিথিধৰ্মৰ মহত্ব আৰু অৱহেলাৰ ফল প্ৰকাশ পায়। ক্ৰোধ‑তাড়াহুড়াৰ চিন্তাৰ পৰা ‘চিৰকাৰী’ উপাখ্যান—পুত্ৰে পিতাৰ হঠকাৰী আদেশ তৎক্ষণাৎ নকৰাকৈ বিচাৰ কৰি বিলম্ব কৰে আৰু মহাপাপ ৰোধ কৰে—কঠিন কৰ্মত বিবেচনাৰ প্ৰশংসা কৰে। শেষত কলিযুগত শাপৰ প্ৰভাৱ, প্ৰতিষ্ঠা‑কৰ্ম আৰু স্থাপিত পুণ্যস্থানৰ দেৱানুমোদন উল্লেখ কৰি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 7
Indradyumna-Kīrti-Punaruddhāraḥ (Recovery of Indradyumna’s Fame) and Nāḍījaṅgha’s Account of Ghṛtakambala-Śiva Worship
পূৰ্বে শুনা প্ৰশংসাৰ পাছত অৰ্জুনে নাৰদক সোধে—পৃথিৱী যি সংকটত পীড়িত, তাৰ মূল কাৰণ কি, আৰু বিস্তৃত উৎসকথা ক’বলৈ। নাৰদে আদৰ্শ ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ কথা কয়—দানশীল, ধৰ্মজ্ঞ, লোকহিতকাৰী; যিয়ে যজ্ঞ, দান, পুখুৰী-দেৱালয় নিৰ্মাণ আদি বহু জনকল্যাণমূলক কৰ্ম কৰিছিল। তথাপি ব্ৰহ্মাই তেওঁক জনায়—কেৱল পুণ্যই স্বৰ্গস্থিতি স্থায়ী নকৰে; তিনিও লোকত বিস্তৃত নিষ্কল্মষ কীৰ্তি আৱশ্যক, কিয়নো কাল সোঁৱৰণি ক্ষয় কৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে পৃথিৱীত নামি দেখে যে তেওঁৰ নাম বিস্মৃত। দীঘলীয়া আয়ুৰ সাক্ষী বিচাৰি তেওঁ নৈমিষাৰণ্যত মাৰ্কণ্ডেয়ৰ ওচৰলৈ যায়; মাৰ্কণ্ডেয়েও তেওঁক মনত পেলাব নোৱাৰে, কিন্তু প্ৰাচীন বন্ধু নাডীজঙ্ঘৰ আশ্ৰয় দেখুৱায়। নাডীজঙ্ঘেও ইন্দ্ৰদ্যুম্নক নচিনে; তেতিয়া তেওঁ নিজৰ অদ্ভুত দীঘলীয়া আয়ুৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰে—শৈশৱত ঘৃতপাত্ৰত স্থাপিত শিৱলিঙ্গৰ প্ৰতি অপৰাধ, পাছত অনুতাপে ঘৃতৰে লিঙ্গ ঢাকি ‘ঘৃতকম্বল-শিৱ’ পূজা পুনৰ আৰম্ভ কৰা; ফলত শিৱকৃপাৰে গণত্ব লাভ। পিছত অহংকাৰ আৰু কামে পতন; গালৱ তপস্বীৰ পত্নীক অপহৰণৰ চেষ্টা কৰাত শাপে বক (বগলা) হোৱা, আৰু শেষত শাপশমন—গুপ্ত কীৰ্তি পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰি ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ মুক্তিপথত অংশীদাৰ হোৱা। এই অধ্যায়ে ৰাজধৰ্ম, কালৰ প্ৰভাৱ, আৰু ভক্তিৰ সৈতে নৈতিক সংযমৰ অনিবার্যতা একেলগে দেখুৱায়।
Adhyaya 8
अखण्डबिल्वपत्रार्चन-दीर्घायुः शापकथा च (Unbroken Bilva-Leaf Worship, Longevity, and the Curse Narrative)
এই অধ্যায়ত বহু বক্তাৰ কথোপকথনৰ মাজেৰে ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা আগবাঢ়ে। নাৰদে প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে—ৰাজা (ইন্দ্ৰদ্যুম্নক মানদণ্ড হিচাপে স্মৰণ কৰি) মাৰ্কণ্ডেয়ৰ কঠোৰ বাক্য শুনি গভীৰ দুঃখত ব্যাকুল হয়। ইয়াত সত্য আৰু মিত্ৰধৰ্ম মুখ্য; এবাৰ দিয়া প্ৰতিজ্ঞা/বচন ব্যক্তিগত ক্ষতি হ’লেও পালনীয়—উদাহৰণেৰে সত্যনিষ্ঠাৰ নৈতিক গুৰুত্ব দৃঢ় কৰা হৈছে। দলটোৱে আত্মদাহৰ চিন্তা ত্যাগ কৰি শিৱধামলৈ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ব্যৱহাৰিক পথ লয়; কৈলাসলৈ গৈ প্ৰাকাৰকৰ্ণ নামৰ পেঁচাক সুধে। সি কয়—পূৰ্বজন্মত সি ঘণ্ট নামৰ ব্ৰাহ্মণ আছিল আৰু অখণ্ড বিল্বপত্ৰে লিঙ্গাৰ্চনা আৰু ত্ৰিকাল ভক্তিৰ ফলত তাৰ অসাধাৰণ দীঘলীয়া আয়ু লাভ হৈছিল। শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে; তাৰ পাছত কাহিনী সামাজিক-নৈতিক ভংগত ঘূৰে—বলপূৰ্বক গন্ধৰ্ববিবাহসদৃশ আচৰণৰ বাবে শাপ পৰি সি ‘ৰাত্ৰিচৰ’ পেঁচা হয়। শাপত চৰ্ত থাকে—ইন্দ্ৰদ্যুম্নক চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰিলে সি পুনৰ মূল ৰূপ পাব; এইদৰে বিল্বপত্ৰ-পূজা, কৰ্মফল, বচনপালন আৰু বিবাহধৰ্ম একেলগে গাঁথা হয়।
Adhyaya 9
इंद्रद्युम्नपरिज्ञानोपाख्यानम् (The Inquiry into King Indradyumna: Friendship, Vow, and the Gṛdhra’s Past)
অধ্যায় ৯ত সংলাপৰ জৰিয়তে ধৰ্ম-নীতিৰ এক উপাখ্যান আগবাঢ়ে। পূৰ্বজন্মসমুদ্ভৱ কাৰণ শুনি নাড়ীজঙ্ঘ দুখ প্ৰকাশ কৰে যে ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ পৰিচয়/অনুসন্ধান এতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহ’ল; বন্ধু-ধৰ্ম পালন আৰু প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ সি সহচৰসকলৰ সৈতে অগ্নিপ্ৰৱেশৰ দৰে কঠোৰ পদক্ষেপ প্ৰস্তাৱ কৰে। তেতিয়া উলূকে বাধা দি অন্য উপায় কয়—গন্ধমাদন পৰ্বতত এক দীঘলীয়া আয়ুৰ গৃধ্ৰ থাকে, সি তাৰ প্ৰিয় সখা; হয়তো সি ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ বিষয়ে জানে। তেওঁলোকে গৃধ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ সুধে। গৃধ্ৰই কয় যে বহু কল্পত সি ইন্দ্ৰদ্যুম্নক নেদেখিলে, নুশুনিলে; ইয়াতে সকলোৰে বিষাদ বাঢ়ে। তাৰ পিছত গৃধ্ৰই নিজৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—এসময়ত সি চঞ্চল বানৰ আছিল; শিৱৰ দামনক উৎসৱত সোণালী দোলনা আৰু লিঙ্গসন্নিধিত অজান্তে জড়িত হৈ, ভক্তসকলৰ প্ৰহাৰত তীৰ্থস্থলতে মৃত্যু হয়; তাৰপিছত কাশীৰ অধিপতিৰ পুত্ৰ কুশধ্বজ ৰূপে জন্ম লৈ, দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি যোগসাধনাৰে শিৱভক্ত হয়। পিছলৈ কামবশে অগ্নিবেশ্যৰ কন্যা অপহৰণ কৰাত ঋষিৰ শাপত সি গৃধ্ৰ হয়। ঋষিয়ে শর্ত দিলে—যেতিয়া সি ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ পৰিচয় নিৰ্ণয়ত সহায় কৰিব, তেতিয়াই শাপমুক্তি হ’ব। এইদৰে বন্ধুত্বৰ নীতি, প্ৰতিজ্ঞাৰ যুক্তি, উৎসৱ-পুণ্য আৰু শাপ-মোক্ষৰ শর্তাধীন বিধান একেলগে উন্মোচিত হয়।
Adhyaya 10
Indradyumna–Mantharaka-saṃvādaḥ (Dialogue of Indradyumna and the Tortoise Mantharaka)
নাৰদৰ বৃত্তান্ত শুনি ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন শোক আৰু বিস্ময়ে ব্যাকুল হয়। গৃধ্ৰৰ কথাৰ সত্যতা আৰু আসন্ন মৃত্যুৰ কাৰণ জানিবলৈ তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। সকলোৱে প্ৰসিদ্ধ মানস-সৰোবৰলৈ গৈ গোপন বিষয়জ্ঞ কচ্ছপ মন্থৰকৰ পৰামৰ্শ ল’বলৈ ধাৱিত হয়। তেওঁলোক ওচৰ চাপোঁতেই মন্থৰক পানীত লুকাই পৰে; তেতিয়া কৌশিক ঋষিয়ে ইয়াক আতিথ্য-ধৰ্মভংগ বুলি ধিক্কাৰ দি অতিথি-সৎকাৰৰ শ্ৰেষ্ঠতা আৰু অতিথি-বিমুখতাৰ পাপত্ব বুজাই দিয়ে। মন্থৰকে কয়—মই আতিথ্যধৰ্ম জানো, কিন্তু ইন্দ্ৰদ্যুম্নক দেখি ভয় লাগে; আগতে ৰৌচকপুৰত ৰজাৰ যজ্ঞত যজ্ঞাগ্নিয়ে মোৰ পিঠি দগ্ধ কৰিছিল, সেই ঘাঁ আজিও আছে; পুনৰ দগ্ধ হোৱাৰ আশংকাতেই মই আঁতৰি গ’লোঁ। এই কথা কওঁতেই আকাশৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি আৰু দিৱ্য সংগীতৰ ধ্বনি হয়, ৰজাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠিত কীৰ্তি সৰ্বসমক্ষে প্ৰকাশ পায়। তেতিয়া দিৱ্য বিমান দেখা দিয়ে; দেবদূতে জনায় যে ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ কীৰ্তি পুনৰ জাগ্ৰত হৈছে আৰু তেওঁক ব্ৰহ্মলোকলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। তেওঁ তত্ত্ব বুজায়—পৃথিৱীত যিমান দিন কীৰ্তি থাকে, সিমান দিন স্বৰ্গতো অৱস্থান থাকে; আৰু পুখুৰী, কূপ, উদ্যান আদি ‘পূর্ত’ কৰ্মে পুণ্য বৃদ্ধি কৰে। ৰজা সখা-নিষ্ঠাৰে নিজৰ সহচৰসকলকো লগত নিবলৈ বিচাৰে। দূতে কয়—তেওঁলোক শাপগ্ৰস্ত পতিত শিৱগণ, শাপান্তলৈ অপেক্ষাৰত; মহাদেৱৰ বাহিৰে স্বৰ্গ তেওঁলোকে নাচায়। ইন্দ্ৰদ্যুম্নেও পুনৰ পতনৰ ভয় থকা স্বৰ্গ অস্বীকাৰ কৰি শিৱগণৰ সঙ্গকেই বৰে। পাছত কচ্ছপৰ দীঘলীয়া আয়ুৰ কাৰণ সুধিলে, মন্থৰকে ‘দিব্য, পাপনাশক’ শিৱ-মাহাত্ম্য কাহিনী আৰু ফলশ্ৰুতি আৰম্ভ কৰে—শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে শুদ্ধি হয়, আৰু নিজৰ দীঘলীয়া আয়ু তথা কচ্ছপ-ৰূপ শম্ভুৰ কৃপাৰ ফল বুলি কয়।
Adhyaya 11
Kūrma’s Past-Life Account: Śiva-Temple Merit, Ethical Lapse, and the Curse into Tortoisehood
এই অধ্যায়ত কূৰ্মে ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক নিজৰ পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি ধৰ্ম-নীতিৰ উপদেশৰূপে বৰ্ণনা কৰে। শৈশৱত তেওঁ শাণ্ডিল্য নামৰ ব্ৰাহ্মণ আছিল; বৰ্ষাকালত বালি-মাটিৰে পঞ্চায়তন বিন্যাসসহ শিৱালয় নিৰ্মাণ কৰি লিঙ্গৰ সন্মুখত পুষ্পপূজা, গীত আৰু নৃত্য কৰিছিল। পৰৱৰ্তী জন্মসমূহতো শিৱভক্তি, দীক্ষা আৰু শিৱমন্দিৰ নিৰ্মাণক মহাপুণ্য বুলি কোৱা হৈছে, আৰু বিভিন্ন দ্ৰব্যেৰে শিৱগৃহ গঢ়াৰ ফলশ্ৰুতি উল্লেখ কৰা হৈছে। কিন্তু অজৰত্বৰ অদ্ভুত বৰ লাভ কৰাৰ পিছত সেই ভক্ত জয়দত্ত নামৰ ৰজা হৈ প্ৰমাদত পৰে আৰু পৰস্ত্ৰী-আসক্তিৰে নীতি-ধৰ্মৰ সীমা লংঘন কৰে; ইয়াৰ ফলত আয়ু, তপস্যা, যশ আৰু সমৃদ্ধি নষ্ট হয়—ইয়াক মুখ্য কাৰণ বুলি দেখুওৱা হৈছে। ধৰ্মব্যৱস্থা বিঘ্নিত হোৱাত যমে শিৱক আবেদন জনায়; শিৱে অপৰাধীক কূৰ্মযোনিৰ শাপ দিয়ে, কিন্তু ভৱিষ্যতৰ অন্য এক কল্পত মুক্তিৰ নিৰ্দেশো কৰে। যজ্ঞ-সম্পৰ্কীয় দাহচিহ্নৰ স্মৃতি কূৰ্মৰ পিঠিত কোৱা হৈছে, তীৰ্থসদৃশ শুদ্ধিকাৰক প্ৰভাৱৰ ইঙ্গিত আছে; শেষত ইন্দ্ৰদ্যুম্নে বিবেক-বৈৰাগ্য ধৰি দীঘলীয়া আয়ুসীয়া লোমশ মুনিৰ পৰা উপদেশ ল’বলৈ স্থিৰ কৰে—সৎসঙ্গ তীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 12
कूर्माख्यानम् (Kūrmākhyāna) — The Discourse on Kūrma and the Teaching of Lomaśa
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বৰ্ণনাৰ মাজেদি বহু-বক্তাৰ সংলাপৰূপে ধৰ্মোপদেশ প্ৰকাশ পায়। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজা আদি এজনা ‘মৈত্ৰ’ পথনিষ্ঠ মহাতপস্বীক দেখা পায়—অহিংসা আৰু বাক্-সংযমেৰে যাৰ মহিমা এনেকুৱা যে পশুৱেও শ্ৰদ্ধা দেখুৱায়। কূৰ্মে ইন্দ্ৰদ্যুম্নক পৰিচয় কৰাই কয়—ৰজাই স্বৰ্গ কামনা নকৰে; কীৰ্তিৰ পুনঃস্থাপন আৰু আত্মকল্যাণৰ বাবে শিষ্যৰূপে উপদেশ বিচাৰে; সেয়ে লোমশৰ পৰা পথপ্ৰদৰ্শন অনুৰোধ কৰে। লোমশে সংসাৰ-নিৰ্মাণ আৰু আসক্তিৰ ওপৰত কঠোৰ সমালোচনা কৰে—ঘৰ, আৰাম, যৌৱন, ধন আদি ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা সকলো প্ৰয়াস অনিত্য; মৃত্যু সকলো কেঢ়ি লয়, সেয়ে বৈৰাগ্য আৰু ধৰ্মাচৰণেই স্থিৰ আশ্ৰয়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰদ্যুম্নে লোমশৰ আশ্চৰ্য দীঘলীয়া আয়ুৰ কাৰণ সোধে। লোমশে পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—এসময়ত দৰিদ্ৰ আছিল, কিন্তু এবাৰ আন্তৰিক ভক্তিৰে শিৱলিঙ্গ স্নান কৰাই পদ্মেৰে পূজা কৰিছিল; সেই এক কৰ্মৰ ফলত স্মৃতিসহ পুনর্জন্ম পাই তপ-ভক্তিৰ পথত আগবাঢ়ে। শিৱে তেওঁক সম্পূৰ্ণ অমৰত্ব নহয়, কিন্তু কল্পচক্ৰৰ সীমালৈ দীঘলীয়া আয়ুৰ বৰ দিয়ে; সময় ওচৰালে দেহৰ ৰোম ঝৰা তাৰ সংকেত। শেষত ৰহস্যৰূপে কোৱা হয়—পদ্মপূজা, প্ৰণৱজপ আৰু শিৱভক্তি মহাপাপো শুদ্ধ কৰে; আৰু ভাৰতত মানৱজন্ম, শিৱভক্তি আদি ‘দুৰ্লভ’ কথা মনত পেলাই, ক্ষণভঙ্গুৰ জগতত শিৱপূজাকেই মুখ্য আশ্ৰয় আৰু কৰণীয় উপদেশ বুলি স্থাপন কৰা হয়।
Adhyaya 13
Mahī–Sāgara-saṅgama Māhātmya and the Indradyumneśvara Liṅga (महीसागर-संगम-माहात्म्य एवं इन्द्रद्युम्नेश्वर-लिङ्ग)
এই অধ্যায়ত বহুজনৰ কথোপকথনৰ জৰিয়তে ভক্তি, তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু আচাৰ-বিধিৰ বৰ্ণনা বিস্তাৰিত হয়। ৰজা লোমশ ঋষিৰ ওচৰতেই থাকিবলৈ সংকল্প কৰে আৰু শিৱ-দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি লিঙ্গ-পূজা কৰিবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে; ইয়াত সৎসঙ্গক তীৰ্থসেৱাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শাপগ্ৰস্ত পক্ষী/পশু আদি জীৱে মুক্তিৰ বাবে সকলো তীৰ্থৰ ফল দিয়া স্থান বিচাৰে; নাৰদে তেওঁলোকক বাৰাণসীত থকা যোগী সংৱৰ্তৰ ওচৰলৈ পঠায় আৰু ৰাতিৰ পথত দেখা বিশেষ লক্ষণৰ দ্বাৰা তেওঁৰ চিনাক্তকৰণো কয়। সংৱৰ্তে মহী–সাগৰ-সঙ্গমৰ পৰম মাহাত্ম্য বুজায়—মহী নদীৰ পৱিত্ৰতা আৰু তাত স্নান-দান আদি কৰ্মৰ ফল প্ৰয়াগ, গয়া আদি প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ সমান বা অধিক বুলি ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাত শনি-যোগ, ব্যতীপাত আদি বিশেষ যোগ, শনি-সূৰ্যলৈ অৰ্পণ, অৰ্ঘ্য-মন্ত্ৰ, আৰু পানীৰ পৰা সোঁহাত উঠাই সত্য-পৰীক্ষা কৰা বিধি আদি আচাৰ-প্ৰযুক্তিও দিয়া আছে। যাজ্ঞবল্ক্য–নকুল সংলাপত কঠোৰ বাক্যৰ দোষ, সদাচাৰ আৰু শৃঙ্খলা নথকা বিদ্যা অপূৰ্ণ বুলি উপদেশ দিয়া হয়। শেষত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘ইন্দ্ৰদ্যুম্নেশ্বৰ’ (মহাকাল-সম্পৰ্কিত) নাম দিয়া হয়; শিৱে ভক্তক সায়ুজ্য/সাৰূপ্য সদৃশ ফল দান কৰি সঙ্গমৰ অপূৰ্ব মোক্ষদায়িনী শক্তি নিশ্চিত কৰে।
Adhyaya 14
कुमारेश्वर-माहात्म्यप्रश्नः तथा वज्राङ्गोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry into the Glory of Kumāreśvara and Prelude to the Vajrāṅga Narrative)
