Adhyaya 12
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বৰ্ণনাৰ মাজেদি বহু-বক্তাৰ সংলাপৰূপে ধৰ্মোপদেশ প্ৰকাশ পায়। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজা আদি এজনা ‘মৈত্ৰ’ পথনিষ্ঠ মহাতপস্বীক দেখা পায়—অহিংসা আৰু বাক্-সংযমেৰে যাৰ মহিমা এনেকুৱা যে পশুৱেও শ্ৰদ্ধা দেখুৱায়। কূৰ্মে ইন্দ্ৰদ্যুম্নক পৰিচয় কৰাই কয়—ৰজাই স্বৰ্গ কামনা নকৰে; কীৰ্তিৰ পুনঃস্থাপন আৰু আত্মকল্যাণৰ বাবে শিষ্যৰূপে উপদেশ বিচাৰে; সেয়ে লোমশৰ পৰা পথপ্ৰদৰ্শন অনুৰোধ কৰে। লোমশে সংসাৰ-নিৰ্মাণ আৰু আসক্তিৰ ওপৰত কঠোৰ সমালোচনা কৰে—ঘৰ, আৰাম, যৌৱন, ধন আদি ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা সকলো প্ৰয়াস অনিত্য; মৃত্যু সকলো কেঢ়ি লয়, সেয়ে বৈৰাগ্য আৰু ধৰ্মাচৰণেই স্থিৰ আশ্ৰয়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰদ্যুম্নে লোমশৰ আশ্চৰ্য দীঘলীয়া আয়ুৰ কাৰণ সোধে। লোমশে পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—এসময়ত দৰিদ্ৰ আছিল, কিন্তু এবাৰ আন্তৰিক ভক্তিৰে শিৱলিঙ্গ স্নান কৰাই পদ্মেৰে পূজা কৰিছিল; সেই এক কৰ্মৰ ফলত স্মৃতিসহ পুনর্জন্ম পাই তপ-ভক্তিৰ পথত আগবাঢ়ে। শিৱে তেওঁক সম্পূৰ্ণ অমৰত্ব নহয়, কিন্তু কল্পচক্ৰৰ সীমালৈ দীঘলীয়া আয়ুৰ বৰ দিয়ে; সময় ওচৰালে দেহৰ ৰোম ঝৰা তাৰ সংকেত। শেষত ৰহস্যৰূপে কোৱা হয়—পদ্মপূজা, প্ৰণৱজপ আৰু শিৱভক্তি মহাপাপো শুদ্ধ কৰে; আৰু ভাৰতত মানৱজন্ম, শিৱভক্তি আদি ‘দুৰ্লভ’ কথা মনত পেলাই, ক্ষণভঙ্গুৰ জগতত শিৱপূজাকেই মুখ্য আশ্ৰয় আৰু কৰণীয় উপদেশ বুলি স্থাপন কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः
নাৰদে ক’লে: তাৰ পাছত, হে পৃথাৰ পুত্ৰ, তেওঁলোকে সংযমত স্থিত মহামুনিক দেখা পালে। (ইয়াতে ‘কূৰ্ম-আখ্যানে’ নামৰ একাদশ অধ্যায় সমাপ্ত।)
Verse 2
जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्
সেই সময় তেওঁলোকে লোমশাক দেখিলে—দিনে তিনিবাৰ স্নানৰ ফলত তেওঁৰ জটা কপিলবৰ্ণ; সেয়া মূৰত ধাৰণ কৰি, ঘিঁউ ঢালা অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিছিল।
Verse 3
सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्
সেই বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠে ছাঁৰ বাবে বাওঁহাতে তৃণৰ গুচ্ছ ধৰি আছিল, আৰু সোঁহাতে অক্ষমালা; মৈত্ৰী আৰু কল্যাণৰ পথত তেওঁ অগ্ৰসর হৈছিল।
Verse 4
अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते
যিজনে ভূমিত চলা প্ৰাণীক কঠোৰ বাক্য আদিৰ দ্বাৰাও আঘাত নকৰে, আৰু জপৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ কৰে—তেনে জনকেই ‘মৈত্ৰ’ মুনি বোলা হয়।
Verse 5
बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्