এই অধ্যায়ত অৰ্জুনে কুমাৰনাথ/কুমাৰেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য আৰু সংশ্লিষ্ট চৰিত্ৰসমূহৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে বিস্তৃত, যথাৰ্থ বিৱৰণ বিচাৰে। নাৰদে কয়—কুমাৰেশ্বৰৰ দৰ্শন, শ্রৱণ, ধ্যান, পূজা আৰু বেদোক্ত বিধিত আৰাধনা মহাপাৱনকাৰী; লগতে ই ধৰ্ম-আচৰণ আৰু সাধনাৰ পথো দেখুৱায়। তাৰ পাছত কাহিনী বংশাৱলী-সৃষ্টিক্ৰমলৈ বিস্তাৰিত হয়—দক্ষৰ কন্যাসকল, তেওঁলোকৰ ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম আদি সৈতে নিয়োগ, আৰু তাৰ পৰা দেৱ-আদি বংশসমূহৰ উদ্ভৱ। দিতিৰ পুত্ৰবিয়োগ, তাইৰ তপস্যা, ইন্দ্ৰৰ হস্তক্ষেপত মৰুতসকলৰ জন্ম, আৰু পুনৰ দিতিৰ এক দুৰ্ধর্ষ পুত্ৰৰ প্ৰাৰ্থনা বৰ্ণিত হয়; কশ্যপৰ বৰদানত বজ্ৰসদৃশ অবধ্য দেহধাৰী বজ্ৰাঙ্গ জন্মে। বজ্ৰাঙ্গৰ ইন্দ্ৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষত ব্ৰহ্মাই নীতি উপদেশ দিয়ে—শৰণাগত শত্রুক মুক্ত কৰােই বীৰধৰ্ম; ৰাজ্যলোভ ত্যাগ কৰি তপস্যালৈ প্ৰবৃত্ত হওক। ব্ৰহ্মাই বৰাঙ্গীক পত্নী ৰূপে দিয়ে; দীঘলীয়া তপস্যাত ইন্দ্ৰে তাইৰ ব্ৰতভংগৰ চেষ্টা কৰিলেও তাই ক্ষমা, ধৈৰ্য আৰু দৃঢ়তাৰে অচল থাকে—তপেই পৰম ‘ধন’ বুলি প্ৰতিপাদিত। শেষত বজ্ৰাঙ্গে দুঃখিত পত্নীক সান্ত্বনা দি গৃহস্থধৰ্ম আৰু তপোআদৰ্শ একেলগে দৃঢ় কৰে, আৰু কুমাৰেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত আগন্তুক ফলধাৰাৰ পটভূমি ৰচনা হয়।
Adhyaya 15
Tārakotpattiḥ, Tapasā Vara-prāptiś ca (Birth of Tāraka and the Boon Earned through Austerity)
এই অধ্যায়ত কৌমাৰ কাহিনীচক্ৰৰ মূল কাৰণ-শৃংখলা প্ৰকাশ পায়—দুখৰ পৰা প্ৰাৰ্থনা, প্ৰাৰ্থনাৰ পৰা ধৰ্মচিন্তা, আৰু চিন্তাৰ পৰা তপস্যা; তপস্যাই বিশ্বশক্তিৰ বিন্যাস সলনি কৰে। পৰিত্যাগ আৰু পীড়াত ব্যাকুল বৰাঙ্গী নিজৰ ভয় আৰু অপমান দূৰ কৰিব পৰা পুত্ৰ বিচাৰে। দৈত্যনেতা অসুৰ ৰূপে চিত্ৰিত হ’লেও দাম্পত্য-ৰক্ষাৰ ধৰ্মসঙ্গত যুক্তি তোলে; পত্নীক ‘জায়া, ভার্যা, গৃহিণী, কলত্ৰ’ আদি ধৰ্ম-সংলগ্ন নামেৰে স্মৰণ কৰি, পীড়িত পত্নীৰ অৱহেলাক নৈতিক বিপদ বুলি দেখুৱায়। ব্ৰহ্মাই অতিতীব্ৰ তপস্যাৰ সংকল্প সংযত কৰি ‘তাৰক’ নামৰ মহাবলী পুত্ৰৰ আশ্বাস দিয়ে। বৰাঙ্গীয়ে সহস্ৰ বছৰ গৰ্ভ ধাৰণ কৰে; তাৰকৰ জন্মত মহোৎপাত আৰু জগত্-কম্পন ঘটে, যিয়ে তাৰ আগমনৰ বিশ্বস্তৰীয় ফল সূচায়। অসুৰ-সম্ৰাট হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ তাৰক প্ৰথমে অধিক ঘোৰ তপস্যা, তাৰ পিছত দেৱজয়—এই কৌশল গ্ৰহণ কৰে। পাৰিয়াত্ৰত সি পাশুপত দীক্ষা লৈ পাঁচ মন্ত্র জপ কৰে, দীঘলীয়া তপস্যা আৰু অঙ্গচ্ছেদন সদৃশ কঠোৰ হোমে নিজৰ তেজে দেৱতাক ভীত কৰে। ব্ৰহ্মা সন্তুষ্ট হ’লেও মৃত্যুনিয়মৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অবধ্যতা নিদিয়ে; তাৰক শর্তযুক্ত বৰ পায়—সাত দিনতকৈ অধিক বয়সীয়া শিশুৱে মাত্ৰ তাক বধ কৰিব পাৰিব। শেষত তাৰকৰ সমৃদ্ধ ৰাজসভা, ঐশ্বৰ্য আৰু শক্তিসংহতিৰ বৰ্ণনাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 16
Tāraka’s Mobilization and Bṛhaspati’s Nīti: The Deva–Asura War Preparations (तारक-सेनासंयोजनं बृहस्पति-नीतिविचारश्च)
এই অধ্যায়ত দেব–অসুৰ মহাযুদ্ধৰ আগতে দুয়োপক্ষৰ সজ্জা আৰু উত্তেজনা বৃদ্ধিৰ বৰ্ণনা আছে। প্ৰথমে তাৰকে মানৱধৰ্মৰ অৱনতি সমালোচনা কৰি—ৰাজত্ব বুদ্বুদ-সম ক্ষণস্থায়ী বুলি কয়, আৰু নাৰী, পাশা, মদ্য আদি ভোগমত্ততাই ‘পৌৰুষ’ (সঙ্কল্পশক্তি/কৰ্তৃত্ব) নাশ কৰে বুলি উল্লেখ কৰে। তাৰপিছত সি দেৱসংশ্লিষ্ট ত্ৰিলোক-সমৃদ্ধি দখল কৰিবলৈ তৎক্ষণাৎ সেনা সাজিবলৈ আদেশ দিয়ে; ভব্য ৰথ আৰু অলংকৃত ধ্বজ-চিহ্ন নিৰ্দিষ্ট কৰে। নাৰদে জনায় যে অসুৰসেনাপতি গ্ৰাসনে ৰথ, বাহন আৰু বহু নেতাক একত্ৰ কৰি, পশু–ৰাক্ষস–পিশাচ আকৃতিৰ ভয়ংকৰ পতাকা-চিহ্নসহ বিশাল বাহিনী ব্যূহবদ্ধ কৰে; সংখ্যা, বিন্যাস, যান আৰু ধ্বজ-ঐশ্বৰ্যৰ বিৱৰণ শক্তি আৰু ভীতিসঞ্চাৰৰ তালিকা হৈ উঠে। তাৰপিছত কাহিনী দেৱপক্ষলৈ ঘূৰে। দূত ৰূপে বায়ুৱে ইন্দ্ৰক অসুৰবলেৰে সংবাদ দিয়ে। ইন্দ্ৰে বৃহস্পতিৰ পৰা নীতি-উপদেশ বিচাৰে; তেওঁ সাম, দান, ভেদ, দণ্ড—চাৰিটা উপায় ব্যাখ্যা কৰি কয় যে অধৰ্মত অটল শত্রুৰ ক্ষেত্ৰত সামাদি নিষ্ফল, সেয়ে দণ্ড (বলপ্ৰয়োগ)হে কাৰ্যকৰী উপায়। ইন্দ্ৰে সেয়া মানি অস্ত্ৰপূজা কৰায়, যমক সেনাপতি নিযুক্ত কৰে আৰু দেৱসকলৰ সৈতে গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস, পিশাচ, কিন্নৰ আদি মিত্ৰক ধ্বজ আৰু বাহনসহ সমবেত কৰে। শেষত ঐৰাৱতত আৰূঢ় ইন্দ্ৰৰ মহিমাময় ৰূপে আগন্তুক সংঘৰ্ষক ধৰ্মৰক্ষাৰ নীতিযুক্ত অভিযান হিচাপে স্থাপন কৰে।
Adhyaya 17
Grasana–Yama Saṅgrāmaḥ (The Battle of Grasana and Yama) / ग्रसन–यमसंग्रामः
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বৰ্ণনাৰে দেৱ–অসুৰ সেনাৰ মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হয়। শঙ্খ-ভেৰী-নগাৰাৰ ধ্বনি আৰু হাতী-ঘোঁৰা-ৰথৰ গর্জনত ৰণভূমি যেন যুগান্তৰ সমুদ্ৰক্ষোভৰ দৰে অস্থিৰ হয়। তাৰ পাছত শূল, গদা, পৰশু, শক্তি, তোমৰ, অঙ্কুশ আৰু বাণৰ ঘন বৰষুণ পৰে; দিশবোৰ অন্ধকাৰত ঢাক খোৱা যেন লাগে, যোদ্ধাসকলে একে-অন্যক নেদেখাকৈয়ে প্ৰহাৰ কৰে। ভঙা ৰথ, পতিত গজ আৰু ৰক্তনদীয়ে যুদ্ধক্ষেত্ৰ ভয়ংকৰ কৰি তোলে; মাংসভোজী প্ৰাণী আকৃষ্ট হয় আৰু সীমান্তস্বভাৱী কিছুমান গণেও তাত আনন্দ পায় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত কাহিনী দ্বন্দ্বযুদ্ধলৈ সঙ্কুচিত হয়—অসুৰনায়ক গ্ৰসন যম (কৃতান্ত)ৰ সন্মুখীন হয়। দুয়ো বাণবৃষ্টি কৰে, গদা আৰু দণ্ডে আঘাত কৰে, আৰু ওচৰৰ যুঁজত মল্লযুদ্ধো হয়। গ্ৰসনৰ প্ৰচণ্ড আক্রমণত যমৰ কিঙ্কৰসকল দমিত হয় আৰু শেষত যম আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ নিস্তেজপ্ৰায় দেখা যায়; গ্ৰসনে বিজয়গর্জন কৰি সেনা পুনৰ গোটায়। কাল–দণ্ডৰ অধিপত্য আৰু বিশ্বনিয়মৰ সন্মুখত লৌকিক ‘পৌৰুষ’ৰ ভঙ্গুৰতা—এই বোধে দেৱগণ বিচলিত হয় আৰু ৰণভূমি কঁপে।
Adhyaya 18
Kubera–Daitya Saṅgrāma: Kujambha, Nirṛti, Varuṇa, Candra, and Divākara in Cosmic Conflict
নাৰদে দীঘলীয়া যুদ্ধবৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। ধনাধিপ কুবেৰ প্ৰথমে জম্ভৰ সৈতে যুঁজে নামি, ঘন অস্ত্ৰবৃষ্টিৰ মাজতো নিজৰ প্ৰসিদ্ধ গদাৰে জম্ভক বিধ্বস্ত কৰে। তাৰ পিছত কুজম্ভে শৰজাল আৰু ভাৰী অস্ত্ৰেৰে আক্রমণ বঢ়াই কিছু সময় কুবেৰক দমাই ধন-ৰত্ন আৰু বাহন লুণ্ঠন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। যুদ্ধ বিস্তাৰিত হ’লে নিৰৃতি প্ৰৱেশ কৰি দৈত্যসেনাক খেদাই পঠিয়ায়। দৈত্যসকলে তামসী মায়াৰে অন্ধকাৰ সৃষ্টি কৰি সকলোকে স্তম্ভিত কৰে; কিন্তু সাৱিত্ৰ অস্ত্ৰে সেই তমসা দূৰ কৰে। বৰুণে পাশেৰে কুজম্ভক বান্ধি প্ৰহাৰ কৰে; তেতিয়া দৈত্যনায়ক মহিষে বৰুণ আৰু নিৰৃতিক ভয় দেখোৱাত তেওঁলোকে ইন্দ্ৰৰ আশ্ৰয়লৈ পিছুৱাই যায়। চন্দ্ৰে শীতাস্ত্ৰেৰে দৈত্যদলক জড় কৰি মনোবল ভাঙে; কালনেমিয়ে তেওঁলোকক তিৰস্কাৰ কৰি মানৱৰূপ মায়া আৰু অগ্নিসদৃশ বিস্তাৰে শীতৰ প্ৰভাৱ উলটাই দিয়ে। শেষত দিবাকৰ (সূৰ্য) আহি অৰুণক কালনেমিৰ দিশে ৰথ চলাবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু শম্বৰ-ইন্দ্ৰজাল আদি মায়াযুক্ত আক্রমণ নিক্ষেপ কৰে; ভ্ৰমত দৈত্যসকলে দেৱসকলকেই দৈত্য বুলি ভুল বুজি পুনৰ সংহাৰ কৰে। অধ্যায়ৰ শিক্ষা—বিবেকবিহীন শক্তি অস্থিৰ, আৰু অস্ত্ৰ-মায়া তথা দেৱীয় ৰক্ষাৰে বিশ্বধৰ্মৰ সমতা পুনঃস্থাপিত হয়।
Adhyaya 19
कालनेमिवधप्रसङ्गः — The Episode of Kālanemi’s Defeat and the Devas’ Appeal to Viṣṇu
এই অধ্যায়ত ক্ৰোধ আৰু মোহে আচ্ছন্ন কালনেমি অসুৰে নিমিৰ ৰূপ ভুলকৈ বুজি যুদ্ধক অতি তীব্ৰ কৰি তোলে। নিমিৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি সি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে, ফলত দেৱসেনাত মহাভয় বিয়পি পৰে; কিন্তু উপযুক্ত প্ৰতিবিধানত সেই অস্ত্ৰ শমিত হয়। তাৰ পাছত ভাস্কৰ (সূৰ্য) ভয়ংকৰ তাপময় ৰূপ ধৰি অসুৰদলক দহি পেলায়; বিশৃঙ্খলা, তৃষ্ণা আৰু মহাবিনাশ দেখা দিয়ে। পিছত কালনেমিয়ে মেঘসদৃশ ৰূপ লৈ শীতল বৰষুণে পৰিস্থিতি উলটাই দিয়ে, নিজৰ পক্ষৰ মনোবল পুনৰুজ্জীৱিত কৰি অস্ত্ৰবৃষ্টিৰে দেৱতা আৰু সহচৰসকলক বহু সংখ্যাত নিধন কৰে। অশ্বিনীকুমাৰে তীক্ষ্ণ বাণ আৰু বজ্ৰাস্ত্ৰ-প্ৰভাৱৰে তাৰ ৰথযন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে; কালনেমিয়ে চক্ৰ, গদা আদি অস্ত্ৰে প্ৰত্যাঘাত কৰে আৰু পাছত নাৰায়ণাস্ত্ৰৰ প্ৰসঙ্গো সূচিত হয়। ইন্দ্ৰৰ অৱস্থা সংকটজনক হোৱাত আৰু দিৱ্য অমঙ্গলচিহ্ন তীব্ৰ হোৱাত দেৱগণে বিধিপূৰ্বক স্তৱ কৰি বাসুদেৱৰ শৰণ লয়। বিষ্ণু যোগনিদ্ৰাৰ পৰা জাগি গৰুড়াৰূঢ় হৈ আহি, অসুৰৰ আঘাত নিজৰ ভিতৰত লীন কৰি কালনেমিৰ সৈতে সন্মুখ যুদ্ধ কৰে। অস্ত্ৰবিনিময় আৰু নিকট সমৰৰ অন্তত বিষ্ণুৱে নিৰ্ণায়ক প্ৰহাৰে তাক আঘাত কৰি বশ কৰে, কিন্তু ভৱিষ্যতে চূড়ান্ত অন্তৰ ইঙ্গিত দি সাময়িক অবকাশ দিয়ে; ভীত সাৰথিয়ে তাক জগদীশ্বৰ পৰা আঁতৰাই লৈ যায়।
Adhyaya 20
Viṣṇu–Dānava Saṅgrāma: Astrayuddha and the Fall of Grasana
নাৰদে এক মহাযুদ্ধৰ বৰ্ণনা দিয়ে, য’ত বহু দানৱ ভয়ংকৰ পশু আৰু বাহনত আৰূঢ় হৈ নাৰায়ণ (বিষ্ণু)ৰ ওপৰত ধাৱমান হয়। নিমি, মথন, শুম্ভ, জম্ভ, সেনাপতি গ্ৰসন আৰু মহিষ আদি যোদ্ধাৰ নাম উল্লেখ আছে। প্ৰথমে তীক্ষ্ণ বাণৰ বৰ্ষা হয়; তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে ধনু ত্যাগ কৰি গদা ধাৰণ কৰে আৰু স্তৰে স্তৰে অহা অস্ত্ৰক প্ৰত্যস্ত্ৰে প্ৰতিহত কৰে। গ্ৰসনে মুক্ত ৰৌদ্ৰাস্ত্ৰক ব্ৰহ্মাস্ত্ৰে শমায়। তেতিয়া বিষ্ণুৱে ভয় উদ্ৰেককাৰী কালদণ্ডাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি দানৱসেনাক বিধ্বস্ত কৰে, যদিও পাছত প্ৰতিঅস্ত্ৰে তাকো ৰোধ কৰা হয়। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে সুদৰ্শন চক্ৰে গ্ৰসনক নিৰ্ণায়কভাৱে বধ কৰে। নিকট যুঁজত কিছুমান অসুৰে গৰুড় আৰু বিষ্ণুক আঁকোৱালি ধৰি চেপি ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰে; বিষ্ণুৱে তেওঁলোকক ঝাঁকুনি দি আঁতৰাই পুনৰ অস্ত্ৰযুদ্ধ কৰে। মথন অল্প সময়তে বিষ্ণুৰ গদাৰে নিহত হয়। মহিষে প্ৰচণ্ড আক্রমণ কৰিলেও, পদ্মজ ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্বঘোষণা অনুসাৰে সি নাৰীৰ হাতে বধ্য—এই নিয়তি-ধৰ্মৰ সীমাৰ বাবে বিষ্ণুৱে তাক তৎক্ষণাৎ মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত কৰে। শুম্ভ উপদেশ পাই পিছু হটে; জম্ভ গৰ্বে গৰুড় আৰু বিষ্ণুক ভাৰী আঘাতে ক্ষণিক অচেতন কৰি, বিষ্ণু স্থিৰ হ’লে পলাই যায়। অধ্যায়ে অস্ত্ৰতত্ত্বৰ ক্ৰম, নিয়তিৰ নৈতিক সীমা আৰু সেনাপতি-বধে সাম্য পুনঃস্থাপনক উজ্জ্বল কৰে।
Adhyaya 21
Jambha–Tāraka Saṅgrāma, Nārāyaṇāstra, and Kāla-Upadeśa (जंभतारकसंग्रामः कालोपदेशश्च)
এই অধ্যায়ত নাৰদে দেখে—দৈত্যসকল পুনৰ একত্ৰিত হোৱাৰ সময়ত ইন্দ্ৰ দ্বিধাগ্ৰস্ত। ইন্দ্ৰ বিষ্ণুৰ শৰণ লৈ সহায় বিচাৰে; বিষ্ণুৱে শত্রুনাশৰ সামৰ্থ্য নিশ্চিত কৰি, বৰদান আৰু শর্তৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা নিয়ম-বন্ধন ব্যাখ্যা কৰে আৰু সঠিক লক্ষ্য—জম্ভ—আৰু উপযুক্ত উপায় দেখুৱায়। তাৰ পাছত দেৱসেনাৰ ব্যূহ ৰচনা কৰি একাদশ ৰুদ্ৰ-অংশক অগ্ৰসৰ কৰি আগবঢ়োৱা হয়; তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপত গজাসুৰ বধ আৰু চর্ম-পরিবর্তনৰ প্ৰসঙ্গ উঠে। পিছত দীঘলীয়া অস্ত্ৰযুদ্ধ আৰম্ভ হয়—মৌশল, শৈল, বজ্ৰ, আগ্নেয়, বাৰুণ, বায়ব্য, নাৰসিংহ, গাৰুড় আদি অস্ত্ৰ পৰস্পৰ প্ৰতিঅস্ত্ৰে শমিত হয়; পাশুপত/অঘোৰ-মন্ত্ৰৰ সংযোগে অস্ত্ৰ-শাসনৰ তাত্ত্বিক বিধান প্ৰকাশ পায়। শেষত বিষ্ণু-প্ৰভাৱিত বাণৰ ধাৰাত জম্ভ পতিত হয় আৰু দৈত্যসকল তাৰকৰ ওচৰলৈ পলাই যায়। তাৰকে দেৱসকলক দমন কৰিলে বিষ্ণুৱে কপি-ৰূপৰ ছল ধৰি তাৰকৰ সভাত প্ৰৱেশ কৰি কাল আৰু কৰ্ম বিষয়ে উপদেশ দিয়ে—সাৰ্বভৌমত্বৰ অনিত্যতা, কৰ্তৃত্ব-মোহ, আৰু ধৰ্মৰ অনিবার্যতা। তাৰকে সেই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি দেৱসকলক অভয় দিয়ে আৰু নিৰ্দিষ্ট সময়লৈ প্ৰশাসনিক দায়িত্ব সঁপে; শেষত কালাধীন প্ৰতিনিধি ক্ষমতাৰ অধীনত বিশ্ব-পদসমূহৰ পুনৰ্বণ্টনে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 22
Virāṭ-stuti, Tāraka-vadha-upāya, and Rātri’s Commission for the Goddess’s Rebirth (विराट्स्तुति–तारकवधोपाय–रात्र्यादेशः)
এই অধ্যায়ত নাৰদে বৰ্ণনা কৰে—তাৰকৰ প্ৰভাৱত পীড়িত দেৱতাসকলে ৰূপ সলনি কৰি গোপনে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক আশ্বাস দিয়ে বিৰাট-স্তুতি গ্ৰহণ কৰে; পাতালৰ পৰা স্বৰ্গলৈকে লোকসমূহক দিৱ্য দেহৰ অংগ-প্ৰত্যংগৰ সৈতে সংযোগ কৰি, সূৰ্য-চন্দ্ৰ, দিশসমূহ আৰু প্ৰাণমাৰ্গকো বিশ্ব-শৰীৰৰ দিৱ্য গঠন হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। তাৰপিছত দেৱতাসকলে এটা পবিত্ৰ তট/তীৰ্থ ধ্বংস, দেৱশক্তি হৰণ, আৰু জগতৰ নিষ্ঠা উলটি যোৱা কথা জনায়। ব্ৰহ্মাই বৰদানৰ সীমা ব্যাখ্যা কৰে—তাৰক প্ৰায় অবধ্য—তথাপি ধৰ্মসন্মত উপায় কয়: সাত দিনৰ এটা দিৱ্য শিশু তাৰকবধ কৰিব; আৰু পূৰ্ব সতি দেৱী হিমাচলৰ কন্যা হৈ পুনর্জন্ম লৈ শংকৰৰ সৈতে পুনৰ মিলনৰ বাবে তপস্যাই সিদ্ধিৰ অনিবাৰ্য সাধন হ’ব। ব্ৰহ্মাই ৰাত্ৰি (বিভাবৰী)ক মেনাৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰি দেৱীৰ বৰ্ণ শ্যামল কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; ই কালী/চামুণ্ডা-ৰূপ আৰু ভবিষ্য দানৱবধৰ পূৰ্বসংকেত। শেষত দেৱীৰ মঙ্গলজন্মক্ষণত বিশ্বসামঞ্জস্য, ধৰ্মোন্মুখ প্ৰবৃত্তি, প্ৰাকৃতিক সমৃদ্ধি আৰু দেৱ-ঋষি, পৰ্বত, নদী, সাগৰৰ আনন্দোৎসৱময় অংশগ্ৰহণ বৰ্ণিত।
Adhyaya 23
Nārada–Himavat-saṃvāda: Pārvatyāḥ Pati-nirdeśa (Narada’s Dialogue with Himavat on Pārvatī’s Destined Spouse)