তাঁক দেখি বগা, মৃগৰাজ (সিংহ), পক্ষী, পেঁচা, গৃধ্ৰ আৰু কূৰ্ম—সকলোয়ে কালাপ গাঁৱত সেই চিৰন্তন তপোনিধিক নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 6
स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्
তেওঁ স্বাগতম, আসন আৰু যথোচিত আতিথ্য-সৎকাৰৰে তেওঁলোকক অতিশয় সন্মান দিলে। তাতে তেওঁলোক যথাযথ তৃপ্ত হৈ হৃদয়ত থকা কাৰ্য্যটি তেওঁক ক’লে।
Verse 7
कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः
কূৰ্ম ক’লে— ‘এইজন ইন্দ্ৰদ্যুম্ন নামৰ অৱনীপতি, মানুহৰ মাজত অগ্ৰগণ্য নেতা। কীৰ্তি লোপ পোৱাত স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই তেওঁক স্বৰ্গৰ উচ্চ স্থানৰ পৰা তললৈ নিক্ষেপ কৰিলে।’
Verse 8
मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्
হে সত্তম, মাৰ্কণ্ডেয় আদি ঋষিসকলৰ ওচৰলৈ গৈ কীৰ্তিৰ উদ্ধাৰ লাভ কৰি, পুনৰ পতনৰ ভয়ত ভয়ংকৰ স্বৰ্গক তেওঁ কামনা নকৰে।
Verse 9
भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्
‘আপোনাৰ অনুগ্ৰহে তেওঁ এই জীৱনতেই মহোদয়, অৰ্থাৎ মহান উন্নতি কামনা কৰে। সেয়ে, হে ভগৱন, মই এই ভূপতি—আপোনাৰ শিষ্য—ক প্ৰেৰণা দি আপোনাৰ ওচৰলৈ আনিছোঁ। সঠিকভাৱে কওক, তেওঁ কি কামনা কৰা উচিত?’
Verse 10
परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्
‘পৰোপকাৰেই সাধুসকলৰ স্থাপিত ব্ৰত-ধৰ্ম। বিশেষকৈ তেওঁলোকৰ বাবে, যিসকলক প্ৰেৰণা দিয়া হয় আৰু শিষ্য-আচৰণ গ্ৰহণ কৰিছে।’
Verse 11
अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च
যিসকল পাপী উপদেশ গ্ৰহণৰ যোগ্য নহয়, তেওঁলোকৰ বিষয়ে সাধুসকলে নিঃসন্দেহে কৈছে—তেওঁলোকৰ সঙ্গ দ্ৱেষ জন্মায় আৰু এক পক্ষ বা আন পক্ষৰ মৃত্যু পৰ্যন্ত ঘটায়।
Verse 12
अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्
এই মুনি সদা সাৱধান হৈ উপদেশ গ্ৰহণৰ যোগ্য লোককেই সহায় আগবঢ়ায়। নিশ্চয় আপুনি ধৰ্ম এইদৰে জানে—আমি অন্যথা কেনেকৈ জানিম?
Verse 13
लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्
লোমশ ক’লে: হে কূৰ্ম! আজি তুমি আমাক যি কৈছা, সেয়া সকলো যুক্তিসংগত। ই ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ সৈতে সঙ্গতিপূৰ্ণ আৰু আমাক প্ৰাচীন উপদেশ স্মৰণ কৰাই দিলে।
Verse 14
ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः
হে ৰাজন, নিশ্চিন্তভাৱে কোৱা; হৃদয়ত থকা সন্দেহ প্ৰকাশ কৰা। কোনে তোমাক কি ক’লে? বাকী কথাও কোৱা—মই নিঃসন্দেহে ব্যাখ্যা কৰিম।
Verse 15
इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে: হে ভগৱন, প্ৰথমে মোৰ প্ৰথম প্ৰশ্নটোৱেই উত্তৰ দিয়া হওক। গ্ৰীষ্মকালতো, যেতিয়া সূৰ্য মূৰৰ ওপৰত থাকে, আপোনাৰ আশ্ৰমত শীতল ছাঁৰ আশ্ৰয় কিয় নাই?