এই অধ্যায়ত পবিত্ৰ ভূগোল-মাহাত্ম্য আৰু গৃহধৰ্মৰ নীতি সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। নাৰদে শৈলজা দেৱী (পাৰ্বতী) দেৱ-কন্যাসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়াময় উপস্থিতি বৰ্ণনা কৰে; তাৰ পাছত মেৰুত ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) তেওঁক স্মৰণ কৰি আহ্বান কৰে। ইন্দ্ৰে অনুৰোধ কৰে—শৈলজাৰ বাবে হৰ (শিৱ) হে একমাত্ৰ যোগ্য বৰ, সেয়ে সেই মিলনৰ বাবে নাৰদে প্ৰেৰণা দিব লাগে। নাৰদ হিমালয়লৈ গৈ হিমৱানৰ সন্মান লাভ কৰে। আশ্ৰয়, জল, তপস্যাৰ উপকৰণেৰে জীৱসমূহক ধাৰণ কৰা পৰ্বতৰ মহিমা তেওঁ প্ৰশংসা কৰে। মেনা বিনয়-ভক্তিৰে আহে; পাৰ্বতী লাজুক কিশোৰী ৰূপে পৰিচিত হয়। নাৰদে মেনাক সৌভাগ্য, গৃহলক্ষ্মী-গুণ আৰু বীৰ সন্তানৰ আশীৰ্বাদ দিয়ে। মেনাই পাৰ্বতীৰ ভৱিষ্যৎ স্বামীৰ বিষয়ে সোধাত নাৰদে প্ৰথমে বিৰোধাভাসী লক্ষণ কয়—অজন্মা, দিগম্বৰ, দৰিদ্ৰ, উগ্ৰ—যাৰ ফলত হিমৱান ব্যাকুল হয় আৰু মানৱজন্মৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা, গৃহস্থাশ্ৰমৰ মহত্ত্ব, ধৰ্মাচৰণৰ কঠিনতা বিষয়ে চিন্তা উঠে। শেষত নাৰদে ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে—পাৰ্বতী জগন্মাতা, আৰু তেওঁৰ নিয়ত পতি চিৰন্তন শংকৰ; অজন্মা হয়েও সৰ্বত্ৰ বিদ্যমান, ‘দৰিদ্ৰ’ দেখালেও সৰ্বদাতা—এইদৰে শিৱৰ পৰত্ব আৰু অন্তৰ্ব্যাপ্তিৰ তত্ত্ব স্পষ্ট কৰি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 24
Kāma’s Mission, Śiva’s Yoga, and the Burning of Manmatha (कामदहनप्रसङ्गः)
এই অধ্যায়ত নাৰদে হিমালয়ৰ সৈতে হোৱা পূৰ্বৰ কথোপকথনৰ বিৱৰণ দিয়ে। ভৱিষ্যৎ দেৱীৰ উত্তান সোঁহাতক সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি চিৰস্থায়ী ‘অভয়’ মুদ্ৰা বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। তাৰ পাছত নাৰদে কয় যে লোকহিতাৰ্থে এক মহান দেৱকাৰ্য এতিয়াও বাকী—হিমালয়জাতা দেৱী (পাৰ্বতী)ৰ সৈতে শিৱৰ পুনৰ্মিলন। নাৰদৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি ইন্দ্ৰে কাম (মনমথ)ক আহ্বান কৰে। কামে তপস্যা-ৱেদান্ত দৃষ্টিৰে নৈতিক আপত্তি তোলে—কামনা জ্ঞান ঢাকি ধৰে, জ্ঞানীৰ শত্রু, সেয়ে শাস্ত্ৰত নিন্দিত। ইন্দ্ৰে উত্তৰ দিয়ে যে কামৰ তিন ৰূপ (তামস, ৰাজস, সাত্ত্বিক) আছে; নিয়ন্ত্রিত ইচ্ছাই সংসাৰকাৰ্য সিদ্ধ কৰে, আৰু শুদ্ধ-নিয়মিত কামনা উচ্চ লক্ষ্যত সহায়ক হ’ব পাৰে। কাম বসন্ত আৰু ৰতিৰ সৈতে শিৱাশ্ৰমলৈ গৈ শিৱক গভীৰ সমাধিত দেখে আৰু মৌমাখিৰ গুঞ্জনৰ অজুহাতে সূক্ষ্ম বিঘ্ন ঘটাই প্ৰৱেশ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। শিৱে উপলব্ধি কৰি তৃতীয় নয়নৰ অগ্নি নিক্ষেপ কৰে; কাম ভস্মীভূত হয়। অগ্নিৰ অতিবেগে জগত দাহৰ আশংকা জন্মালে শিৱে তাক চন্দ্ৰ, ফুল, সংগীত, মৌমাখি, কোকিল আৰু ভোগসুখ আদিত বিভাজন কৰি স্থাপন কৰে—ফলত জীৱৰ ভিতৰত বিৰহ-তৃষ্ণাৰ ‘অগ্নি’ অব্যাহত থাকে। ৰতি বিলাপ কৰিলে শিৱে সান্ত্বনা দিয়ে—দেহধাৰী জগতত কামশক্তি ৰূপান্তৰে কাৰ্যকৰ হৈ থাকিব। ভৱিষ্যতে বিষ্ণু বাসুদেৱৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’লে কাম তেওঁৰ পুত্ৰ (প্ৰদ্যুম্ন) ৰূপে পুনৰ প্ৰকাশ পাব, আৰু ৰতিৰ দাম্পত্য পুনঃপ্ৰতিষ্ঠিত হ’ব বুলি শিৱে ভবিষ্যবাণী কৰে।
Adhyaya 25
पार्वतीतपः–ब्रह्मचारिवेषधरीश्वरीक्षण–स्वयंवरप्रसंगः | Pārvatī’s Austerity, Śiva’s Brahmacārin Test, and the Svayaṃvara Episode
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে অৰ্জুনে নাৰদক অনুৰোধ কৰে—সতী-বিয়োগৰ পাছত আৰু স্মৰ (কাম) দহন-উত্তৰ শিৱৰ অভিপ্ৰায়-সম্পৰ্কীয় “অমৃতসম” বৃত্তান্ত পুনৰ ক’বলৈ। নাৰদে তপস্যাক মহাসিদ্ধিৰ মূল কাৰণ বুলি স্থাপন কৰে—তপস্যা নাথাকিলে দেহশুদ্ধি, যোগ্যতা আৰু মহৎ কৰ্মৰ সিদ্ধি নহয়; অতপস্বীৰ মহৎ প্ৰয়াসো সফল নহয়। তাৰ পাছত পাৰ্বতীৰ দুখ আৰু দৃঢ় সংকল্প বৰ্ণিত হয়। তেওঁ কেৱল ভাগ্যবাদ খণ্ডন কৰি কয়—ফল দেৱ, পুৰুষাৰ্থ আৰু স্বভাৱৰ সংযোগত জন্মে; তপস্যা প্ৰমাণিত সাধন। পিতৃ-মাতৃৰ অনিচ্ছাসত্ত্বেও সন্মতি লৈ তেওঁ হিমৱন্তত ক্ৰমে আহাৰ-নিগ্ৰহ কৰে—অল্পাহাৰৰ পৰা প্ৰাণাধাৰ পৰ্যন্ত, শেষত প্ৰায় সম্পূৰ্ণ উপবাস; লগতে প্ৰণৱজপ আৰু ঈশ্বৰধ্যানত একাগ্ৰতা। শিৱে ব্ৰহ্মচাৰী-বেশে আহি ধৰ্ম–তত্ত্বৰ পৰীক্ষা লয়; কৃত্ৰিম ডুবনি-প্ৰসঙ্গত পাৰ্বতীৰ ধৰ্মপ্ৰাধান্য আৰু অচল ব্ৰত প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত শিৱৰ বৈৰাগ্যচিহ্নসমূহক নিন্দা কৰা যেন কৰি তেওঁ বিবেক পৰীক্ষা কৰে; পাৰ্বতী শ্মশান, সৰ্প, ত্ৰিশূল, বৃষভ আদি বিশ্বতত্ত্বৰ প্ৰতীক বুলি শাস্ত্ৰাৰ্থে ব্যাখ্যা দিয়ে। তেতিয়া শিৱে স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি তেওঁক গ্ৰহণ কৰে আৰু হিমৱন্তক স্বয়ংবৰ আয়োজন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। স্বয়ংবৰত দেৱতা আৰু বহু সত্তা সমবেত হয়। শিৱে লীলাৰে শিশুৰূপে প্ৰকট হৈ দেৱায়ুধ স্তম্ভিত কৰি নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব দেখুৱায়। ব্ৰহ্মাই লীলা চিনে স্তৱ আৰম্ভ কৰায় আৰু দেৱতাসকল দিৱ্যদৃষ্টি লাভ কৰি শিৱক যথাৰ্থ দৰ্শন কৰে। পাৰ্বতীয়ে শিৱক বৰমালা পিন্ধায়, সভাই জয়ধ্বনি তোলে—অধ্যায়ে তপস্যা, বিবেক আৰু অনুগ্ৰহৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 26
शिवपार्वतीविवाहः (Śiva–Pārvatī Vivāha: The Cosmic Wedding and Ritual Protocol)
এই অধ্যায়ত শিৱ–পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ বিধিবদ্ধ প্ৰতিষ্ঠা আৰু তাৰ মহাবিশ্বীয় শোভাযাত্ৰা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই মহাদেৱক বিবাহকর্ম আৰম্ভ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে; তেতিয়া ৰত্নময় বিশাল নগৰ আৰু বিবাহমণ্ডপ সাজি তোলা হয়। দেৱতা, ঋষি, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয়; কিন্তু বৈৰী দৈত্যসকলক বাদ দিয়া হয়, যাতে এই অনুষ্ঠান বিশ্ব-লিটুৰ্জিৰ দৰে পবিত্ৰ হৈ থাকে। দেৱসকলে শিৱক নানা অলংকাৰ আৰু চিহ্ন প্ৰদান কৰে—চন্দ্ৰশেখৰত্ব, কপৰ্দা-বিন্যাস, মুণ্ডমালা, বস্ত্ৰ আৰু অস্ত্ৰাদি। অসংখ্য গণ আৰু দিব্য বাদ্যকাৰ একত্ৰিত হয়; ঢোল-নগাৰা, গীত-নৃত্য আৰু বৈদিক মন্ত্ৰোচ্চাৰসহ বৰযাত্ৰা আগবাঢ়ে। হিমালয়ৰ সভাত বিধিসংক্রান্ত সন্দেহ উঠে—লাজাহোমৰ বাবে কন্যাৰ ভ্ৰাতাৰ অনুপস্থিতি আৰু বৰৰ কুল/গোত্ৰৰ প্ৰশ্ন। বিষ্ণুৱে উমাৰ ভ্ৰাতাৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈ দুয়োটা সমস্যা সমাধান কৰে আৰু সম্পৰ্ক-তৰ্কেৰে বিধিশুদ্ধি ৰক্ষা কৰে। ব্ৰহ্মাই হোতা হৈ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে; ব্ৰহ্মা, অগ্নি আৰু ঋষিসকলক হবি আৰু দক্ষিণা বিতৰণ কৰা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই বিবাহকথা শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে নিত্য মঙ্গলবৃদ্ধি আৰু শুভসমৃদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 27
विघ्नपतिप्रादुर्भावः, गणेशमर्यादा-प्रतिपादनं, तथा उमा-शंकरनर्मसंवादः (Manifestation of Vighnapati, Norms of Merit, and the Uma–Śaṅkara Dialogue)
এই অধ্যায়ত নাৰদে মন্দৰ পৰ্বতত শিৱ–দেৱীৰ দিব্য গৃহস্থ-পরিবেশ বৰ্ণনা কৰে। তাৰকাসুৰে পীড়িত দেৱগণে স্তোত্ৰসহ শংকৰৰ শৰণ লয়। সেই স্তৱৰ সান্নিধ্যতেই দেৱীৰ উদ্বর্তন-মলৰ পৰা গজানন ‘বিঘ্নপতি’ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়; দেৱী তেওঁক পুত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰে আৰু শিৱে তেওঁৰ শৌৰ্য আৰু কৰুণাক নিজৰ তুল্য বুলি প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পাছত বিঘ্ন-ধৰ্মৰ নীতি কোৱা হয়—যিসকলে বেদধৰ্ম ত্যাগ কৰে, শিৱ/বিষ্ণুক অস্বীকাৰ বা নিন্দা কৰে, বা সমাজ-যাগাচাৰ উলটাই দিয়ে, তেওঁলোকৰ জীৱনত সঘন বাধা, গৃহকলহ আৰু অশান্তি থাকে; কিন্তু শ্ৰুতি-ধৰ্ম, গুৰু-সম্মান আৰু সংযম পালন কৰাসকলৰ বিঘ্ন নাশ হয়। দেৱীয়ে লোকহিতৰ ‘মৰ্যাদা’ স্থাপন কৰে—কূপ, পুখুৰী, সৰোবৰ নিৰ্মাণ পুণ্য, কিন্তু বৃক্ষৰোপণ আৰু পৰিচৰ্যা তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক। জীৰ্ণোদ্ধাৰ (পুৰণি বস্তু পুনৰুদ্ধাৰ) কৰিলে দ্বিগুণ ফল হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত শিৱগণৰ নানা ৰূপ, বাসস্থান আৰু আচৰণৰ বৰ্ণনা আহে; তাত বীৰক নামৰ এক অনুচৰক দেৱীয়ে স্নেহপূৰ্ণ আচাৰে পুত্ৰবৎ গ্ৰহণ কৰে। শেষত উমা–শংকৰৰ নৰ্ম কিন্তু টান-টান সংলাপ—বাক্য, বৰ্ণ-ছবি আৰু পৰস্পৰ অভিযোগৰ মাজেৰে—অৰ্থবোধ, আঘাতবোধ আৰু সম্পৰ্ক-নীতিৰ সূক্ষ্ম শিক্ষা দিয়ে।
Adhyaya 28
गिरिजातपः-नियमनम् — Pārvatī’s Austerity and Protective Boundary near Śiva
এই অধ্যায়ত নাৰদে বৰ্ণনা কৰে—প্ৰস্থান কৰা গিৰিজা (পাৰ্বতী) পৰ্বতৰ দীপ্তিময় দেৱী কুসুমামোদিনীৰ সন্মুখীন হয়; তেওঁ শিখৰনাথ শিৱৰ ভক্তা। স্নেহেৰে তেওঁ সোধে ‘ক’লৈ গৈছা?’ গিৰিজাই কয় যে শংকৰক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা বিবাদেই কাৰণ। দেৱীৰ নিত্য সান্নিধ্য আৰু মাতৃসদৃশ ৰক্ষাৰ কথা স্মৰণ কৰি গিৰিজাই এক ধৰ্ম্য-ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশ দিয়ে—পিনাকিন (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ অন্য কোনো নাৰী আহিলে, পুত্ৰ/অনুচৰে তৎক্ষণাৎ জনাব; তাৰপিছত যথোচিত নিবাৰণ হ’ব। তাৰপিছত গিৰিজা এক সুন্দৰ উচ্চ শিখৰত গৈ অলংকাৰ ত্যাগ কৰি বল্কল ধৰি তপস্যা আৰম্ভ কৰে—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি সহন, বৰ্ষাত জল-নিয়ম। তেওঁৰ পুত্ৰ/ৰক্ষক বীৰকক শিৱসান্নিধ্যৰ সীমা-মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ দায়িত্ব দিয়া হয়; সি সন্মতি দি (গজবক্ত্ৰ বুলি সম্বোধিত) আবেগেৰে অনুৰোধ কৰে—মোকো লগত লওক, আমাৰ ভাগ্য এক, আৰু কপট শত্রুক ধৰ্মপথে জয় কৰা উচিত। এই কাহিনিয়ে তপোনিয়ম, সম্পৰ্কধৰ্ম আৰু পবিত্ৰ সান্নিধ্যলৈ নিয়ন্ত্রিত প্ৰৱেশৰ শিক্ষা দিয়ে।
Adhyaya 29
आर्बुदाख्यानम् (Arbuda-ākhyāna) and Kaumāra Narrative Cycle: Pārvatī’s Tapas, Māyā-Discernment, and Skanda’s Investiture
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বৰ্ণনাৰে বহু পৰ্বৰ এক দেৱীয় আখ্যান প্ৰকাশ পায়। গিৰিজাই পৰ্বতৰ অধিষ্ঠাত্রী দেৱী কুসুমামোদিনীকে সাক্ষাৎ কৰি উচ্চ শিখৰত কঠোৰ তপস্যা কৰে আৰু ঋতুভেদে শীত-উষ্ণ-বৰ্ষা আদি কষ্ট সহি তপৰ মহিমা দেখুৱায়। একে সময়তে অন্ধক-বংশসংশ্লিষ্ট অসুৰ আডিয়ে ব্ৰহ্মাৰ পৰা শর্তযুক্ত বৰ পায়—ৰূপ সলনি হ’লে তেতিয়াহে মৃত্যু—আৰু ছল কৰি শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ উমাৰ দৰে ৰূপ ধৰি অনিষ্ট কৰিব খোজে; শিৱে দেহচিহ্নেৰে কপট চিনাক্ত কৰি তাক নিবাৰণ কৰে, ফলত মায়াৰ ওপৰত বিবেকৰ জয় প্ৰতিপন্ন হয়। ভ্ৰান্তিত গিৰিজাই ক্ৰোধে পুত্ৰসম দ্বাৰপাল বীৰকক শাপ দিয়ে; কিন্তু কাহিনীয়ে বুজায় যে এই শাপো বিধিৰ পথ—বীৰকে শিলাৰ পৰা মানৱজন্ম লৈ ভবিষ্যতে পুনৰ সেৱা কৰিব। অৰ্বুদ/অৰ্বুদাৰণ্যৰ মাহাত্ম্য আৰু অচলেশ্বৰ লিঙ্গৰ তাৰক শক্তি বিশেষভাৱে স্তুত হয়। ব্ৰহ্মাই গিৰিজাক ৰূপান্তৰৰ বৰ দি কৌশিকী দেৱীক প্ৰাদুৰ্ভাৱ কৰায়; তেওঁক সিংহবাহন, ৰক্ষাকাৰ্য আৰু দানৱবিজয়ৰ দায়িত্ব দিয়া হয়। তাৰ পিছত কৌমাৰ সৃষ্টিপ্ৰসঙ্গ: স্বাহাই অগ্নিৰ সৈতে প্ৰসঙ্গত ছয় ঋষিপত্নীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে (অৰুন্ধতী ব্যতীত), ৰুদ্ৰতেজৰ সঞ্চাৰ-নিক্ষেপ ঘটে আৰু স্কন্দ/গুহৰ জন্ম-বৃদ্ধি বৰ্ণিত হয়। বিশ্বামিত্ৰে কোৱা ১০৮ৰ অধিক নামৰ স্তোত্ৰ ৰক্ষাকাৰী আৰু পাৱন ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। বাল স্কন্দৰ যুদ্ধপ্ৰদৰ্শনে দেৱগণ বিচলিত হয়; ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ পৰা শাখ, নৈগমেয় আদি আৰু মাতৃগণ প্ৰকট হয়; শেষত স্কন্দে সেনাপতি পদ গ্ৰহণ কৰি ইন্দ্ৰৰ ৰাজত্ব নিশ্চিত কৰে। শ্বেতপৰ্বতত দেৱোৎসৱ আৰু পিতামাতাৰ সৈতে পুত্ৰসমাগম—ক্ৰোধৰ ফল, স্তোত্ৰ-যজ্ঞভাগ আৰু অৰ্বুদক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ ভূগোল—একে শিক্ষাময় সমন্বয়ত সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 30
Skanda’s Senāpati-Abhiṣeka at the Mahī–Ocean Confluence (महीसमुद्रसंगमे स्कन्दाभिषेकः)
অধ্যায় ৩০ত নাৰদে শ্বেতপৰ্বতৰ পৰা দক্ষিণ দিশে তাৰকক প্ৰতিহত কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যোৱা স্কন্দক দেখা পায়। গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, বেতাল, শাকিনী, উন্মাদ, অপস্মাৰ, পিশাচ আদি বিঘ্নকাৰী সত্তাৰ উল্লেখ কৰি সংযমিত আচাৰ-নিয়ম আৰু ভক্তিৰ দ্বাৰা ৰক্ষাৰ উপদেশ দিয়া হয়। তাৰ পাছত কাহিনী মহী নদীৰ তীৰলৈ যায়। দেৱসকলে মহী-মাহাত্ম্য গাই, বিশেষকৈ মহী–সমুদ্ৰ সঙ্গমক সকলো তীৰ্থৰ সাৰ বুলি ঘোষণা কৰে। তাত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণ সৰ্বফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হয়; পানী লৱণাক্ত হ’লেও তাৰ ৰূপান্তৰকাৰী দিৱ্য শক্তি দৃষ্টান্তেৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়। পিছত দেৱ-ঋষিসকলে স্কন্দৰ সেনাপতি-অভিষেক বিধিপূৰ্বক আৰম্ভ কৰে। অভিষেক-দ্ৰব্য সমবেত হয়, মন্ত্ৰপূত হোম সম্পন্ন হয়; মুখ্য ঋত্বিকৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মা আৰু কপিলৰ নাম উল্লেখিত। হোমকুণ্ডত মহাদেৱে লিঙ্গৰূপ প্ৰকাশ কৰি বিধিৰ সত্যতাৰ দিৱ্য প্ৰমাণ দেখুৱায়। শেষত অংশগ্ৰহণ কৰা দেৱতা, লোকশ্ৰেণী আৰু বিভিন্ন সত্তাৰ বিস্তৃত গণনা দিয়া হয়; স্কন্দক দান, অস্ত্ৰ, পাৰ্ষদ আৰু বহু মাতৃগণ প্ৰদান কৰা হয়। স্কন্দৰ ভক্তিপূৰ্ণ প্ৰণাম আৰু দেৱসকলৰ বৰদান-সন্নদ্ধতাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়, য’ত তীৰ্থমহিমা, অভিষেক-লিতুৰ্জি, ৰক্ষাধৰ্ম আৰু নেতৃত্বৰ দিৱ্য অনুমোদন একেলগে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 31