Verse 16
कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः
নিজ হাতে ঘাঁহ ধৰি মূৰৰ ওপৰত তুলি সজা, সৰু কুটীৰ-মাত্ৰ ছাঁয়াও—সেইটোয়েই সন্তোষ মানিব লাগে।
Verse 17
लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः
লোমশে ক’লে: মৃত্যু অৱশ্যম্ভাৱী, আৰু এই দেহ নিশ্চয় পতিত হ’ব। অনিত্য সংসাৰৰ মাজত থিয় হোৱা লোকসকলে কাৰ বাবে ঘৰ সাজে?
Verse 18
यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति
যাৰ বাবে মৃত্যু মিত্ৰ হৈ পৰিছে—অথবা যিয়ে অমৰতাৰ পৰম অমৃত পান কৰিছে—তেওঁৰ বাবেই ক’বলৈ উচিত: ‘ইয়া কাইলৈ মোৰ হ’ব।’
Verse 19
इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः
এই দিনটো কেতিয়াবা হাজাৰ হাজাৰ যুগৰ পিছত আহিব বুলি লাগিছিল; তথাপি সেয়াই ‘আজি’ হৈ উপস্থিত। তেন্তে মৃত্যুৰ সীমা বিষয়ে কি ক’ব পাৰি?
Verse 20
कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद
কাৰণ অনুসৰিয়েই কাৰ্য ঘটে; এই দেহ শুক্ৰৰ পৰা উৎপন্ন। কোৱা—ই কেনেকৈ শুদ্ধ হ’ব, ধোৱা অঙ্গাৰৰ দৰে, যি ক’লা হৈয়ে থাকে?
Verse 21
तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम
সেই কাৰণতেই পাপো কৰা হয়—যিসকল ছয় অন্তৰশত্ৰু (কাম আদি)ৰ দ্বাৰা পৰাজিত। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, এনে কৰ্ম কৰি তেওঁলোকে লাজ কিয় নাপায়?
Verse 22
तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्
সেই পৰব্ৰহ্মৰ পৰা ইয়াত জন্ম লোৱা, দুটা ‘বালুকা’ (পুৰুষ-স্ত্ৰী)ৰ সংযোগৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই জীৱ—বেদে কোৱা কথা পঢ়ি-শুনি থাকিলেও, ই কেনেকৈ সত্যকৈ (বিবেকসহ) জীয়াই থাকিব?
Verse 23
तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः
তথাপিও বৈষ্ণৱী মায়াই অবিবেকীক মোহিত কৰে। শতায়ু লোকেও মৃত্যুক নিজৰ হৃদয়ত বাস কৰা বুলি নাজানে।
Verse 24
दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्
হে নৃপ, দাঁত অস্থিৰ, লক্ষ্মী অস্থিৰ, যৌৱন আৰু জীৱন অস্থিৰ। ইয়াত সকলো কঁপনি-ধৰ্মী আৰু অনিত্য বুলি ভালদৰে জানি, মানুহে দান কৰিব লাগে; তেনেদৰে মানুহৰ গৃহস্থালিও অস্থিৰ।
Verse 25
इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः
এইদৰে জানি যে সংসাৰৰ ‘সাৰ’ নিজেই কঁপনি-ধৰ্মী আৰু অস্থিৰ, হে ৰাজন—তেন্তে কাকৰ বাবে কুটজ আদি সৰু বস্তুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সম্পত্তি সঞ্চয় কৰা হয়?
Verse 26
इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে: ত্ৰিলোকত এই কথাই শোনা যায় যে কেৱল ভগৱানেই চিৰঞ্জীৱী, সনাতন। সেই উদ্দেশ্যেই মই আহিছোঁ—তেন্তে তোমাৰ বাক্য এইদৰে কিয়?