Guha’s March to Tārakapura and the Deva-Host: Oath, Mobilization, and Stuti (गुहस्य तारकपुराभियानम्)
এই অধ্যায়ত নাৰদে বৰ্ণনা কৰে—দেৱতাসকলে গুহ (স্কন্দ)ৰ পৰা বৰ বিচাৰে: পাপী তাৰকৰ বধ। গুহে সন্মতি দি ময়ূৰত আৰোহণ কৰি যুদ্ধসজ্জ হৈ যাত্ৰা কৰে আৰু এক ধৰ্মশৰ্ত স্পষ্ট কৰে—যিসকলে গাই আৰু ব্ৰাহ্মণক অপমান কৰে, তেওঁলোকক তেওঁ কেতিয়াও ক্ষমা নকৰে; সেয়ে এই যুদ্ধ জয়লাভৰ লোভ নহয়, ধৰ্মৰক্ষাৰ সংকল্প। তাৰ পিছত মহা সমাবেশ—শিৱে পাৰ্বতীৰ সৈতে সিংহযুক্ত দীপ্ত ৰথত অগ্ৰসৰ হয়, ব্ৰহ্মাই ৰশ্মি ধৰে; কুবেৰ, ইন্দ্ৰ, মৰুত, বসু, ৰুদ্ৰ, যম, বৰুণ আৰু অস্ত্ৰ-উপকৰণৰ দিৱ্যৰূপসমূহ সহযাত্রী হয়। পিছফালৰ পৰা বিষ্ণুৱে সমগ্ৰ ব্যূহ ৰক্ষা কৰি আহে। উত্তৰ তীৰত তাম্ৰবৰ্ণ প্ৰাচীৰৰ ওচৰত সেনা থামে; স্কন্দে তাৰকপুৰৰ সমৃদ্ধি নিৰীক্ষণ কৰে। পিছত দূতনীতি—ইন্দ্ৰে দূত পঠিয়াবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰে; দূতে তাৰকক কঠোৰ বাৰ্তা দিয়ে: বাহিৰলৈ নাহিলে নগৰ ধ্বংস হ’ব। অশুভ লক্ষণে বিচলিত তাৰকে বিশাল দেৱসেনা দেখে আৰু ‘মহাসেন’ স্কন্দৰ জয়ধ্বনি আৰু স্তোত্ৰ শুনে; শেষত দেৱশত্ৰুনাশৰ বাবে স্কন্দক প্ৰাৰ্থনা কৰা আনুষ্ঠানিক স্তুতি হয়।
Adhyaya 32
Tārakāsura–Vadhasya Prastāvaḥ (Prelude to the Slaying of Tāraka) / The Battle with Tāraka and the Release of Śakti
অধ্যায় ৩২ত যুদ্ধ-বৰ্ণনা আৰু ধৰ্ম-তত্ত্বৰ আলোচনা একেলগে ঘনীভূত। নাৰদৰ সংবাদ শুনি অসুৰৰাজ তাৰকে মন্ত্ৰীসকলক মাতি ৰণঢোল বজাই সেনা সংগ্ৰহ কৰে আৰু দেৱসকলৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়ে। ভয়ংকৰ যুদ্ধত কিছু সময় দেৱগণ পিছুৱাই যায়; কালনেমিৰ আঘাতত ইন্দ্ৰ আহত হয়। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰ, শংকৰ, বিষ্ণু আদি দেৱতাই পৃথক পৃথক অসুৰনায়কৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰি যুদ্ধৰ গতি সলনি কৰে। ইয়াৰ মাজতে নীতি-ধৰ্মৰ বিতৰ্ক উঠে। তাৰকক ‘ৰুদ্ৰভক্ত’ বুলি কোৱা শুনি স্কন্দে তাক আঘাত কৰিবলৈ দ্বিধা কৰে; বিষ্ণুৱে বুজাই দিয়ে—যি প্ৰাণীহিংসা কৰে আৰু ধৰ্মৰ বিৰোধী, সি সত্য ভক্ত নহয়। তাৰকে ৰুদ্ৰৰ ৰথত আক্রমণ কৰাত শিৱে যুদ্ধকৌশলে আঁতৰি যায়; দেৱসকলৰ একত্ৰ প্ৰতিআক্রমণত এক মুহূর্তে জগত কঁপনি উঠাৰ দৰে হয়। বিষ্ণুৰ ক্ৰোধ উপদেশে সংযত হয় আৰু স্কন্দক তেওঁৰ উদ্দেশ্য—সজ্জনৰ ৰক্ষা আৰু দুষ্টৰ নিগ্ৰহ—স্মৰণ কৰোৱা হয়। শেষত তাৰকৰ মূৰৰ পৰা ব্যক্তৰূপ ‘শক্তি’ ওলাই আহি কয় যে তপস্যাৰে লাভ কৰা হলেও পুণ্যক্ষয়ৰ সীমাত সি তাক ত্যাগ কৰিছে। তৎক্ষণাৎ স্কন্দে শক্ত্যস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; সেয়া তাৰকৰ হৃদয় বিদ্ধ কৰি বিশ্বব্যৱস্থা পুনৰ স্থিৰ কৰে। তাৰ পাছত শুভ বতাহ, দিশাশান্তি, দেৱস্তৱ আৰু ক্ৰৌঞ্চ পৰ্বতত বাণৰ সৈতে মুখামুখি হ’বলৈ নিৰ্দেশে কৌমাৰ অভিযান আগবাঢ়ে।
Adhyaya 33
Tārakavadhānantara-śoka, Dharmopadeśa, and Tri-liṅga-pratiṣṭhā (प्रतिज्ञेश्वर–कपालेश्वर-स्थापनम्)
অধ্যায় ৩৩ত নাৰদে তাৰকৰ পতিত দেহ আৰু দেৱতাসকলৰ বিস্ময় বৰ্ণনা কৰে। বিজয় লাভ কৰিলেও স্কন্দ (গুহ) ধৰ্মবিবেচনাত শোকাকুল হয়; উৎসৱ-স্তৱ থমাই, ৰুদ্ৰভক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শত্রুক বধ কৰাৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ বিচাৰে। তেতিয়া বাসুদেৱে শ্রুতি-স্মৃতি-ইতিহাস-পুরাণৰ প্ৰমাণে বুজাই দিয়ে—হিংস্ৰ, অনর্থকাৰী দুষ্টক দমন কৰাত দোষ নাই; লোকধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে এনে হিংসকক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৱশ্যক। তাৰ পিছত তেওঁ উত্তম প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু মুক্তিমাৰ্গ হিচাপে ৰুদ্ৰাৰাধনা, বিশেষকৈ লিঙ্গপূজা,ৰ মহিমা কয়। শিৱমহিমা হালাহল ধাৰণ, শিৰত গঙ্গা ধাৰণ, ত্ৰিপুৰ-যুদ্ধৰ প্ৰতীক আৰু দক্ষযজ্ঞৰ সতর্ক দৃষ্টান্তেৰে প্ৰকাশ পায়। লিঙ্গত জল আৰু পঞ্চামৃতাভিষেক, পুষ্পাৰ্চনা, নৈবেদ্য আদি বিধি, আৰু লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠাৰ মহাফল—বংশোদ্ধাৰ আৰু ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি—বৰ্ণিত। শিৱে নিজে হৰিৰ সৈতে অভেদ ঘোষণা কৰি সম্প্ৰদায়িক সৌহাৰ্দক তত্ত্বৰূপে স্থাপন কৰে। স্কন্দে তিনিটা লিঙ্গ স্থাপন কৰাৰ সংকল্প কৰে; বিশ্বকৰ্মাই সেয়া নিৰ্মাণ কৰে আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ বিৱৰণ আহে—প্ৰতিজ্ঞেশ্বৰ, কপালেশ্বৰ আদি নাম, অষ্টমী আৰু কৃষ্ণচতুৰ্দশীৰ ব্ৰত, ওচৰৰ শক্তিপূজা, ‘শক্তিচ্ছিদ্ৰ’ স্থান আৰু এক বিশেষ তীৰ্থৰ মহিমা—য’ত স্নান-জপে শুদ্ধি আৰু পৰলোকগতি লাভ হয়।
Adhyaya 34
कुमारेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा, तीर्थमाहात्म्य, स्तव-फलश्रुति (Kumarēśvara Liṅga Installation, Tīrtha-Greatness, and Hymn’s Fruits)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে নাৰদে কয়—ব্ৰহ্মাই তৃতীয় লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ মনস্থ কৰে; স্বভাৱতে মঙ্গলময় হ’লেও তাক অধিক দৰ্শনীয়, মনোহৰ আৰু ফলপ্ৰদ আদৰ্শ ৰূপে স্থাপন কৰাৰ সংকল্প কৰে। দেবতাসকলে স্কন্দৰ আনন্দৰ বাবে এক মনোৰম সৰোবৰ সৃষ্টি কৰি গঙ্গা আদি মহাতীৰ্থৰ জল সেই কুণ্ডত একত্ৰ কৰে। বৈশাখৰ শুভ তিথিত ব্ৰহ্মা আৰু ঋত্বিজসকলে ৰুদ্ৰ-মন্ত্ৰসহ বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা, হোম আৰু অৰ্ঘ্য সম্পন্ন কৰে; গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসকলে বাদ্য-গীতে উৎসৱ কৰে। স্কন্দে স্নান কৰি ‘সৰ্বতীৰ্থজল’ৰে লিঙ্গাভিষেক কৰি পাঁচ মন্ত্ৰে পূজা কৰে; শিৱ লিঙ্গৰ অন্তৰৰ পৰা পূজা গ্ৰহণ কৰে বুলি বৰ্ণিত। স্কন্দে অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ ফল সুধিলে শিৱে বিস্তাৰে কয়—লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণে শিৱলোকে দীঘলীয়া বাস লাভ হয়। ধ্বজা, সুগন্ধি, দীপ, ধূপ, নৈবেদ্য, ফুল, বিল্বপাত, ছত্ৰ, সংগীত, ঘণ্টা আদি দানৰ ফলস্বৰূপে স্বাস্থ্য, ঐশ্বৰ্য, কীৰ্তি, জ্ঞান আৰু পাপক্ষয় আদি নিৰ্দিষ্ট ফল পোৱা যায়। কুমাৰেশ্বৰক ‘গুপ্ত ক্ষেত্ৰ’ত শিৱসন্নিধি বুলি স্থাপন কৰা হৈছে, যেন কাশীত বিশ্বনাথ। স্কন্দে দীঘল শৈৱ স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; যিয়ে প্ৰাতঃ-সায়ং জপ কৰে, শিৱে তাক অনুগ্ৰহফল দিয়ে। তাৰ পিছত তীৰ্থনিয়ম—মহীসাগৰ-সঙ্গমত বিশেষ চন্দ্ৰ-সূৰ্য উপলক্ষে স্নান-পূজাই মহাপুণ্য দিয়ে। অনাবৃষ্টি নিবারণৰ বাবে বহু ৰাতি সুগন্ধিজলে অভিষেক, অৰ্পণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, হোম, দান আৰু ৰুদ্ৰজপৰ বিধান আছে; ইয়াৰ ফলত বৰষুণ আৰু লোককল্যাণ হয় বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি। নিয়মিত পূজাই জাতিস্মৃতি, তীৰ্থত মৃত্যু হ’লে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, আৰু কপৰ্দী (গণেশ) দ্বাৰা বিঘ্ননাশ নিশ্চিত বুলি কোৱা হৈছে। শেষত পৰশুৰাম আদি ভক্তৰ দৃষ্টান্ত আৰু আদেশ—মাহাত্ম্য পাঠ/শ্ৰৱণে ইষ্টফল, শ্ৰাদ্ধত পাঠে পিতৃহিত, গৰ্ভৱতীক শুনালে শুভ সন্তানলাভ।
Adhyaya 35
जयस्तम्भ-स्थापनम् तथा स्तम्भेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा (Installation of the Victory Pillar and the Stambheśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ প্ৰসঙ্গ ধৰি দেৱগণে গুহা-স্কন্দৰ ওচৰলৈ কৰযোৰে আহি নিবেদন কৰে—যুদ্ধত শত্রুক জয় কৰা বিজয়ীৰ প্ৰাচীন ৰীতি হ’ল জয়চিহ্নযুক্ত স্তম্ভ (জয়স্তম্ভ) স্থাপন কৰা। স্কন্দৰ বিজয়স্মৰণৰ বাবে তেওঁলোকে বিশ্বকৰ্মা-নিৰ্মিত উৎকৃষ্ট স্তম্ভ, যি মহৎ লিঙ্গ-পরম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত, স্থাপন কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। স্কন্দে সন্মতি দিলে ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) আদি দেৱতাই ৰণভূমিত জাঁবূনদ-সুৱৰ্ণসদৃশ দীপ্ত স্তম্ভ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; চাৰিওফালৰ পবিত্ৰ ভূমি ৰত্নসদৃশ অলংকাৰৰে শোভিত হয়। অপ্সৰাসকলে গীত-নৃত্যৰে উৎসৱ কৰে, বিষ্ণু বাদ্যসঙ্গতে সহায় কৰে বুলি বৰ্ণিত, আৰু আকাশৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি দেৱানুমোদনৰ লক্ষণ হয়। তাৰ পাছত কাহিনী স্মাৰকৰ পৰা দেৱতাৰ ৰূপলৈ যায়—ত্রিনেত্ৰ প্ৰভুৰ পুত্ৰ স্কন্দে ‘স্তম্ভেশ্বৰ’ নামৰ শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ওচৰতে স্কন্দে এটা কূপ সৃষ্টি কৰে; তাৰ গভীৰৰ পৰা গঙ্গা উদ্ভৱ হয় বুলি কোৱা হয়—জলপবিত্ৰতা আৰু লিঙ্গপবিত্ৰতাৰ মিলন। মাঘ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত কূপস্নান কৰি পিতৃতৰ্পণ কৰিলে গয়া-শ্ৰাদ্ধসম পুণ্য লাভ হয়। সুগন্ধ আৰু পুষ্পে স্তম্ভেশ্বৰ পূজা কৰিলে বাজপেয় যজ্ঞসম মহাফল; অমাৱস্যা-পূৰ্ণিমাৰ শ্ৰাদ্ধ, বিশেষকৈ ভূমি-সমুদ্ৰ-সঙ্গম ভাবনাৰে, স্তম্ভেশ্বৰ আৰাধনাসহ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়, পাপ নাশ হয় আৰু ৰুদ্ৰলোকত উন্নতি লাভ হয়। শেষত কোৱা হয়—এই উপদেশ স্কন্দৰ প্ৰীতিৰ বাবে ৰুদ্ৰে কৈছিল আৰু সকলো দেৱতাই প্ৰতিষ্ঠাক প্ৰশংসা কৰিছিল।
Adhyaya 36
सिद्धेश्वरलिङ्ग-स्थापनम् तथा सिद्धकूप-माहात्म्यम् (Establishment of Siddheśvara Liṅga and the Glory of Siddhakūpa)
এই অধ্যায়ত স্থল–সমুদ্ৰ সঙ্গমত স্কন্দে পূৰ্বে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বহু লিঙ্গ দেখা পাই ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণ সমবেত হয়। বিচ্ছিন্ন পূজাৰ অসুবিধা বিবেচনা কৰি সমষ্টিগত ভক্তি আৰু অঞ্চলৰ স্থিৰতাৰ বাবে একেটা মঙ্গলময় লিঙ্গ স্থাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। মহেশ্বৰৰ অনুমতিত ব্ৰহ্মা-নিৰ্মিত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হয়, গুহে তাক ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ নাম দিয়ে; তাৰ পাছত এটা পবিত্ৰ সৰোবৰ খনন কৰি বিভিন্ন তীৰ্থজলেৰে পূৰ্ণ কৰা হয়। পিছত পাতালৰ সংকট বৰ্ণিত—তাৰকযুদ্ধৰ পাছত পলাই অহা নাগসকলে প্ৰলম্ব দানৱৰ উপদ্ৰৱৰ কথা জনায়। স্কন্দে নিজৰ শক্তিক পাতাললৈ পঠায়; তেওঁ ভূমি বিদীৰ্ণ কৰি প্ৰলম্বক বধ কৰে, আৰু সৃষ্টি হোৱা ফাট শুদ্ধিকৰ পাতাল-গঙ্গাৰ জলেৰে ভৰি উঠে। স্কন্দে এই স্থানক ‘সিদ্ধকূপ’ নামে অভিহিত কৰি কৃষ্ণাষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত স্নান, সিদ্ধেশ্বৰ পূজা আৰু শ্ৰাদ্ধৰ বিধান দিয়ে; পাপক্ষয় আৰু স্থায়ী ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। ক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে সিদ্ধাম্বিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা, ক্ষেত্ৰপাল নিযুক্তি (চৌষট্টি মহেশ্বৰসহ) আৰু আৰম্ভ-সিদ্ধিৰ বাবে সিদ্ধিবিনায়কৰ স্থাপনাও কোৱা হৈছে। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত পাঠ-শ্ৰৱণে সমৃদ্ধি, ৰক্ষা আৰু অৱশেষত ষণ্মুখৰ লোকৰ সান্নিধ্য লাভৰ কথা প্ৰশংসিত।
Adhyaya 37
बर्बरीतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सृष्टि-भूगोलवर्णनम् (Barbarī Tīrtha Prologue and Cosmography of Creation)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে নাৰদে অৰ্জুনক বর্বৰী/বারবৰী তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। ইয়াত বর্বৰিকাক ‘কুমাৰী’ বুলিও কোৱা হৈছে আৰু কৌমাৰিকাখণ্ডক ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ—চাৰিও পুৰুষাৰ্থ দানকাৰী বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। অৰ্জুনে কুমাৰীৰ কাহিনী বিস্তাৰে, লগতে সৃষ্টিত কৰ্মভেদ কেনেকৈ জন্মে আৰু ভাৰতখণ্ডৰ গঠন কেনেকুৱা—সেয়া জানিবলৈ বিচাৰে। নাৰদে তত্ত্বসমৃদ্ধ সৃষ্টিক্ৰম ব্যাখ্যা কৰে—অব্যক্তৰ পৰা, প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ যুগল তত্ত্বৰ দ্বাৰা মহৎ, তাৰ পিছত ত্ৰিগুণভেদে অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, ভূতসমূহ, মনসহ একাদশ ইন্দ্ৰিয়, আৰু এইদৰে চব্বিশ তত্ত্বৰ সম্পূৰ্ণ বিন্যাস। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাণ্ডক বুদবুদ সদৃশ অণ্ডাকাৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰি, ওপৰত দেৱলোক, মাজত মানবলোক আৰু তলত নাগ-দৈত্য আদি বাস কৰে বুলি ত্ৰিলোক বিভাজন দেখুৱায়। পিছত সাত দ্বীপ আৰু সিহঁতৰ চাৰিওফালে ভিন্ন ভিন্ন দ্ৰব্যৰ সাগৰৰ কথা কোৱা হয়। মেরুৰ পৰিমাপ, দিকপৰ্বত, বন-সৰোবৰ, সীমাপৰ্বত আৰু জম্বুদ্বীপৰ বৰ্ষবিভাগ বৰ্ণিত; ঋষভৰ বংশত নাভিপুত্ৰ ভৰতৰ নামৰ পৰা ‘ভাৰত’ নামৰ উৎপত্তি কোৱা হৈছে। শাক, কুশ, ক্ৰৌঞ্চ, শাল্মলি, গোমেদ আৰু পুষ্কৰ দ্বীপৰ অধিপতি, বিভাগ আৰু বায়ু, জাতবেদস্/অগ্নি, আপঃ, সোম, সূৰ্য আৰু ব্ৰহ্মচিন্তনৰ প্ৰতি জপ-স্তৱ-ধ্যানৰূপ ভক্তি নিৰ্দেশ কৰি অধ্যায়টি উৰ্ধ্বলোকৰ বিন্যাসৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Adhyaya 38
रथ-मण्डल-लोकविन्यासः (Cosmography of Chariots, Spheres, and Lokas)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বৰ্ণনাৰূপে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ জ্যোতিষীয় বিন্যাস আৰু লোকৰচনাৰ সূক্ষ্ম আলোচনা আছে। সূৰ্যমণ্ডল আৰু সূৰ্যৰথৰ গঠন—অক্ষ, চক্ৰ, মাপ-প্ৰমাণ—বৰ্ণিত হৈছে; সূৰ্যৰ সাত অশ্বক বৈদিক ছন্দ (গায়ত্ৰী, বৃহতী, উষ্ণিক্, জগতি, ত্ৰিষ্টুভ্, অনুষ্টুভ্, পংক্তি)ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। সূৰ্যোদয়-সূৰ্যাস্তক বাস্তৱ নাশ নহয়, দৰ্শনত প্ৰকাশ-অপ্ৰকাশ বুলিয়েই ব্যাখ্যা কৰা হয়; উত্তৰায়ণ-দক্ষিণায়ণত ৰাশিপথ আৰু গতি-ভেদ কুমাৰৰ চক্ৰৰ উপমাৰে বুজোৱা হৈছে। সন্ধ্যাকালত সূৰ্যক ক্ষতি কৰিব খোজা সত্তাসকলৰ সংঘাতৰ উল্লেখ আছে আৰু গায়ত্ৰীশুদ্ধ জলে অৰ্ঘ্য/তৰ্পণসহ সন্ধ্যাবিধিক ধৰ্মৰক্ষা আৰু নৈতিক সুৰক্ষাৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত চন্দ্ৰমণ্ডল, নক্ষত্ৰমণ্ডল, গ্ৰহস্থান আৰু ৰথ, সপ্তৰ্ষিমণ্ডললৈকে ক্ৰম, আৰু ধ্ৰুৱক জ্যোতিষচক্ৰৰ অক্ষ/কেন্দ্ৰ ৰূপে স্থাপন কৰা বৰ্ণনা আছে। ভূঃ, ভুৱঃ, স্বঃ, মহঃ, জনঃ, তপঃ, সত্য—এই সাত লোকৰ নাম, পৰস্পৰ দূৰত্ব আৰু কৃতক-অকৃতক স্বভাৱৰ সূচনাও দিয়া হৈছে। শেষত গঙ্গাৰ বিশ্বস্থিতি আৰু আকাশীয় ব্যৱস্থাক বান্ধি ঘূৰোৱা সাত বায়ু-স্কন্ধৰ কথা কৈ পাতালবৰ্ণনলৈ সংক্রমণ ঘটোৱা হৈছে।
Adhyaya 39
Pātāla–Naraka Cosmography and the Barkareśvara–Stambhatīrtha Māhātmya (कालमान-वर्णन सहित)
অধ্যায় ৩৯ত পাতাললোক আৰু নৰকৰ বিস্তৃত, ধৰ্মোপদেশমূলক বৰ্ণনা আৰু তীৰ্থমাহাত্ম্য একেলগে দিয়া হৈছে। নাৰদে অতলৰ পৰা পাতাললৈকে সাতটা পাতাললোকক অপূৰ্ব শোভাময় বুলি বৰ্ণনা কৰি তাত দানৱ, দৈত্য আৰু নাগসকলৰ বাসস্থান দেখুৱায়, লগতে ব্ৰহ্মাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘শ্ৰীহাটকেশ্বৰ’ মহালিঙ্গৰ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত পাতালৰ তলত থকা বহু নৰকৰ নাম-স্বৰূপ ক’লে আৰু মিছা সাক্ষ্য, হিংসা, মদ্য/মত্ত পদাৰ্থৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ, গুৰু-অতিথিধৰ্ম ভংগ, অধৰ্মাচৰণ আদি পাপক নিৰ্দিষ্ট নৰকৰ সৈতে সংযোগ কৰি কৰ্মফলৰ নীতি বুজাই দিয়ে। পিছত বিশ্বৰচনাৰ আলোচনা হয়—কালাগ্নি, অনন্ত, দিগ্গজ আৰু জগতক ঘেৰি থকা ‘কটাহ’ (ব্ৰহ্মাণ্ড-আবৰণ) বৰ্ণিত হয়। নিমেষৰ পৰা যুগ, মন্বন্তৰ আৰু কল্পলৈকে সময়-মাপৰ ক্ৰমবদ্ধ গণনা আৰু কিছুমান নামযুক্ত কল্পৰ উল্লেখো থাকে। তাৰ পিছত স্তম্ভতীৰ্থৰ কাহিনী: সাগৰ–ভূমি সঙ্গমৰ ওচৰত পূৰ্বজন্মৰ কাৰণত বর্কৰীমুখী কুমাৰিকাই তপস্যা আৰু তীৰ্থক্ৰিয়াৰে শুদ্ধি লাভ কৰি ‘বর্কৰেশ্বৰ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; ‘স্বস্তিক-কূপ’ প্ৰসিদ্ধ হয়। তাত দাহক্ৰিয়া আৰু অস্থি-বিসৰ্জনৰ স্থায়ী শুভফল কোৱা হৈছে। শেষত ভাৰতখণ্ডৰ বংশানুক্ৰমে বিভাগ, মুখ্য পৰ্বত-নদীৰ উৎস, আৰু বহু অঞ্চলৰ গাঁও/বন্দৰৰ সংখ্যা সহ পুৰাণীয় পবিত্ৰ ভূগোল মানচিত্ৰৰ দৰে উপস্থাপিত হয়।
Adhyaya 40
Mahākāla-prādurbhāva and the Discourse on Tarpaṇa, Śrāddha, and Yuga-Dharma (महाकालप्रादुर्भावः)
অৰ্জুনে নাৰদক সোধে—এটা বিশেষ তীৰ্থত মহাকাল কোন, আৰু তেওঁক কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰি। নাৰদে বাৰাণসীত তপস্বী মাণ্ডিয়ে দীঘলীয়া সময় ৰুদ্ৰ-জপ কৰি পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা কাহিনী কয়; শিৱে তেওঁক মহাবলৱান সন্তান দান কৰে। কিন্তু সেই শিশুৱে বহু বছৰ গৰ্ভতে থাকি ‘কাল-মাৰ্গ’ (কৰ্মগত গতি)ৰ ভয় প্ৰকাশ কৰে আৰু মুক্তিৰ সৈতে জড়িত ‘অর্চিস্’ পথৰ ইঙ্গিত দিয়ে। শিৱৰ অনুগ্ৰহ আৰু ব্যক্তৰূপ ‘বিভূতি’সমূহৰ সহায়ত শিশুৰ জন্ম হয় আৰু নাম হয় ‘কালভীতি’। কালভীতি পাশুপত ভক্ত হৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰে আৰু বিল্বগছৰ তলত কঠোৰ মন্ত্ৰ-জপ কৰি পৰমানন্দ অৱস্থাত স্থিত হয়; সেই স্থানৰ অপূৰ্ব পবিত্ৰতা আৰু ফলদায়ক শক্তি উপলব্ধি কৰে। শতবছৰীয়া ব্ৰতত এটা ৰহস্যময় মানুহে পানী দিবলৈ আহে; শৌচ, বংশজ্ঞান আৰু দান-গ্ৰহণৰ নীতি লৈ বিতৰ্ক হয়, আৰু শেষত এটা গাঁত পানীৰে ভৰি হ্ৰদলৈ পৰিণত হোৱা অলৌকিক ঘটনা দেখা যায়। সেই মানুহ অন্তৰ্ধান হয় আৰু বিশাল স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; দিৱ্য উৎসৱ হয়। কালভীতিয়ে বহুমুখ শিৱস্তোত্ৰ কৰে; শিৱে প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—স্বয়ম্ভূলিঙ্গত নিত্যসান্নিধ্য, তাত পূজা-দানৰ অক্ষয় ফল, আৰু ওচৰৰ কূপত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰিলে সৰ্বতীৰ্থফল, লগতে বিশেষ তিথি-নিয়ম। পিছত ৰজা কৰন্ধম আহি সোধে—জল-তৰ্পণ পিতৃলোকলৈ কেনেকৈ পৌঁছে, আৰু শ্ৰাদ্ধ কেনেকৈ ফলপ্ৰসূ হয়। মহাকালে সূক্ষ্ম তত্ত্বগ্ৰহণ (ইন্দ্ৰিয়-তন্মাত্ৰাৰ মাধ্যমে), মন্ত্ৰসহ অৰ্পণৰ অনিবার্যতা, আৰু দৰ্ভ, তিল, অক্ষতৰ ৰক্ষামূলক প্ৰয়োজন ব্যাখ্যা কৰে। তেওঁ চাৰিযুগৰ মুখ্য ধৰ্ম কয়—কৃতে ধ্যান, ত্ৰেতাত যজ্ঞ, দ্বাপৰত নিয়মাচাৰ, কলিত দান—আৰু কলিযুগৰ অৱস্থা তথা ধৰ্মপুনৰুত্থানৰ সংকেতো বৰ্ণনা কৰে।
Adhyaya 41
Adhyāya 41 — Deva-tāratamya-vicāra, Pāpa-vibhāga, Śiva-pūjā-vidhi, and Ācāra-saṅgraha (Mahākāla’s Instruction)
এই অধ্যায়ত কৰণ্ঢমৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মহাকালে সুসংগঠিত ধৰ্মোপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে দেব-তাৰতম্য-বিচাৰ—কেউ শিৱক, কেউ বিষ্ণুক, কেউ ব্ৰহ্মাক মোক্ষৰ পথ বুলি প্ৰশংসা কৰে; মহাকালে সহজ ‘শ্ৰেষ্ঠতা’ দাবিৰ পৰা সাৱধান কৰি নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলে সিদ্ধান্ত বিচাৰিছিল সেই পূৰ্বপ্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰাই বহু দেৱৰূপৰ সন্মান স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত পাপ-বিভাগ—মানসিক, বাচিক আৰু কায়িক দোষ; শিৱদ্বেষক অতি ঘোৰ ফলদায়ক বুলি বিশেষকৈ কোৱা হৈছে; মহাপাতক, উপপাতক আৰু প্ৰতাৰণা, নিষ্ঠুৰতা, শোষণ, নিন্দা আদি সামাজিক-নৈতিক অপৰাধৰ স্তৰো বৰ্ণিত। পিছত সংক্ষিপ্ত কিন্তু বিধিবদ্ধ শিৱ-পূজা-বিধি—পূজাৰ সময়, শুচিতা (ভস্মধাৰণসহ), মন্দিৰপ্ৰৱেশ আৰু পৰিষ্কাৰ, জলপাত্ৰ (গডুক) ব্যৱস্থা, নিবেদন, ধ্যান, মন্ত্ৰপ্ৰয়োগ (মূলমন্ত্ৰসহ), অৰ্ঘ্য, ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য, নীৰাজন আৰু শেষত স্তোত্ৰ তথা অপৰাধ-ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা। তাৰ পিছত গৃহস্থ-ভক্তৰ বাবে আচার-সংগ্ৰহ—সন্ধ্যা-অনুষ্ঠান, বাক্-সংযম, দেহশুচিতাৰ নিয়ম, জ্যেষ্ঠ আৰু পবিত্ৰ সত্তাৰ প্ৰতি সন্মান, আৰু ধৰ্মৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰিক বিধি। শেষত দেবসভাই মহাকালক সন্মান কৰে, লিঙ্গ আৰু তীৰ্থৰ খ্যাতি প্ৰতিষ্ঠা পায়, আৰু শ্ৰৱণ-পাঠ-পূজাৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 42
Aitareya-Māhātmya and Ekādaśī-Jāgara: Vāsudeva Installation, Bhāva-Śuddhi, and Liberation Theology
এই অধ্যায় তিনিটা সংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে নাৰদ তীৰ্থ-তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে—বাসুদেৱ নাথাকিলে তীৰ্থ অপূৰ্ণ। তেওঁ দীঘলীয়া যোগ-উপাসনা আৰু অষ্টাক্ষৰ জপ কৰি সৰ্বজনহিতাৰ্থে বিষ্ণুৰ এক ‘কলা’ তাত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে; ভগৱান বিষ্ণুৱে সন্মতি দিয়ে আৰু বাসুদেৱ-প্ৰতিষ্ঠাৰ ফলত সেই স্থানৰ বিশেষ নাম-মহিমা আৰু বিধি-প্ৰামাণ্য স্থিৰ হয়। দ্বিতীয় অংশত কাৰ্ত্তিক শুক্ল একাদশীৰ ব্ৰতবিধান—নিৰ্দিষ্ট জলত স্নান, পঞ্চোপচাৰ পূজা, উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণত কীৰ্তন/পাঠ/বাদ্য, ক্ৰোধ-মান ত্যাগ আৰু দান। ভক্তি-নৈতিক গুণৰ আদৰ্শ দাঙি ধৰি কোৱা হয় যে সম্পূৰ্ণ জাগৰণ কৰিলে পুনৰ জন্ম নহয়। তৃতীয় অংশত উপদেশমূলক দৃষ্টান্ত। অৰ্জুনৰ প্ৰশ্নত নাৰদে ঐতরেয়ৰ বংশ, নিৰন্তৰ মন্ত্ৰজপৰ বাবে তেওঁৰ মৌন-সদৃশ অৱস্থা আৰু গৃহত সৃষ্টি হোৱা টানাপোড়েন বৰ্ণনা কৰে। ঐতরেয়ে দেহধাৰী জীৱনৰ ব্যাপক দুঃখ, বাহ্য শুদ্ধিৰ অপৰ্যাপ্ততা আৰু ভাবশুদ্ধিৰ অনিবার্যতা বুজাই নিৰ্বেদ→বৈৰাগ্য→জ্ঞান→বিষ্ণু-সাক্ষাৎকাৰ→মোক্ষৰ ক্ৰম স্থাপন কৰে। বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে, বৰ দিয়ে, স্তোত্ৰৰ ‘অঘা-নাশন’ প্ৰভাৱ ঘোষণা কৰে আৰু কোটিতীৰ্থ তথা হৰিমেধস প্ৰসঙ্গৰ নিৰ্দেশ দিয়ে; শেষত ঐতরেয় বাসুদেৱ-অনুস্মৃতিত মুক্তি লাভ কৰে।
Adhyaya 43
Bhattāditya-pratiṣṭhā, Sūrya-stuti (aṣṭottara-śata-nāma), and Arghya-vidhi at Kāmarūpa
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত; নাৰদে অৰ্জুনক লোকহিতাৰ্থে কৰা সূৰ্যভক্তিৰ বিৱৰণ শুনায়। আৰম্ভণিতে সূৰ্যক জগতধাৰক, সৰ্বপ্ৰাণীৰ পোষক আৰু সৰ্বব্যাপী নিয়ন্তা বুলি তত্ত্বগত স্তৱ কৰা হয়, আৰু কোৱা হয় যে স্মৰণ, স্তোত্ৰ আৰু নিত্যপূজাই লৌকিক সিদ্ধি আৰু ৰক্ষা দুয়ো প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত নাৰদৰ দীঘলীয়া তপস্যাৰ কথা আহে; তাৰ ফলত সূৰ্য সাক্ষাৎ প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে যে তেওঁৰ ‘কামৰূপ-কলা’ তাত সদায় স্থিত থাকিব। তাৰ পাছত নাৰদে ‘ভট্টাদিত্য’ নামৰে দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু অষ্টোত্তৰ-শতনাম শৈলীত বিস্তৃত সূৰ্যস্তৱ অৰ্পণ কৰে; তাত সূৰ্যক বিশ্বনিয়ন্তা, বৈদ্য, ধৰ্মসমৰ্থক আৰু দুঃখ-ৰোগ-নাশক ৰূপে বহু নামৰে কীৰ্তন কৰা হয়। পিছত অৰ্জুনৰ অনুৰোধত অৰ্ঘ্যবিধিৰ তান্ত্ৰিক নিৰ্দেশ দিয়া হয়—প্ৰাতঃশৌচ-শুদ্ধি, মণ্ডল নিৰ্মাণ, অৰ্ঘ্যপাত্ৰৰ দ্ৰব্য, দ্বাদশৰূপ সূৰ্যধ্যান, আহ্বান-মন্ত্ৰ, আৰু পাদ্য, স্নান, বস্ত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, অলংকাৰ, গন্ধ, পুষ্প, ধূপ, নৈবেদ্য আদি উপচাৰ; শেষত ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনা আৰু বিসৰ্জন। অন্তত ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত বনকুণ্ড, মাঘ শুক্ল সপ্তমীৰ স্নান, ৰথপূজা-ৰথযাত্ৰা, আৰু মহাতীৰ্থসম ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি বৰ্ণিত; ভট্টাদিত্যৰ নিত্যসন্নিধিয়ে পাপনাশ আৰু ধৰ্মবৃদ্ধি কৰে বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 44
दिव्य-शपथ-प्रकरणम् (Divya Ordeals and Oath-Procedure Discourse)
প্ৰমাণ নথকা আৰু বিবাদ দীঘলীয়া হ’লে ‘দিব্য’—অৰ্থাৎ সত্য-পৰীক্ষাৰ বিধান—স্পষ্টকৈ বুজাবলৈ অৰ্জুনে অনুৰোধ কৰে। নাৰদে স্বীকৃত দিব্যসমূহ গণনা কৰি কয় যে শপথ আৰু দিব্য-প্ৰক্ৰিয়া ৰাজধৰ্মত সত্য স্থাপন কৰিবলৈ—বিবাদ, অভিযোগ আৰু গুৰুতৰ অপৰাধত—নিয়মমতে মাত্ৰ ব্যৱহাৰযোগ্য। অধ্যায়ে বাৰে বাৰে সতৰ্ক কৰে যে মিছা শপথ দেৱসাক্ষীৰ পৰা লুকাই নাথাকে—সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু, অগ্নি, পৃথিৱী, জল, হৃদয়/অন্তঃকৰণ, যম, দিন-ৰাতি, সন্ধ্যা আৰু ধৰ্ম সাক্ষী; কপট বা হালকাভাৱে শপথ ল’লে বিনাশ অনিবাৰ্য। তাৰ পিছত তুলা/ঘট-আধাৰিত ওজন-দিব্য, বিষ-দিব্য, তপ্ত লোহাৰে অগ্নি-দিব্য, তপ্তমাষ/সুৱৰ্ণ-গ্ৰহণ, ফাল/জিহ্বা-পৰীক্ষা, তণ্ডুল-পদ্ধতি (বিশেষকৈ চুৰিৰ ক্ষেত্ৰত), আৰু জল-দিব্য (ডুবাই থকাৰ সময়) আদি ধাপেধাপে বিধি, সামগ্ৰী, মাপ, অধিকাৰী আৰু উত্তীৰ্ণ-অনুত্তীৰ্ণ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষত কোৱা হয়—এইবোৰ শাসক আৰু কৰ্মচাৰীৰ বাবে নিয়ন্ত্রিত উপায়; দক্ষ, নিৰপেক্ষ পৰিচালনা আৰু প্ৰবঞ্চনা-নিবাৰণ সুৰক্ষাৰ সৈতে মাত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Adhyaya 45
बहूदकतīर्थे नन्दभद्र-सत्यव्रतसंवादः (Nandabhadra–Satyavrata Dialogue at Bahūdaka Tīrtha)
অধ্যায় ৪৫ত নাৰদে কামৰূপৰ বহূদক তীৰ্থত এই সংলাপৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে। তীৰ্থৰ নামকৰণ আৰু পবিত্ৰতাৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰি কপিল মুনিৰ তপস্যা আৰু কপিলেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কথা উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত নন্দভদ্ৰক নৈতিক আদৰ্শ ৰূপে দেখুওৱা হয়—মন, বাক্য আৰু কৰ্মত সংযমী, শিৱপূজাত নিষ্ঠাবান, আৰু প্ৰতাৰণা নকৰা ন্যায়সঙ্গত জীৱিকা (অল্প লাভ হলেও সৎ বাণিজ্য) অৱলম্বনকাৰী। তেওঁ যজ্ঞ, সন্ন্যাস, কৃষি, ৰাজত্ব বা তীৰ্থযাত্ৰাৰ কেৱল বাহ্যিক প্ৰশংসা নাকচ কৰে; শুচিতা আৰু অহিংসা নাথাকিলে সেয়া নিষ্ফল বুলি কয়। তেওঁৰ মতে দেবতাক সন্তুষ্ট কৰা নিষ্কপট ভক্তিয়েই সত্য যজ্ঞ, আৰু পাপত্যাগে আত্মা শুদ্ধ হয়। পাশৰ সংশয়বাদী সত্যব্ৰত নন্দভদ্ৰৰ দোষ বিচাৰে আৰু পুত্ৰ-স্ত্ৰী-বিয়োগৰ দুখক ধৰ্ম আৰু লিঙ্গপূজাৰ বিপক্ষে প্ৰমাণ বুলি ধৰে। তেওঁ বাক্যৰ গুণ-দোষৰ প্ৰযুক্তিগত আলোচনা কৰি ঈশ্বৰকাৰণ নাকচ কৰা ‘স্বভাৱবাদ’ আগবঢ়ায়। নন্দভদ্ৰ উত্তৰত কয়—অধৰ্মীৰো দুখ হয়; দেবতা আৰু বীৰসকলে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা দৃষ্টান্ত দি লিঙ্গপূজাৰ সমৰ্থন কৰে আৰু অলংকাৰময় কিন্তু অসংগত বাক্যৰ পৰা সাৱধান কৰে। শেষত তেওঁ বহূদক-কুণ্ডলৈ গমন কৰি বেদ, স্মৃতি আৰু ধৰ্মসঙ্গত যুক্তি—এই প্ৰমাণত প্ৰতিষ্ঠিত ধৰ্মকেই অধিকাৰ বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 46