Verse 27
लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्
লোমশ ক’লে: প্ৰতিটো কল্পত মোৰ দেহৰ পৰা এটা ৰোম ঝৰে। যেতিয়া সকলো ৰোম শেষ হ’ব, তেতিয়াই মোৰ বিনাশ—মোৰ মৃত্যু—ঘটিব।
Verse 28
पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः
মোৰ হাঁটুৰ ওচৰৰ ঠাই চোৱা—দুই আঙুল পৰিমাণ অংশ ৰোমশূন্য হৈ গৈছে। দেহত এই পৰিবর্তন দেখি মই ভয় পাওঁ। মৃত্যু নিশ্চিত হ’লে ঘৰ-ধন-সম্পত্তিৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 29
नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः
নাৰদ ক’লে: এইদৰে সেই বাক্য শুনি ৰজা হাঁহি উঠিল আৰু অতিশয় বিস্মিত হ’ল। তাৰ পাছত তেনে দীঘল আয়ুৰ কাৰণ সি তেওঁক সুধিলে।
Verse 30
इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, মই তোমাক সুধোঁ—তোমাৰ এই আয়ু ইমান আশ্চৰ্য কেনেকৈ? এই দীঘল প্ৰভাৱ দানৰ ফল নে তপস্যাৰ ফল?
Verse 31
लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्
লোমশে ক’লে: শুনা, হে ৰাজন! মই পূৰ্বজন্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এক পবিত্ৰ কাহিনী ক’ম—শিৱধৰ্মেৰে পৰিপূৰ্ণ, পুণ্যময় আৰু পাপনাশিনী।
Verse 32
अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्
আগতে মই পৃথিৱীত এজন শূদ্ৰ আছিলোঁ, অতি দৰিদ্ৰ। মই বসুধাৰ পিঠিত ঘূৰি ফুৰিছিলোঁ, ভোকৰ তীব্ৰ যন্ত্ৰণাত অত্যন্ত কষ্ট পাই।
Verse 33
ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः
তাৰ পাছত মই এটা মহালিঙ্গ দেখিলোঁ, জালিৰ দৰে ঘেৰাৰ মাজত অৱস্থিত। মধ্যাহ্নত দূৰৰ পৰা মই তাৰ জলাধাৰো (পূজাৰ বাবে পানীৰ ভঁৰাল) দেখিলোঁ।
Verse 34
ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः
তাৰ পাছত মই ভিতৰলৈ সোমাই সেই পবিত্ৰ জল পান কৰিলোঁ আৰু শাম্ভৱ বিধি অনুসাৰে স্নান কৰিলোঁ। মই সেই লিঙ্গত অভিষেক কৰিলোঁ আৰু শুভ কমলফুলেৰে পূজা সম্পন্ন কৰিলোঁ।
Verse 35
अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम
তাৰ পাছত ভোক আৰু ক্লান্তিত মোৰ কণ্ঠ শুকাই গ’ল; মই সেই শ্ৰীকণ্ঠক নমস্কাৰ কৰিলোঁ। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! পুনৰ পথত আগবাঢ়ি গৈ মই পথতেই মৃত্যুবৰণ কৰিলোঁ।
Verse 36
ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्
তাৰ পাছত মই ব্ৰাহ্মণ গৃহত জন্মিলোঁ—পূৰ্বজন্মস্মৃতি থকা পুত্ৰ; কিয়নো মই একবাৰ শিৱলিঙ্গ স্নান কৰাই কমলফুলেৰে পূজা কৰিছিলোঁ।
Verse 37
स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः
পূৰ্বানুভৱ স্মৰণ কৰি মই বুজিলোঁ—এই জগত কেৱল লীলা; মিথ্যা, সত্যৰ কেৱল আভাস, অবিদ্যাৰে গাঁথা। এইদৰে জানি মই মৌনত আশ্ৰয় ল’লোঁ।
Verse 38
तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्
সেই ব্ৰাহ্মণে বাৰ্ধক্যত মহেশ্বৰক বিধিমতে আৰাধনা কৰি ক’লে, ‘মই প্ৰাপ্ত হ’লোঁ’; সেইবাবেই মোৰ নাম ‘ঈশান’ বুলি কল্পিত হ’ল।
Verse 39
ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः
তাৰ পাছত সেই ব্ৰাহ্মণে স্নেহবশত মোৰ বাবে অতি বহু ঔষধ প্ৰস্তুত কৰিলে, এই নिश्चয় কৰি—‘মই এই মূকত্ব দূৰ কৰিম’।
Verse 40
मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा
সেই ব্ৰাহ্মণে বহু মন্ত্রবাদী, বৈদ্য আৰু আন আন উপায়ো গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু মোৰ পিতৃ-মাতৃও মহামায়াৰে আবদ্ধ মন লৈ তেনেদৰেই চেষ্টা কৰি থাকিল।
Verse 41
निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्
তেওঁলোকৰ মূৰ্খতা দেখি সেই সময়ত মোৰ মনত হাঁহি উঠিল। তাৰ পাছত যৌৱন লাভ কৰি, নিশাৰ ভিতৰত নিজৰ ঘৰ ত্যাগ কৰিলোঁ।
Verse 42
संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः
কমলফুলেৰে শম্ভুক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি তাৰ পাছত মই শুই পৰিলোঁ। তাৰ পাছত পিতৃৰ মৃত্যু হোৱাত, মোক মূৰ্খ বুলি গণি ত্যাগ কৰা হ’ল।
Verse 43
संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा
তাৰ পাছত আত্মীয়সকলে মোক গ্ৰহণ কৰিলে আৰু মই কেৱল ফলাহাৰত স্থিত থাকিলোঁ। তাতে সন্তুষ্ট হৈ, নানা প্ৰকাৰ কমলফুলেৰে মই ঈশ্বৰক পূজা কৰি থাকিলোঁ।
Verse 44
अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्
তাৰ পাছত শতবছৰৰ অন্তত, বৰদাতা চন্দ্ৰশেখৰ প্ৰভু প্ৰত্যক্ষ হ’ল। তেতিয়া প্ৰাৰ্থনা কৰা হ’ল—“মোক জৰা-মৰণৰ ক্ষয় দান কৰক।”
Verse 45
ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते
ঈশ্বৰে ক’লে—“নাম-ৰূপ ধাৰণ কৰা দেহধাৰীসকলৰ বাবে অজৰা-অমৰতা নাই। মোৰো দেহত্যাগ ঘটে; সেয়ে তোমাৰ জীৱনৰ এক নিৰ্দিষ্ট সীমা নিৰ্বাচন কৰা।”
Verse 46
इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये
শম্ভুৰ বাক্য শুনি মই তেতিয়া এই প্ৰাৰ্থনা কৰিলোঁ: “কল্পান্তত, সকলো লয় হোৱাৰ সময়তেই মোৰ মৃত্যু হওক; তেতিয়ালৈকে কেৱল ৰোমপাতেই হওক।”
Verse 47
ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः
তাৰ পাছত মোৰ প্ৰিয় বৰ এই আছিল: “মই তোমাৰ গণ হওঁ।” “তথাস্তु” বুলি কৈ ভগৱান হৰ দৃষ্টিৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 48
अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्
সেই সময়ৰ পৰা মই তপস্যাত দৃঢ়নিষ্ঠ হ’লোঁ। শিৱপূজনাৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপৰ পৰাও মুক্তি লাভ হয়।
Verse 49
ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्
ব্ৰধ্নাব্জ পদুমেৰে—অথবা আন পদুমেৰে হলেও—ইয়াত সন্দেহ নাই। এইদৰে কৰা, হে মহাৰাজ; তুমিও ইচ্ছিত ফল লাভ কৰিবা।
Verse 50
हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च
হৰৰ ভক্ত জনসাধাৰণৰ বাবে ত্ৰিলোকত একোৱেই দুষ্প্ৰাপ্য নহয়। তথাপি বাহ্য কৰ্মপ্ৰবৃত্তি গ্ৰহণ কৰি, জ্ঞান-কৰ্ম ইন্দ্ৰিয় আদি সকলোকে শাসনত যথাস্থানে ৰাখিব লাগে।
Verse 51
लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ
সদাশিৱত নিত্য লয় হোৱাই চিৰন্তন; ইয়াক ‘অমৰ পথ’ বুলি কোৱা হয়। বাহ্য যোগ-সাধনা দুষ্কৰ হোৱা বাবে শিৱে নিজেই ইয়াৰ উপদেশ দিছিল।