Bahūdaka-kuṇḍa Māhātmya and the Instruction on Guṇas, Karma, and Detachment (बाहूदककुण्डमाहात्म्यं तथा गुणकर्मवैराग्योपदेशः)
এই অধ্যায়ত বহূদক-কুণ্ডৰ তীৰত কপিলেশ্বৰ-লিঙ্গ পূজা কৰি নন্দভদ্ৰে সংসাৰৰ বৈষম্য সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন তোলে—নিৰ্লেপ ভগৱানে কিয় দুঃখ, বিচ্ছেদ আৰু স্বৰ্গ-নৰকৰ অসম গতি থকা জগত সৃষ্টি কৰিলে। তেতিয়া সাত বছৰীয়া ৰোগাক্ৰান্ত বালক আহি ব্যাখ্যা কৰে—শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুঃখৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰণ আছে; মানসিক যন্ত্ৰণাৰ মূল ‘স্নেহ’ (আসক্তি), তাৰ পৰা ৰাগ, কাম, ক্ৰোধ আৰু তৃষ্ণা জন্মে। নন্দভদ্ৰে সোধে—অহংকাৰ, কাম, ক্ৰোধ ত্যাগ কৰিও ধৰ্ম কেনেকৈ আচৰণ কৰিব। বালকে প্ৰকৃতি-পুরুষ তত্ত্ব, গুণৰ উদ্ভৱ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰি কয়—ৰজস-তমসক সত্ত্বেৰে শোধন কৰাই সাধনা। ভক্তৰো দুঃখ কিয় হয়—পূজাৰ শুদ্ধি-অশুদ্ধি, কৰ্মফলৰ অনিবার্যতা আৰু ঈশ্বৰ-কৃপাৰ ভূমিকা; কৃপাৰে কেতিয়াবা ফলভোগ সংক্ষিপ্ত হয়, কেতিয়াবা বহু জন্মত ফলক্ষয় হয়। শেষত বালকে নিজৰ পূৰ্বজন্ম কাহিনী প্ৰকাশ কৰে—কপট উপদেশক নৰকত দণ্ডিত হৈ বহু যোনিত ভ্ৰমণ কৰিলে, পাছত ব্যাসদেৱৰ সাৰস্বত মন্ত্রে অনুগৃহীত হ’ল। সি বহূদকত বিধি দিয়ে—সপ্তাহব্যাপী উপবাস আৰু সূৰ্যজপ, নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থত দাহ, অস্থি-বিসৰ্জন আৰু বহূদকত ভাস্কৰ প্ৰতিষ্ঠা। ফলশ্ৰুতিত স্নান, দান, তৰ্পণ, অন্নসেৱা, নাৰীৰ আতিথ্য, যোগাভ্যাস আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণৰ পুণ্য তথা মোক্ষাভিমুখ ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 47
Śakti-vyāpti, Digdevī-sthāpana, Navadurgā-pratiṣṭhā, and Tīrtha-phalapradāna (Chapter 47)
অধ্যায় ৪৭ত শক্তিৰ তত্ত্ব সুসংগঠিতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শক্তি নিত্য প্ৰকৃতি আৰু সৰ্বব্যাপিনী—পৰমেশ্বৰৰ সৰ্বব্যাপ্তিৰ সদৃশ; উপাসনা আৰু অভিমুখতাত তেওঁ মোক্ষদায়িনী, আৰু অৱহেলা/বিমুখতাত বন্ধনকাৰিণী হয়। শক্তিক অগ্ৰাহ্য কৰা লোকৰ আধ্যাত্মিক পতন বাৰাণসীৰ পতিত যোগীৰ দৃষ্টান্তে সতৰ্কবাণী ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। তাৰ পিছত দিশাভিত্তিক পূজা-ভূগোল নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়—চাৰি দিশত চাৰি মহাশক্তিৰ স্থাপনা: পূৰ্বে সিদ্ধাম্বিকা, দক্ষিণে তাৰা (কূৰ্ম-প্ৰসঙ্গসহ বৈদিক শৃঙ্খলা-ৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত), পশ্চিমে ভাস্কৰা (সূৰ্য-নক্ষত্ৰ আদিক তেজ দান কৰা), উত্তৰে যোগনন্দিনী (যোগশুদ্ধি আৰু সনকাদি ঋষিসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত)। তাৰ পাছত তীৰ্থত নবদুৰ্গাৰ প্ৰতিষ্ঠা: ত্ৰিপুৰা, কোলম্বা (ৰুদ্ৰাণী-সম্পৰ্কিত কূপ/কুঁৱা; মাঘ অষ্টমীত স্নানবিশেষ; মহাতীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠতাৰ দাবী), কপালেশী, সুবৰ্ণাক্ষী, ‘চৰ্চিতা’ নামে মহাদুৰ্গা (বীৰ্যদায়িনী; বন্ধিত বীৰমোচনৰ ভৱিষ্যৎ-দৃষ্টান্ত), ত্ৰৈলোক্যবিজয়া (সোমলোকৰ পৰা), একবীৰা (প্ৰলয়শক্তি), হৰসিদ্ধি (ৰুদ্ৰদেহসম্ভৱা; ডাকিনী-বিঘ্ননাশিনী), আৰু ঈশান কোণত চণ্ডিকা/নৱমী (চণ্ড-মুণ্ড, অন্ধক, ৰক্তবীজ যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গ)। নৱৰাত্ৰি পূজাত বলি, পূপ, নৈবেদ্য, ধূপ, গন্ধ আদি অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ বিধান আছে আৰু পথ-চৌৰাস্তাৰ দৰে জনসমক্ষে ৰক্ষাফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ভূতমাতা/গুহাশক্তিয়ে উপদ্ৰৱকাৰী সত্তাসকলক সীমাবদ্ধ কৰি, বৈশাখ দৰ্শা দিন নিৰ্দিষ্ট উপহাৰে পূজা কৰিলে বৰ প্ৰদান কৰে। উপসংহাৰত তীৰ্থক বহু স্থানত বহু দেৱীৰ নিবাস বুলি দেখুৱাই, ধৰ্মব্যৱস্থা, সুৰক্ষা আৰু ইষ্টসিদ্ধিৰ বাবে বিধিপূৰ্বক আৰাধনাকেই মুখ্য উপায় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 48
स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनम् (Somanātha Account within the Glory of Stambha-tīrtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে নাৰদে ঘোষণা কৰে যে স্তম্ভতীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত সোমনাথৰ মহিমা তেওঁ স্পষ্টকৈ বৰ্ণনা কৰিব; শ্ৰৱণ আৰু পাঠক পাপমোচনৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। ঊৰ্জয়ন্ত আৰু প্ৰালেয় নামৰ দুজন তেজস্বী ব্ৰাহ্মণে প্ৰভাস আৰু তাৰ তীৰ্থসমূহৰ প্ৰশংসামূলক এটা শ্লোক শুনি তীৰ্থস্নান-যাত্ৰাৰ সংকল্প কৰে। বন আৰু নদী পাৰ হৈ নর্মদা অতিক্ৰম কৰি তেওঁলোকে ভূমি–সমুদ্ৰৰ মিলনচিত্রেৰে চিহ্নিত পবিত্ৰ অঞ্চলত উপস্থিত হয়; ক্লান্তি, ভোক আৰু পিয়াহ যাত্ৰাধৰ্মৰ পৰীক্ষা হৈ উঠে। সিদ্ধলিঙ্গৰ ওচৰত তেওঁলোকে ঢলি পৰি সিদ্ধনাথক প্ৰণাম কৰে। সেই সীমান্ত অৱস্থাত লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, আকাশবাণী আৰু পুষ্পবৃষ্টিৰ বৰ্ণনা আছে; প্ৰালেয় সোমনাথসম ফল লাভ কৰে আৰু সমুদ্ৰতীৰত স্থাপিত লিঙ্গৰ সংকেত পায়। তাৰ পিছত কাহিনী প্ৰভাসলৈ ঘূৰি আহি, এই দুজন যাত্ৰীৰ সৈতে জড়িত ‘দ্বৈত সোমনাথ’ ভাব প্ৰকাশ কৰে। পাছত হাটকেশ্বৰ প্ৰসঙ্গ—ব্ৰহ্মাই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা বুলি কোৱা হয় আৰু এটা ক্ৰমবদ্ধ স্তোত্ৰত শিৱৰ বিশ্বৰূপ (অষ্টমূৰ্তি-সংশ্লিষ্ট—সূৰ্য/অগ্নি, পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ-শব্দ আদি) গণনা কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ব্ৰহ্মস্তোত্ৰ শ্ৰৱণ-পাঠ আৰু হাটকেশ্বৰ স্মৰণে অষ্টবিধ শিৱত সাযুজ্য/সান্নিধ্য দিয়ে, লগতে ভূমি–সমুদ্ৰ সঙ্গমস্থলত পুণ্যতীৰ্থৰ প্ৰাচুৰ্য প্ৰতিপন্ন কৰে।
Adhyaya 49
Jayāditya-Māhātmya and the Discourse on Karma, Rebirth, and the ‘Twofold Food’
অৰ্জুনে মহীনগৰকত প্ৰতিষ্ঠিত মুখ্য তীৰ্থসমূহৰ বিৱৰণ বিচাৰে। নাৰদে সেই স্থানৰ পৰিচয় দি জয়াদিত্য (সূৰ্যস্বৰূপ)ৰ মাহাত্ম্য ক’লে—তাঁৰ নামস্মৰণে ৰোগশমন আৰু হৃদয়ৰ কামনা পূৰ্ণ হয়, আৰু দৰ্শনো অতি মঙ্গলদায়ক বুলি গণ্য। নাৰদে পূৰ্ববৃত্তান্ত ক’লে: তেওঁ সূৰ্যলোকলৈ গ’লত ভাস্কৰে সুধিলে—নাৰদে য’ত ব্ৰাহ্মণসকলক স্থাপন কৰিছে, তেওঁলোক কেনেকুৱা। নাৰদে স্তুতি বা নিন্দা—দুয়োটাৰ নৈতিক বিপদ উল্লেখ কৰি দেৱতাকেই প্ৰত্যক্ষ পৰীক্ষা কৰিবলৈ ক’লে। তেতিয়া ভাস্কৰে বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ বেশ ধৰি তটপ্ৰদেশলৈ আহে; হাৰীতৰ নেতৃত্বত স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক অতিথিৰূপে সন্মান কৰে। অতিথিয়ে ‘পৰম-ভোজন’ বিচাৰিলে, হাৰীতপুত্ৰ কমঠে ভোজন দুবিধ বুলি ব্যাখ্যা কৰে—এটা সাধাৰণ, যি দেহ তৃপ্ত কৰে; আনটো ‘পৰম’, যি ধৰ্মোপদেশৰ শ্ৰৱণ-শিক্ষণৰূপে আত্মা/ক্ষেত্ৰজ্ঞক পোষণ দিয়ে। তাৰ পাছত জন্ম-লয় আৰু ভস্ম হোৱাৰ পিছত জীৱৰ গতি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উঠিলে, কমঠে সাত্ত্বিক, তামস আৰু মিশ্ৰ কৰ্মভেদে স্বৰ্গ, নৰক, তিৰ্যক আৰু মানৱ যোনিত পুনর্জন্মৰ পথ বৰ্ণনা কৰে। গৰ্ভোৎপত্তি, গৰ্ভস্থ দুখৰ বিৱৰণৰ অন্তত দেহক ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ ‘গৃহ’ বুলি ক’ই, কৰ্ম-জ্ঞান দ্বাৰাই মোক্ষ, স্বৰ্গ আৰু নৰক প্ৰাপ্তি হয় বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হয়।
Adhyaya 50
Śarīra–Brahmāṇḍa-sāmya, Dhātu–Nāḍī-vyavasthā, and Karma–Preta-yātrā (Body–Cosmos Correspondence and Post-mortem Ethics)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে এক প্ৰযুক্তিগত ধৰ্ম-তত্ত্বৰ আলোচনা। অতিথিয়ে দেহলক্ষণৰ উপদেশ বিচাৰিলে কমঠ ক’লে—মানৱদেহেই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সূক্ষ্ম প্ৰতিৰূপ; পাতালৰ পৰা সত্যলোকলৈকে লোকস্তৰসমূহ দেহত মানচিত্ৰৰ দৰে প্ৰতিফলিত। তাৰ পাছত সাত ধাতু (ত্বক, ৰক্ত, মাংস, মেদ, অস্থি, মজ্জা, শুক্ৰ), অস্থি-নাড়ীৰ সংখ্যা, মুখ্য অংগ-প্ৰত্যংগ আৰু অন্তঃঅৱয়ৱৰ বৰ্ণনা দিয়া হয়। পিছত ক্ৰিয়াত্মক দেহবিজ্ঞান—মুখ্য নাড়ী (সুষুম্না, ইড়া, পিঙ্গলা), পাঁচ বায়ু (প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান, ব্যান) আৰু সিহঁতৰ কৰ্ম-সম্পৰ্কীয় কাৰ্য, পাচনাগ্নিৰ পাঁচ ভেদ (পাচক আদি) আৰু কফ/সোমৰ বিভিন্ন দিশ (ক্লেদক, বোধক, তৰ্পণ, শ্লেষ্মক, আলম্বক আদি) ব্যাখ্যা কৰা হয়। আহাৰ ৰস হৈ ক্ৰমে ৰক্তাদি ধাতুত পৰিণত হয়, আৰু মল বাৰটা মল-আশ্ৰয়েদি বাহিৰ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত নীতিশিক্ষা—দেহ পুণ্যসাধনৰ উপকৰণ; দেশ-কাল আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি কৰ্মফল লাভ হয়। শেষত মৃত্যু আৰু পৰলোকযাত্ৰা—জীৱ কৰ্মানুসাৰে দেহৰ ৰন্ধ্ৰেদি ওলাই ‘অতিবাহিক’ ৰূপ ধৰি যমলোকলৈ নীয়াজায়; বৈতৰণীৰ প্ৰসঙ্গ আৰু প্ৰেতলোকৰ অৱস্থা বৰ্ণিত। শ্ৰাদ্ধ, দান-উপহাৰ, বাৰ্ষিক ক্ৰিয়া আৰু সপিণ্ডীকৰণে প্ৰেতত্ব লাঘৱ কৰে; উপসংহাৰ—মিশ্ৰ কৰ্মে কৰ্মপ্ৰমাণ অনুসৰি স্বৰ্গ-নৰকৰ মিশ্ৰ গতি লাভ হয়।
Adhyaya 51
Jayāditya-pratiṣṭhā, Karma-phala Lakṣaṇa, and Sūrya-stuti (जयादित्यप्रतिष्ठा—कर्मफललक्षण—सूर्यस्तुति)
এই অধ্যায়ত তিনিটা সংলগ্ন ধাৰা প্ৰকাশ পায়। প্ৰথমে, পৰলোক আৰু কৰ্মফল সম্পৰ্কীয় সন্দেহ দূৰ কৰিবলৈ কামঠে ‘কৰ্ম-ফল-লক্ষণ’ শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰে—হিংসা, চৌৰ্য, প্ৰবঞ্চনা, ব্যভিচাৰ, গুৰু-অবমান, আৰু গৰু-ব্ৰাহ্মণাদি পীড়ন আদি পাপৰ অনুপাতে দেহত ৰোগ, অঙ্গবৈকল্য, দাৰিদ্ৰ্য, সমাজত তিৰস্কাৰ আদি অৱস্থা ফলৰূপে প্ৰকাশ পায়। এই তালিকা নৈতিক নিশ্চিততা দৃঢ় কৰিবলৈ উপদেশমূলক। তাৰ পাছত ধৰ্মকেন্দ্ৰিক উপসংহাৰ—ধৰ্মে ইহলোক-পরলোক দুয়োতে সুখ, অধৰ্মে দুঃখ; শুদ্ধ কৰ্মযুক্ত স্বল্পায়ুও দুয়ো লোকবিৰোধী দীঘলীয়া আয়ুৰ তুলনাত শ্ৰেয়। শেষত নাৰদ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে কামঠৰ বচন প্ৰশংসা কৰে। সূৰ্যদেৱ প্ৰকট হৈ সন্তোষ প্ৰকাশ কৰি বৰ দিয়ে। ব্ৰাহ্মণসকলে স্থায়ী সান্নিধ্য বিচাৰিলে, সূৰ্য ‘জয়াদিত্য’ নামে তাতে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ভক্তৰ দাৰিদ্ৰ্য আৰু ৰোগ নাশৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। কামঠে স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; সূৰ্য ৰবিবাৰ আৰু বিশেষকৈ আশ্বিন মাহ, কোটিতীৰ্থ স্নান, পূজাৰ সামগ্ৰী আৰু কালনিয়ম নিৰ্দেশ কৰি শুদ্ধি আৰু সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফল কয়, আৰু শেষত প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থফলসম পুণ্য বুলি ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 52
कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Koti-tīrtha Māhātmya: The Glory and Ritual Efficacy of Koti Tirtha)
এই অধ্যায়ত অৰ্জুনে নাৰদক সোধে—কোটিতীৰ্থ কেনেকৈ জন্মিল, কোনে নিৰ্মাণ কৰিলে আৰু কিয় ইয়াৰ ফল এতিয়া ঘোষণা কৰা হয়। নাৰদে কয়—ব্ৰহ্মাক ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা আনিলে তেওঁ অসংখ্য তীৰ্থ স্মৰণ কৰিলে; স্মৰণমাত্ৰেই স্বৰ্গ, পৃথিৱী আৰু পাতালৰ তীৰ্থসমূহ নিজ নিজ লিঙ্গসহ প্ৰকট হ’ল। স্নান-উপাসনা শেষত ব্ৰহ্মাই মনসাৰে এটা সৰোবৰ গঢ়ি বিধান দিলে—সকলো তীৰ্থ সেই সৰোবৰতে অধিষ্ঠান কৰিব, আৰু তাত এটা লিঙ্গৰ পূজা সকলো লিঙ্গপূজাৰ সমান গণ্য হ’ব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কোটিতীৰ্থত স্নান কৰিলে গঙ্গাসহ সকলো নদী-তীৰ্থৰ ফল লাভ হয়; শ্ৰাদ্ধ আৰু পিণ্ডদানত পিতৃসকল অক্ষয় তৃপ্তি পায়; কোটীশ্বৰ পূজাত কোটি-লিঙ্গ পূজাৰ পুণ্য মেলে। পাছত ঋষিসকলৰ দৃষ্টান্তে ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্য দৃঢ় হয়—অত্ৰিয়ে দক্ষিণে অত্ৰীশ্বৰ স্থাপন কৰি জলাশয় সৃষ্টি কৰে; ভৰদ্বাজে ভৰদ্বাজেশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তপ আৰু যজ্ঞ কৰে; গৌতমে অহল্যাৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰাৰ পিছত অহল্যাই ‘অহল্যা-সৰস’ গঢ়ে—তাত স্নান, বিধি আৰু গৌতমেশ্বৰ পূজাৰে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে। দানধৰ্মৰ নীতি স্পষ্ট: শ্ৰদ্ধাৰে এজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰালেও ‘কোটি’ তৃপ্তি হয়, আৰু ইয়াত দিয়া দান বহু গুণ ফল দিয়ে; কিন্তু দানৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি নেদিলে ঘোৰ দোষ লাগে। মাঘ, মকৰ সংক্রান্তি, কন্যা সংক্রান্তি আৰু কাৰ্তিকত ফল বিশেষ বৃদ্ধি পায়, কোটি-যজ্ঞসম পুণ্য কোৱা হৈছে; শেষত এই স্থান-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু, দাহ আৰু অস্থি-বিসৰ্জনৰ মহিমা বাক্যৰ অতীত বুলি কৈ কোটিতীৰ্থৰ অসামান্যতা ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 53
त्रिपुरुषशालामाहात्म्य–नारदीयसरोमाहात्म्य–द्वारदेवीपूजाफलवर्णनम् (Chapter 53: Glory of the Trīpuruṣa Śālā, Nārādīya Pond, and Gate-Goddess Worship Results)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বাণীৰে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু ৰক্ষাবিধিৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু সমগ্ৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। পবিত্ৰ স্থান লুপ্ত হোৱাৰ আশংকা শুনি নাৰদে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশ্বৰ ত্ৰিদেৱক আৰাধনা কৰি বৰ বিচাৰে—স্থান নলুপ্ত হওক আৰু কীৰ্তি চিৰস্থায়ী হওক; ত্ৰিদেৱে নিজ নিজ অংশ-সন্নিধিৰে তাত স্থায়ী ৰক্ষা প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত এক ধৰ্ম-ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কোৱা হৈছে—পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণে নিৰ্দিষ্ট সময়ত বেদপাঠ কৰিব (পূৰ্বাহ্নে ঋগ্, মধ্যাহ্নে যজুঃ, তৃতীয় যামত সাম) আৰু উপদ্ৰৱ হ’লে শালাৰ সন্মুখত শাপবাক্য উচ্চাৰি শত্রু নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাত ভস্ম হ’ব বুলি ঘোষণা কৰিব—ই আগৰ ৰক্ষা-প্ৰতিজ্ঞাৰ প্ৰয়োগ। তাৰ পিছত নাৰদীয় সৰসৰ মাহাত্ম্য: নাৰদে এটা সৰোবৰ খনন কৰি সকলো তীৰ্থৰ পৰা অনা শ্ৰেষ্ঠ জলৰে ভৰাই তোলে। তাত স্নান, শ্ৰাদ্ধ আৰু দান—বিশেষকৈ আশ্বিন মাহৰ দেওবাৰে—পিতৃসকলক দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত কৰে; দানক ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। কদ্ৰুৰ শাপমোচনৰ বাবে নাগসকলৰ তপস্যা আৰু তাৰ অন্তত নাগেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ বৰ্ণনা আছে; তাত পূজাই মহাপুণ্য দিয়ে আৰু সৰ্পভয় শমায়। শেষত দ্বাৰ-সম্পৰ্কীয় দেৱী—‘অপৰ-দ্বাৰকা’ আৰু নগৰদ্বাৰৰ দ্বাৰবাসিনী—ৰ পূজা কোৱা হৈছে; কুণ্ডস্নান কৰি চৈত্র কৃষ্ণ নবমী আৰু আশ্বিন নৱৰাত্ৰি আদি তিথিত আৰাধনা কৰিলে বিঘ্ননাশ, অভীষ্টসিদ্ধি, সমৃদ্ধি আৰু সন্তানলাভৰ ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 54
Nārada’s Wandering, Dakṣa’s Curse, and the Kārttika Prabodhinī Rite at Nārada-kūpa (नारदचापल्य-शापकथा तथा प्रबोधिनी-विधिः)
এই অধ্যায়ত পুৰাণীয় সংলাপ-ধাৰাৰ মাজেৰে কাহিনী স্তৰ স্তৰকৈ আগবাঢ়ে। নাৰদ মুনি কাৰ্ত্তিক শুক্লপক্ষৰ প্ৰবোধিনী তিথিত নিজৰ উপাসনাৰ কথা কৈ, ইয়াৰ দ্বাৰা কলিযুগজনিত দোষ নাশ হৈ মুক্তিৰ পথ সুদৃঢ় হয় বুলি জনায়। অৰ্জুনৰ দীঘলীয়া সন্দেহ—সমদৰ্শী, সংযমী আৰু মোক্ষপৰায়ণ নাৰদ মুনি কলিয়ে পীড়িত জগতত বায়ুৰ দৰে চঞ্চল হৈ কিয় সদায় ভ্ৰমণ কৰি থাকে? সূত এই কথোপকথন বৰ্ণনা কৰি হাৰীত বংশীয় ব্ৰাহ্মণ বাব্হ্ৰব্যক আগবঢ়ায়; তেওঁ কৃষ্ণৰ পৰা শুনা কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে। অন্তৰ্কথাত কৃষ্ণ সমুদ্ৰ-সঙ্গম অঞ্চললৈ গৈ পিণ্ডদান আৰু মহাদান কৰে, গুহেশ্বৰ আদি লিঙ্গসমূহ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে, কোটিতীৰ্থত স্নান কৰে আৰু নাৰদক সন্মান জনায়। উগ্ৰসেনৰ প্ৰশ্নত কৃষ্ণ কয়—সৃষ্টিমাৰ্গত বিঘ্ন ঘটোৱাৰ বাবে দক্ষে নাৰদক শাপ দিছিল; সেয়েহে তেওঁৰ নিৰন্তৰ ভ্ৰমণ আৰু আনক প্ৰেৰণা/উত্তেজনা দিয়াৰ খ্যাতি হৈছে। তথাপি সত্যনিষ্ঠা, একাগ্ৰতা আৰু ভক্তিৰ বাবে নাৰদ কলুষিত নহয়। কৃষ্ণ দীঘল স্তোত্ৰত নাৰদৰ গুণ (ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, নিষ্কপটতা, স্থৈৰ্য, শাস্ত্ৰজ্ঞান, অদ্বেষ) কীৰ্তন কৰি নিয়মিত পাঠকৰ বাবে নাৰদকৃপাৰ ফল ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত বিধি—কাৰ্ত্তিক শুক্ল দ্বাদশী (প্ৰবোধিনী) দিনা নাৰদ-কূপত স্নান কৰি সাৱধানতাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰিব; তপ, দান আৰু জপ ইয়াত অক্ষয় ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। “ইদং বিষ্ণু” মন্ত্ৰে বিষ্ণুক প্ৰবোধিত কৰি, তাৰ পিছত নাৰদকো প্ৰবোধিত কৰি পূজা কৰিব; আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণক ছাতি, বস্ত্ৰ (ধোতি) আৰু কমণ্ডলু আদি দান দিব। ফল—পাপনাশ, কলিৰ উপদ্ৰৱ নুঠা আৰু সংসাৰিক দুঃখ শম।
Adhyaya 55
गौतमेश्वरलिङ्गमाहात्म्यं तथा अष्टाङ्गयोगोपदेशः (Gautameśvara Liṅga Māhātmya and Instruction on Aṣṭāṅga Yoga)
এই অধ্যায়ত গুপ্ত-ক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ব প্ৰশংসা শুনি জিজ্ঞাসুৱে নাৰদক অধিক বিস্তাৰে সোধে। নাৰদে প্ৰথমে গৌতমেশ্বৰ লিঙ্গৰ উৎপত্তি আৰু ফল বৰ্ণনা কৰে—গৌতম ঋষি (অক্ষপাদ) গোদাৱৰী তীৰত অহল্যা-সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ পৰিসৰত ঘোৰ তপস্যা কৰি যোগসিদ্ধি লাভ কৰি লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মহালিঙ্গত স্নান, চন্দনলেপন, পুষ্পাৰ্চনা আৰু গুগ্গুল ধূপেৰে পূজা পাপশোধক আৰু মৃত্যুৰ পাছত ৰুদ্ৰলোক আদি উত্তম গতি দানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত অৰ্জুনৰ যোগ-প্ৰশ্নত নাৰদে যোগক ‘চিত্তবৃত্তিনিৰোধ’ ৰূপে সংজ্ঞায়িত কৰি অষ্টাঙ্গযোগ ব্যাখ্যা কৰে—যম (অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ) আৰু নিয়ম (শৌচ, তুষ্টি/সন্তোষ, তপ, জপ/স্বাধ্যায়, গুৰু-ভক্তি)। প্ৰাণায়ামৰ প্ৰকাৰ, পৰিমাণ, ফল আৰু সাৱধানতা; প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা (প্ৰাণৰ অন্তৰ্মুখ গতি আৰু স্থিৰতা), শিৱকেন্দ্ৰিত ধ্যান আৰু সমাধিত ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহৰ স্থৈৰ্য বৰ্ণিত। অধ্যায়ত বাধা-উপসৰ্গ, সাত্ত্বিক আহাৰ, সপোন আৰু দেহলক্ষণেৰে মৃত্যুসূচক নিমিত্ত, আৰু সিদ্ধিৰ বিস্তৃত তালিকা—শেষত অণিমা আদি অষ্ট মহাসিদ্ধি—উল্লেখ আছে। সিদ্ধিত আসক্তি নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰি মোক্ষক পৰমাত্মাৰ সৈতে আত্মতাদাত্ম্য ৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে; আৰু বিশেষকৈ আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত অহল্যা-সৰসত স্নান কৰি লিঙ্গপূজা কৰিলে শুদ্ধি আৰু ‘অক্ষয়’ অৱস্থা লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি পুনৰুক্ত।
Adhyaya 56
ब्रह्मेश्वर–मोक्षेश्वर–गर्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Brahmeśvara, Mokṣeśvara, and Garbheśvara: A Māhātmya of Sacred Liṅgas and Tīrthas)
এই অধ্যায়ত নাৰদে সংলাপৰূপে তীৰ্থ-প্ৰতিষ্ঠাৰ কাহিনী, লিঙ্গমাহাত্ম্য আৰু আচারবিধি বৰ্ণনা কৰে। সৃষ্টিৰ প্ৰেৰণাত ব্ৰহ্মাই সহস্ৰ বছৰ ঘোৰ তপস্যা কৰি শংকৰক সন্তুষ্ট কৰে; শংকৰ প্ৰসন্ন হৈ বৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই নগৰৰ পূবফালে মহাপাপ-নাশক ব্ৰহ্মসৰস খনন কৰি, য’ত সাক্ষাৎ শংকৰৰ সন্নিধি কোৱা হয়, সেই তীৰত মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাত স্নান, পিতৃসকলৰ বাবে পিণ্ডদান, যথাশক্তি দান আৰু ভক্তিপূজা—বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক মাহত—কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে; পুষ্কৰ, কুরুক্ষেত্ৰ আৰু গঙ্গাতীৰ্থসম ফল বুলি কীৰ্তিত। পিছত মোক্ষলিঙ্গৰ মাহাত্ম্য—মোক্ষেশ্বৰ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা আৰু দৰ্ভাগ্ৰে খোঁদা কূপৰ কথা আহে; ব্ৰহ্মাই নিজৰ কমণ্ডলুৰে সৰস্বতীক সেই কূপত আনি জীৱৰ মোক্ষহিতৰ বাবে স্থাপন কৰে। কাৰ্ত্তিক শুক্ল চতুৰ্দশীত সেই কূপত স্নান কৰি তিল-পিণ্ড অৰ্পণ কৰিলে ‘মোক্ষতীৰ্থ’ ফল লাভ হয় আৰু বংশত পুনঃপুনঃ প্ৰেত-অৱস্থা নাহে—এনে ফলশ্ৰুতি আছে। জয়াদিত্যকূপ তীৰ্থত গৰ্ভেশ্বৰ পূজাই পুনৰ পুনৰ গৰ্ভপ্ৰৱেশ নিবারণ কৰে বুলি কৈ, শেষত শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰাও পাৱন আৰু ফলদায়ক বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 57
नीलकण्ठमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlakaṇṭha Māhātmya (Glorification of Nīlakaṇṭha)
অধ্যায়টো নাৰদৰ বাক্যৰে সংলাপৰূপে আৰম্ভ হয়। নাৰদ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে মহেশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰি লোককল্যাণৰ বাবে পবিত্ৰ মহীনগৰকত শংকৰৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অত্রীশৰ উত্তৰে অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ কেদাৰ-লিঙ্গৰ উল্লেখ আছে, যাক মহাপাপ-নাশক বুলি কোৱা হৈছে। বিধিক্ৰম দিয়া হৈছে—অত্রিকুণ্ডত স্নান, বিধিমতে শ্রাদ্ধ, অত্রীশক প্ৰণাম, তাৰ পিছত কেদাৰৰ দর্শন; এইদৰে কৰিলে ব্যক্তি ‘মুক্তিভাগী’ হয়। পাছত কোটিতীৰ্থত স্নান কৰি নীলকণ্ঠ ৰুদ্ৰৰ দর্শন, আৰু জয়াদিত্যক নমস্কাৰ কৰিলে ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। কূপত স্নানৰ পাছত মহাজনে জয়াদিত্যক পূজা কৰে; তেওঁৰ কৃপাৰে বংশ নষ্ট নহয়—এনে ৰক্ষাবচনো আছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—মহীনগৰকৰ সম্পূৰ্ণ মাহাত্ম্য শুনিলে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 58
स्तम्भतीर्थ-गुप्तक्षेत्र-कारणकथनम् (The Origin of the Hidden Sacred Field and the Rise of Stambha-tīrtha)
অর্জুনে নাৰদক সুধিলে—অতি মহাপ্ৰভাৱশালী হ’লেও কিয় এটা তীৰ্থক্ষেত্ৰক “গুপ্তক্ষেত্ৰ” বুলি কোৱা হয়। নাৰদে পুৰণি এটা কাহিনী কয়—অসংখ্য তীৰ্থদেৱতা ব্ৰহ্মাৰ সভালৈ আহি আধ্যাত্মিক প্ৰাধান্যৰ নিৰ্ণয় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থক একেটা অৰ্ঘ্য দিব খোজে, কিন্তু ব্ৰহ্মা আৰু তীৰ্থসমূহে শ্ৰেষ্ঠতা সহজে স্থিৰ কৰিব নোৱাৰে। তেতিয়া “মহী-সাগৰ-সঙ্গম” নামৰ সংযুক্ত তীৰ্থই তিনিটা কাৰণ দেখুৱাই নিজৰ প্ৰাধান্য ঘোষণা কৰে—গুহা/স্কন্দৰ লিংগ-প্ৰতিষ্ঠাৰ সম্পৰ্ক, নাৰদৰ স্বীকৃতি আদি। ধৰ্মদেৱে আত্ম-স্তুতিক নিন্দা কৰি কয়—সত্য গুণ থাকিলেও সজ্জনে নিজে সেয়া প্ৰচাৰ নকৰে—আৰু ফলস্বৰূপে সেই স্থান “অপ্ৰসিদ্ধ” হ’ব বুলি বিধান দিয়ে; এই স্তম্ভ (অহংকাৰ/হঠ)ৰ পৰা “স্তম্ভতীৰ্থ” নামৰ উৎপত্তি হয়। গুহাই শাপৰ কঠোৰতা প্ৰশ্ন কৰিলেও নীতিটো মানি কয়—কিছু কাল ক্ষেত্ৰটো গুপ্ত থাকিব, পাছত স্তম্ভতীৰ্থ ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হৈ সকলো তীৰ্থফল দান কৰিব। পিছত বিশেষকৈ শনিবাৰ অমাৱস্যা-ব্ৰত আদিৰ ফলতুলনা বৰ্ণিত হয়, যাক বহু মহাতীৰ্থযাত্ৰাৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ব্ৰহ্মাই অৰ্ঘ্য দান কৰি তীৰ্থৰ মৰ্যাদা স্বীকাৰ কৰে, আৰু নাৰদে কয়—এই কাহিনী শ্ৰৱণমাত্ৰেই পাপক্ষয় আৰু শুদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 59
Ghaṭotkaca’s Mission and the Kāmākhya-Ordained Marriage Alliance (घटोत्कचप्रेषणम्—कामाख्यावाक्येन मौर्वीविवाहनिश्चयः)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে শৌনকে সূতক সোধে—পূৰ্বে উল্লেখিত অলৌকিক পবিত্ৰতা আৰু ‘সিদ্ধলিঙ্গ’ প্ৰসঙ্গত কোন কোন ব্যক্তি জড়িত, তেওঁলোকৰ কীৰ্তি কি, আৰু কৃপাৰ দ্বাৰা সিদ্ধি কেনেকৈ লাভ হয়। সূত (উগ্ৰশ্ৰবা) কয় যে দ্বৈপায়ন ব্যাসৰ পৰা শ্ৰুত পৰম্পৰা অনুসৰি তেওঁ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিব। তাৰ পিছত কাহিনী মহাভাৰতীয় পৰিবেশলৈ সৰি যায়—পাণ্ডৱসকল ইন্দ্ৰপ্ৰস্থত স্থিত হৈ সভাত আলোচনা কৰি থাকোঁতে ঘটোৎকচ আহি উপস্থিত হয়। ভ্ৰাতৃগণ আৰু বাসুদেৱে তাক আদৰ কৰে; যুধিষ্ঠিৰে তাৰ কুশল, ৰাজ্যশাসন আৰু মাতৃৰ অৱস্থা সোধে। ঘটোৎকচে জনায় যে সি শৃঙ্খলা ৰক্ষা কৰি আছে, মাতৃৰ আদেশমতে পিতৃভক্তি পালন কৰিছে আৰু কুলমৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ ৰাখিব বিচাৰে। পিছত যুধিষ্ঠিৰে ঘটোৎকচৰ উপযুক্ত বিবাহ বিষয়ে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰামৰ্শ লয়। কৃষ্ণে প্ৰাগ্জ্যোতিষপুৰৰ এক ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমশালিনী কন্যাৰ কথা কয়—দৈত্য মুৰ (নরক-সম্পৰ্কিত) ৰ কন্যা। তেওঁ স্মৰণ কৰায় যে পূৰ্ব সংঘর্ষত দেবী কামাখ্যাই হস্তক্ষেপ কৰি তাক বধ নকৰিবলৈ আদেশ দিছিল, যুদ্ধ-বৰ দিছিল আৰু নিয়ত সংযোগ ঘোষণা কৰিছিল—সেই কন্যা ঘটোৎকচৰ পত্নী হ’ব। কন্যাৰ নিয়ম—যি মোক দ্বন্দ্বত জয় কৰিব, তাকেই মই বৰিম; বহু বৰ সেই চেষ্টা কৰি নিহত হৈছে। সভাত বিতৰ্ক হয়—যুধিষ্ঠিৰে বিপদৰ আশংকা কৰে, ভীমে ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসাৰে দুঃসাধ্য কৰ্ম গ্ৰহণৰ প্ৰয়োজনীয়তা কয়, অৰ্জুনে দেৱবাণীক সমৰ্থন কৰে, আৰু কৃষ্ণে শীঘ্ৰ পদক্ষেপৰ আহ্বান জনায়। ঘটোৎকচে বিনয়ে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি পিতৃকুলৰ মান ৰক্ষাৰ সংকল্প কৰে; কৃষ্ণে আশীৰ্বাদ আৰু উপায় দি তাক বিদায় দিয়ে, আৰু সি আকাশপথে প্ৰাগ্জ্যোতিষলৈ যাত্ৰা কৰে।
Adhyaya 60
घटोत्कच–मौर्वी संवादः (Ghaṭotkaca and Maurvī: Contest of Power, Question, and Marriage Settlement)