Verse 52
पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्
পাঁচ তত্ত্বৰ দ্বাৰা কৰা অৰ্চনা নিঃসন্দেহে বিশেষ ফল প্ৰদান কৰে; তথাপি ই ক্লেশ, কৰ্ম, কৰ্মবিপাক আদি আশয়-বাসনাৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ থাকে।
Verse 53
ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना
ঈশানক আৰাধনা কৰি আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) জপ কৰিলে মানুহে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে। সকলো পাপ ক্ষয় হ’লে, ভাবনা শিৱত দৃঢ়ভাৱে স্থিত হয়।
Verse 54
पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्
পাপে আহত বুদ্ধিৰ লোকৰ বাবে শিৱৰ কথা এটিও শুনা দুষ্প্ৰাপ্য। ভাৰতত জন্ম দুষ্প্ৰাপ্য, আৰু শিৱপূজনো দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 55
दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्
জাহ্নৱী (গঙ্গা)ত স্নান দুষ্প্ৰাপ্য; শিৱভক্তি তাতোকৈও অধিক দুষ্প্ৰাপ্য। ব্ৰাহ্মণক দান দুষ্প্ৰাপ্য, আৰু পবিত্ৰ অগ্নিৰ বিধিপূজনো দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 56
अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्
অল্প পুণ্য থকা লোকৰ বাবে পুৰুষোত্তমৰ পূজা লাভ কৰা অতি দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 57
लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः
লাখ ধনুৰে ‘যোগ’ গণ্য হয়; তাৰ অর্ধেকৰে হুতাশন (পবিত্ৰ অগ্নি) ধৰা হয়। যোগ্য পাত্ৰ শতসহস্ৰৰ মাজত একেই মেলে; আৰু ৰেৱা (নর্মদা) আৰু ৰুদ্ৰ সত্তৰৰ নহয়—ষাঠিৰ গণনাৰে অতি দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 58
इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्
হে মহীপতে, মই তোমাক সকলো কথা ক’লোঁ। মহেশ্বৰক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে আয়ু দীঘল হয়—এয়াই ঘোষিত।
Verse 59
न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्
মহাত্মাসকলৰ বাবে একো দুষ্প্ৰাপ্য নহয়, একো দুর্লভ নহয়, একো অসাধ্য নহয়। শিৱভক্তি পালন কৰা লোকৰ বাবে ত্ৰিলোকত এই নিশ্চিত।
Verse 60
नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति
নন্দীশ্বৰে সেই একে দেহে শিৱপূজা কৰি যি সিদ্ধি লাভ কৰিলে, সেয়া দেখি, হে ৰাজন, কোনে শংকৰক নমস্কাৰ নকৰিব?
Verse 61
श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्
শ্বেত নামৰ মহীপতিয়ে শ্ৰীকণ্ঠক নমস্কাৰ কৰাত, কালো প্ৰলয়লৈ গ’ল। তেন্তে সেই ঈশ্বৰক কোনে পূজা নকৰিব?
Verse 62
यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्
যাৰ ইচ্ছাত এই বিশ্ব জন্মে আৰু স্থিতি পায়, আৰু অন্তত সেই ইচ্ছাতেই লয় হয়—তেনে জনৰ শৰণ কোনে নল’ব?
Verse 63
एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्
হে ভূপ! এইয়েই নৰলোকৰ গোপন ৰহস্য আৰু মুখ্য কৰ্তব্য—ইয়াত কেৱল শিৱপূজন। লোকসকল বাধাৰ পথত পৰে, তথাপি যি শিৱক নমে সি তৎক্ষণাৎ শিৱকেই লাভ কৰে; শিৱেই সত্য।