এই অধ্যায়ত সূতে ৰাজসভা-নায়কোচিত বীৰৰসপূর্ণ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। ঘটোৎকচ প্ৰাগ্জ্যোতিষৰ বাহিৰত উপস্থিত হৈ সংগীত আৰু পৰিচাৰকেৰে ভৰা বহু-তলা সোণালী প্ৰাসাদ দেখে। দুৱাৰত কৰ্ণপ্ৰাৱৰণা নামৰ দ্বাৰপালিকাই তাক সতৰ্ক কৰে—মুৰাৰ কন্যা মৌৰ্বীক পাবলৈ আগতে বহু বৰ নাশ হৈছিল; সি তাক ভোগ-সুখ আৰু সেৱা দিবলৈও প্ৰস্তাৱ দিয়ে। কিন্তু ঘটোৎকচে সেই প্ৰলোভন নিজৰ সংকল্পৰ বিপৰীত বুলি নাকচ কৰি ‘অতিথি’ ৰূপে বিধিপূৰ্বক আদৰণি দাবী কৰে। মৌৰ্বীয়ে তাক ভিতৰলৈ মাতি, অধৰ্মে বিকৃত গৃহ-অৱস্থাৰ পৰা উঠা বংশ-সম্পৰ্কৰ ধাঁধা সোধে—‘নাতিনী’ নে ‘কন্যা’ এই সম্পৰ্ক কেনেকৈ গোট খায়? উত্তৰ নাপাই সি ভয়ংকৰ সত্তাৰ দল এৰি দিয়ে; ঘটোৎকচে সহজে সিহঁতক দমন কৰি মৌৰ্বীক বশ কৰে আৰু দণ্ড দিবলৈ উদ্যত হ’লে মৌৰ্বীয়ে পৰাজয় মানি তাৰ শ্ৰেষ্ঠতা স্বীকাৰ কৰে। তাৰ পিছত ঘটোৎকচে কয় যে গোপন বা অনিয়মিত সংযোগ ধৰ্মসন্মত নহয়; সি মৌৰ্বীৰ স্বজন, বিশেষকৈ ভগদত্তৰ পৰা, বিধিপূৰ্বক অনুমতি বিচাৰে আৰু তাক শক্ৰপ্ৰস্থলৈ লৈ যায়। তাত বাসুদেৱ আৰু পাণ্ডৱৰ সন্মতিত শাস্ত্ৰোক্ত বিধিৰে বিবাহ সম্পন্ন হয়, উৎসৱ হয়, আৰু দম্পতি নিজ ৰাজ্যলৈ ঘূৰে। শেষত তেওঁলোকৰ পুত্ৰ বৰ্বৰীক জন্ম লৈ শীঘ্ৰে পৰিপক্ব হয়; দ্বাৰকাত বাসুদেৱক সাক্ষাৎ কৰাৰ সংকল্প উল্লেখ কৰি বংশ, ধৰ্ম আৰু আগন্তুক কাহিনীধাৰা সংযোগ কৰা হয়।
Adhyaya 61
महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनम् | Mahāvidyā-Sādhana and the Gaṇeśvara Ritual Protocol
অধ্যায় ৬১ত দ্বাৰকাৰ ৰাজসভাত হোৱা ধৰ্ম-তত্ত্বমূলক সাক্ষাৎকাৰৰ পাছত সাধনাৰ বিধি বৰ্ণিত হৈছে। ঘটোৎকচ পুত্ৰ বৰ্বৰীকক লৈ দ্বাৰকাত উপস্থিত হ’লে নগৰৰক্ষকে প্ৰথমে তেওঁক শত্রু ৰাক্ষস বুলি সন্দেহ কৰে; পাছত তেওঁ ভক্ত আৰু দৰ্শনপ্ৰার্থী বুলি চিনাক্ত হয়। সভাত বৰ্বৰীকে শ্ৰীকৃষ্ণক সোধে—ধৰ্ম, তপস্যা, ধন, ত্যাগ, ভোগ আৰু মোক্ষ—এই সকলো দাবীৰ মাজত সত্য ‘শ্ৰেয়স’ কি? শ্ৰীকৃষ্ণে বৰ্ণানুসাৰে নীতি ক’লে—ব্ৰাহ্মণৰ বাবে স্বাধ্যায়, সংযম আৰু তপ; ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে বলবৃদ্ধি, দুষ্টদমন আৰু সজ্জনৰক্ষা; বৈশ্যৰ বাবে গোপালন-কৃষি-বাণিজ্যজ্ঞান; শূদ্ৰৰ বাবে দ্বিজসেৱা, শিল্পকৰ্ম আৰু মৌলিক ভক্তিকৰ্তব্য। বৰ্বৰীক ক্ষত্ৰিয়জন্ম হোৱা বাবে শ্ৰীকৃষ্ণে প্ৰথমে দেবী-আৰাধনাৰ দ্বাৰা অতুল বল লাভ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। গুপ্তক্ষেত্ৰত দিগ্দেৱী আৰু দুৰ্গাৰ বিভিন্ন ৰূপৰ পূজা, অৰ্পণ আৰু স্তৱে দেবীসকল প্ৰসন্ন হৈ বল, সমৃদ্ধি, যশ, কুলক্ষেম, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষো দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁক ‘সুহৃদয়’ নাম দি তাত পঠায়; ত্ৰিকাল পূজাৰ পাছত দেবীসকল প্ৰত্যক্ষ হৈ শক্তি দান কৰে আৰু বিজয়-সম্বন্ধৰ বাবে তাতে বাস কৰিবলৈ কয়। পাছত বিজয় নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ বিদ্যাসিদ্ধি বিচাৰি আহে; স্বপ্নাদেশে দেবীসকলে তাক সুহৃদয়ৰ সহায় ল’বলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাৰ পাছত ৰাতিৰ সাধনাক্ৰম—উপবাস, মন্দিৰপূজা, মণ্ডল নিৰ্মাণ, ৰক্ষাকীল স্থাপন, অস্ত্ৰসংস্কাৰ, আৰু বিঘ্ননাশ-অভীষ্টসিদ্ধিৰ বাবে গণপতি মন্ত্রসহ তিলক-পূজা-হোমৰ বিস্তৃত বিধান—বৰ্ণনা কৰি অধ্যায়-কলফনত সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 62
Kṣetrapāla-sṛṣṭi, Kālīkā-prasāda, Vaṭayakṣiṇī-pūjā, and Aparājitā Mahāvidyā
শৌনকে সূতক সুধিলে—গণপ/ক্ষেত্ৰপাল (পুণ্যক্ষেত্ৰৰ ৰক্ষক-স্বামী) কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল। সূতে ক’লে: দাৰুক নামৰ প্ৰবল দৈত্যে দেৱতাসকলক পৰাজিত কৰি উৎখাত কৰিলে; দেৱতাসকলে শিৱ-দেৱীৰ শৰণ লৈ ক’লে যে অৰ্ধনাৰীশ্বৰ তত্ত্ব নাথাকিলে অন্য দেৱে তাক জয় কৰিব নোৱাৰে। তেতিয়া পাৰ্বতীয়ে হৰৰ কণ্ঠস্থিত ‘তমস’ শক্তিৰ পৰা কালিকাক প্ৰকাশ কৰি নাম দি শত্রুনাশৰ আদেশ দিলে। কালিকাৰ ভয়ংকৰ গর্জনত দাৰুক সপৰিয়াল নাশ হ’ল, কিন্তু জগতত মহা অস্থিৰতা দেখা দিলে। শান্তিৰ বাবে ৰুদ্ৰ শ্মশানত কান্দি থকা শিশুৰূপে প্ৰকট হ’ল; কালিকাই তাক স্তন্যদান কৰিলে আৰু সেই শিশু যেন ক্ৰোধমূৰ্তি পান কৰি দেৱীক সৌম্য কৰি তুলিলে। দেৱতাসকলৰ আশংকা থাকিলে শিশু-মহেশ্বৰে আশ্বাস দি নিজৰ মুখৰ পৰা চৌষট্টি শিশুসদৃশ ক্ষেত্ৰপাল সৃষ্টি কৰি স্বৰ্গ, পাতাল আৰু চতুৰ্দশভুবনাত্মক ভূলোকৰ বিভিন্ন স্থানত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰপাল-পূজাৰ সংক্ষিপ্ত বিধান—নৱাক্ষৰী মন্ত্ৰ, দীপ, আৰু ক’লা উৰদ-চাউল মিশ্ৰ নৈবেদ্য; অৱহেলাত কৰ্মফল নিষ্ফল হয় আৰু দুষ্ট সত্তাই ফল হৰণ কৰে। স্তুতিত বন, জল, গুহা, চৌমুহনী, পৰ্বত আদি স্থানত থকা ৰক্ষকৰ নাম-স্থান উল্লেখ আছে। পিছত বটযক্ষিণীৰ কাহিনী—বিধবা সুনন্দাই তপস্যা আৰু নিত্যপূজাৰে দেৱীক প্ৰকট কৰে; শিৱে নিয়ম দিয়ে যে যিয়ে মোৰ পূজা কৰি বটযক্ষিণীক পূজা নকৰে, তাৰ ফল শূন্য। বটযক্ষিণীৰ সহজ মন্ত্ৰ-প্ৰাৰ্থনা নাৰী-পুৰুষ উভয়ক সিদ্ধি দিয়ে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বিজয়ে ‘পৰম বৈষ্ণৱী’ অপৰাজিতা মহাবিদ্যাৰ আৰাধনা কৰে; দীঘল ৰক্ষামন্ত্ৰে অগ্নি-জল-বায়ু, চোৰ-পশু, শত্রুকৃত্য, ৰোগ আদি ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা, জয় আৰু বাধানিবাৰণৰ আশ্বাস—আৰু নিত্যজপে বৃহৎ বিধি নোহোৱাকৈও বিঘ্ন দূৰ হয় বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
Adhyaya 63
Barbarīka’s Night Vigil, Defeat of Obstacle-Makers, and the Nāga-Established Mahāliṅga (Routes to Major Kṣetras)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ৰাতিৰ সময়ত বিজয়ে বল‑অতিবল মন্ত্ৰে অগ্নিহোত্ৰ সম্পন্ন কৰে। ৰাতিৰ প্ৰহৰ অনুসৰি বিঘ্নকাৰীসকল আহে—ভয়ংকৰ ৰাক্ষসী মহাজিহ্বা মোক্ষৰ বাবে অহিংসা আৰু আগলৈ উপকাৰ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা লয়; পৰ্বতসম শত্রু ৰেপালেন্দ্ৰ/ৰেপালা বর্বৰীকৰ প্ৰচণ্ড প্ৰতিঘাতত পৰাস্ত হয়; আৰু শাকিনী নেত্ৰী দুহদ্ৰুহা দমন হৈ নিহত হয়। তাৰ পাছত তপস্বীৰ বেশত এজন যজ্ঞত সূক্ষ্ম জীৱহিংসা আছে বুলি নিন্দা কৰে; বর্বৰীক শাস্ত্ৰসন্মত যজ্ঞকর্মত এই অভিযোগ মিছা বুলি খণ্ডন কৰি তাক খেদাই দিয়ে, তেতিয়া সি দৈত্যৰূপ প্ৰকাশ কৰে। অনুসৰণ কৰি বহুপ্ৰভা নগৰত বৃহৎ দৈত্যসেনা ধ্বংস হয়; বাসুকি প্ৰমুখ নাগসকলে কৃতজ্ঞতাৰে বৰ দিয়ে—বিজয়ৰ কাৰ্য নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হওক। পিছত কল্পবৃক্ষৰ তলত ৰত্নময় মহালিঙ্গ দেখা যায়; নাগকন্যাসকলে তাত পূজা কৰে। তেওঁলোকে কয়—শেষনাগে তপস্যাৰে এই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে আৰু ইয়াৰ পৰা চাৰিদিশাৰ পথ—পূৰ্বে শ্ৰীপৰ্বত, দক্ষিণে শূৰ্পাৰক, পশ্চিমে প্ৰভাস, উত্তৰে গোপন ক্ষেত্ৰৰ সিদ্ধলিঙ্গ—বৰ্ণনা কৰে। বিজয়ে যুদ্ধভস্মৰ তাবিজ দিব খোজে; বর্বৰীক বৈৰাগ্যত অস্বীকাৰ কৰে, কিন্তু দেববাণীয়ে কৌৰৱৰ ওচৰলৈ গ’লে অনৰ্থ হ’ব বুলি সতৰ্ক কৰাত সি গ্ৰহণ কৰে। দেৱতাসকলে বিজয়ক “সিদ্ধসেন” উপাধি দি ব্ৰতসমাপ্তি আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ স্থিতি ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 64
भीमेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा तीर्थाचारोपदेशः (Bhimeshvara Liṅga स्थापना and Instruction on Tīrtha Conduct)
এই অধ্যায়ত দ্যূতপৰাজয়ৰ পিছত বনবাস-তীৰ্থযাত্ৰাৰ সময়ত পাণ্ডৱসকলে দেবী-কুণ্ডত সন্মুখীন হোৱা নীতি-আচাৰগত বিবাদ বৰ্ণিত। দ্ৰৌপদীৰ সৈতে ক্লান্ত পাণ্ডৱসকল চণ্ডিকাৰ পবিত্ৰ স্থানত উপস্থিত হয়। তৃষ্ণাতুৰ ভীম কুণ্ডত নামি পানী পান আৰু স্নান কৰিবলৈ উদ্যত হ’লে যুধিষ্ঠিৰে তীৰ্থাচাৰৰ বিধি স্মৰণ কৰায়। তেতিয়া সুহৃদয় নামৰ ৰক্ষকসদৃশ ব্যক্তি ভীমক তিৰস্কাৰ কৰি কয়—এই জল দেবস্নানৰ বাবে নিবেদিত; বাহিৰতে পা ধুই তবেই ওচৰ চাপিব লাগে, নচেৎ অভিষিক্ত জল অপবিত্ৰ হয় আৰু তীৰ্থত অসাৱধানতা মহাপাপৰ কাৰণ হয়—এমন শাস্ত্ৰবচনো উল্লেখ কৰে। ভীমে দেহধৰ্ম আৰু তীৰ্থত স্নানৰ সাধাৰণ আজ্ঞা দেখুৱাই প্ৰতিবাদ কৰে; বিবাদ যুদ্ধলৈ গড়ায়। অতিবলবান বাৰ্বৰীক ভীমক পৰাস্ত কৰি সাগৰত নিক্ষেপ কৰিবলৈ উদ্যত হ’লে ৰুদ্ৰৰ আজ্ঞাত সি থমকি যায়; ৰুদ্ৰে আত্মীয়তাৰ ৰহস্য প্ৰকাশ কৰি কয় যে এই দোষ অজ্ঞতাবশত ঘটিছে। বাৰ্বৰীক অনুতাপত আত্মবিনাশ কৰিবলৈ চায়, কিন্তু দেবী-সম্পৰ্কিত দেবীসকলে অনিচ্ছাকৃত দোষৰ শাস্ত্ৰীয় বিচাৰ বুজাই তাক নিবৃত্ত কৰে আৰু কৃষ্ণৰ হাতে তাৰ নিৰ্ধাৰিত, শ্ৰেষ্ঠ মৃত্যু হ’ব বুলি ভবিষ্যদ্বাণী কৰে। শেষত মিলন ঘটে; পাণ্ডৱসকলে পুনৰ তীৰ্থস্নান কৰে আৰু ভীমে ভীমেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। জ্যেষ্ঠ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ ব্ৰতৰ বিধান কোৱা হৈছে—জন্মদোষশুদ্ধি আৰু পাপনাশ ফল; ভীমেশ্বৰ লিঙ্গক অন্য মহালিঙ্গসম ফলদায়ক আৰু পাপহৰ বুলি স্তৱ কৰা হৈছে।
Adhyaya 65
Devī-stuti, Bhīmasena’s Reversal, and the Prophetic Mapping of Kali-yuga Devī-Sthānas (Ekānaṃśā / Keleśvarī / Durgā / Vatseśvarī)
সূতে কয়—তীৰ্থত সাত ৰাতি থাকি যুধিষ্ঠিৰে প্ৰাতে শৌচ-স্নান কৰি দেৱীসকল আৰু লিঙ্গসমূহৰ পূজা কৰে, ক্ষেত্ৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু প্ৰস্থান-কালৰ স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ মহাশক্তি দেৱীৰ শৰণ লয়—শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰিয় ভগ্নী একানংশা বুলি সম্বোধন কৰি, সৰ্বব্যাপী বিশ্বৰূপিণীৰ ৰক্ষা প্ৰাৰ্থনা কৰে। ভীম (বায়ুপুত্ৰ) নৈতিক সতৰ্কবাণীৰ দৰে বিৰোধ কৰে—মোহকাৰিণী ‘প্ৰকৃতি’ত আশ্ৰয় লোৱা উচিত নহয়; পণ্ডিতে মহাদেৱ, বাসুদেৱ, অৰ্জুন আৰু ভীমকেই স্তুতি কৰিব লাগে; আৰু নিষ্ফল বাক্য আত্মিক ক্ষতি আনে। যুধিষ্ঠিৰে উত্তৰ দিয়ে—দেৱী সকলো জীৱৰ মাতা, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱে পূজা কৰা; সেয়ে অবমাননা নকৰিবা। তৎক্ষণাৎ ভীমৰ দৃষ্টি নষ্ট হয়—ই দেৱীৰ অপ্রসাদ বুলি বুজি তেওঁ সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি লৈ দীঘল স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; ব্ৰাহ্মী, বৈষ্ণৱী, শাম্ভৱী আদি ৰূপ, দিক্শক্তি, গ্ৰহ-সম্বন্ধ আৰু লোক-পাতালব্যাপ্তি বৰ্ণনা কৰি চকুৰ দৃষ্টি ঘূৰাই দিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। দেৱী তেজোময়ী ৰূপে প্ৰকট হৈ ভীমক সান্ত্বনা দিয়ে, পূজ্যজনৰ নিন্দা ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু ধৰ্ম-স্থাপনত বিষ্ণুৰ সহায়িকা হিচাপে নিজৰ উদ্ধাৰক ভূমিকা প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত কলিযুগৰ বাবে ভৱিষ্য তীৰ্থ-দেৱীস্থানৰ ঘোষণা কৰে—লোহাণা, লোহাণাপুৰ, মহীসাগৰৰ ওচৰৰ ধৰ্মাৰণ্য, অট্টালজ, গয়াত্ৰাড়; ভৱিষ্য ভক্ত কেলো, বৈলাক, বৎসৰাজ; শুক্ল সপ্তমী, শুক্ল নবমী আদি তিথি; আৰু ফল—ইচ্ছাসিদ্ধি, সন্তানলাভ, স্বৰ্গ, মোক্ষ, বিঘ্ননাশ, ৰোগশমন আৰু দৃষ্টিলাভ। শেষত পাণ্ডৱসকলে বিস্মিত হৈ তীৰ্থযাত্ৰা অব্যাহত ৰাখে, বৰ্বৰীক প্ৰতিষ্ঠা কৰি আন তীৰ্থলৈ গমন কৰে।
Adhyaya 66
बर्बरीक-शिरःपूजा, गुप्तक्षेत्र-माहात्म्य, कोटितीर्थ-फलश्रुति (Barbarīka’s Severed Head, Guptakṣetra Māhātmya, and Koṭitīrtha Phalaśruti)
অধ্যায় ৬৬ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে যুদ্ধ-শিবিৰৰ সংলাপ প্ৰকাশ পায়। তেৰ বছৰ পাছত কুৰুক্ষেত্ৰত পাণ্ডৱ-কৌৰৱ একত্ৰিত হয়; বীৰগণনা আৰু জয় লাভৰ সময়-দাবী লৈ বিতৰ্ক চলে। অৰ্জুনে জ্যেষ্ঠসকলৰ দীঘলীয়া যুদ্ধ-প্ৰতিজ্ঞাৰ সম্ভাৱ্যতা প্ৰশ্ন কৰি নিজৰ নিৰ্ণায়ক শক্তি প্ৰকাশ কৰে; তেতিয়া ভীমৰ পৌত্ৰ বর্বৰীক (সূৰ্যৱৰ্চা) আহি এক মুহূৰ্ততে যুদ্ধ শেষ কৰিব পাৰিম বুলি কয়। সি বিশেষ বাণে দুয়ো সেনাৰ মর্মস্থানত ভস্ম/ৰক্তসদৃশ চিহ্ন দি নিজৰ কৌশল দেখুৱায়, কিছুমান নিৰ্দিষ্টক বাদ দি; ধৰ্মশপথবদ্ধ হৈ সি অতি শীঘ্ৰে প্ৰতিপক্ষ সংহাৰ কৰিব পাৰিব বুলি কোৱাত সভা বিস্মিত হয়। তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণে সুদৰ্শন চক্ৰে বর্বৰীকৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। দেৱী আৰু সহচৰী দেৱীগণে আহি বুজাই দিয়ে—লোকভাৰ-হৰণৰ পূৰ্বনিয়োজিত যোজনামতে যুদ্ধৰ নিৰ্ধাৰিত গতি বজাই ৰখা আৱশ্যক আছিল, আৰু ব্ৰহ্মশাপৰ ফলত বর্বৰীকৰ মৃত্যু অনিবাৰ্য। বর্বৰীকৰ মস্তক পুনৰ্জীৱিত হৈ পূজ্য হয়; পৰ্বতশিখৰত স্থাপন কৰি যুদ্ধদৰ্শনৰ বৰ পায়, আৰু ভক্তসকলৰ বাবে দীঘলীয়া পূজা আৰু আৰোগ্যলাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। তাৰপাছত গুপ্তক্ষেত্ৰ, কোটিতীৰ্থ আৰু মহীনগৰকৰ মাহাত্ম্য—স্নান, শ্ৰাদ্ধ, দান আৰু শ্ৰৱণ-পাঠে শুদ্ধি, সমৃদ্ধি আৰু মোক্ষ (ৰুদ্ৰলোক/বিষ্ণুলোক) লাভ—বৰ্ণিত। বর্বৰীক-স্তোত্ৰ আৰু ফলশ্ৰুতি এই অধ্যায় শ্ৰৱণ-পাঠৰ পুণ্যফল স্থিৰ কৰে।
FAQs about Kaumarika Khanda
The section emphasizes a southern coastal tīrtha-cluster whose sanctity is described as exceptionally merit-yielding, yet pedagogically guarded by danger, highlighting that spiritual benefit is coupled with ethical resolve and right intention.
Merit is associated with bathing and disciplined conduct at the five tīrthas, with narratives implying purification, restoration from curse-conditions, and alignment with higher lokas through devotional and ethical steadiness.
Key legends include the account of Arjuna (Phālguna) approaching the five tīrthas, the grāha episode leading to an apsaras’ restoration, and Nārada’s role in directing afflicted beings toward the pilgrim-hero for release.