Adhyaya 42

Verse 1

नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया

নাৰদে ক’লে: মই তাক তাৰ স্থানত স্থাপন কৰাৰ পাছত, কিছু কাল অন্তৰে মই পুনৰ হৃদয়ত চিন্তা কৰিলোঁ—দ্বিজসকল (ব্ৰাহ্মণ)ৰ অনুগ্ৰহ আৰু মঙ্গল কামনাৰে।

Verse 2

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्

বাসুদেৱবিহীন এই তীৰ্থ মোৰ মনত ৰুচে নাহে; যেন সূৰ্যবিহীন জগত নীৰস—কাৰণ তেওঁ সকলো ভূষণৰ ভূষণ।

Verse 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

য’ত হৰি-স্বামী নাই—তীৰ্থত হওক, গৃহত হওক, মনত হওক বা শাস্ত্ৰত—তাত সকলো নিষ্ফল হয়। তীৰ্থ হংসৰ দৰে শুদ্ধ আৰু বিচক্ষণ হওক, কাকৰ দৰে নহয়।

Verse 4

तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया

সেয়েহে, এই তীৰ্থত বৰদ পুৰুষোত্তমক প্ৰসন্ন কৰি, মই তেওঁক ইয়ালৈ আনিম—তেওঁৰ দিৱ্য কলাৰূপে সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত কৰি—সমগ্ৰ জগতক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি।

Verse 5

इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्

এইদৰে চিন্তা কৰি, হে কৌৰব্য, মই ইয়াতেই স্থিৰ হৈ ৰ’লোঁ; আৰু জ্ঞানযোগৰ সাধনাৰে মই যোগীন্দ্ৰক শত বছৰ তুষ্ট কৰিলোঁ।

Verse 6

अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः

অষ্টাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰি আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযম কৰি, মই সম্পূৰ্ণভাৱে বাসুদেৱময় হৈ উঠিলোঁ, আৰু সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি কৰুণাত পৰায়ণ হ’লোঁ।

Verse 7

एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत

এইদৰে মোৰ দ্বাৰা আৰাধিত হৈ, হৰি গৰুড়ৰ ওপৰত আসীন হৈ, কোটি কোটি গণেৰে পৰিবৃত হৈ, প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 8

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः

তাৰ পাছত মই প্ৰাঞ্জলি হৈ, বিধি অনুসাৰে হৰিক অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিলোঁ; আৰু ভক্তিভাৱে নমি, হাত জোৰ কৰি, তেওঁক সম্বোধন কৰিলোঁ।

Verse 9

श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्

হে প্ৰভু! পূৰ্বে শ্বেতদ্বীপত মই আপোনাৰ সেই ৰূপ দেখিছিলোঁ—হে বিষ্ণু! অজ আৰু সনাতন—যাৰ স্বভাৱ নৰ আৰু নাৰায়ণ।

Verse 10

तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया

হে জনাৰ্দন! সেই ৰূপৰ এক দিৱ্য কলা ইয়াত স্থাপন কৰা; যদি তুমি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হোৱা, হে বিষ্ণু, তেন্তে এই কাৰ্য তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হওক।

Verse 11

एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि

এইদৰে মোৰ প্ৰাৰ্থনা শুনি গৰুড়ধ্বজ প্ৰভুৱে ক’লে— ‘তথাস্তु, হে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ! তোৰ হৃদয়ত যি কামনা, সেয়াই হওক।’

Verse 12

तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो

‘সেই সকলো নিশ্চয় তেনেদৰেই ঘটিব, আৰু ইয়াত সদায় স্থিত থাকিব।’ এইদৰে কৈ বিষ্ণু গ’লত, প্ৰভুৱে নিজৰ দিৱ্য কলা স্থাপন কৰিলে।

Verse 13

मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः

লোকসমূহক অনুগ্ৰহ কৰিবৰ কামনাৰে মই বিষ্ণুক ইয়াত স্থাপন কৰিলোঁ; সেইকাৰণে শ্বেতদ্বীপ-নিবাসী হৰি স্বয়ং এই স্থানত স্থিত আছে।

Verse 14

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा

তেওঁক বাসুদেৱ বুলি স্মৰণ কৰা হয়—বিশ্বৰ প্ৰাচীন, জগতসমূহত খ্যাত। সেয়ে কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্লপক্ষত যি শুভ একাদশী হয়, সি বিশেষ পবিত্ৰ।

Verse 15

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया

ঝৰণা আদি জল-প্ৰস্ৰৱণত বিধি অনুসাৰে স্নান কৰি, যিজনে ভক্তিৰে অচ্যুতক পঞ্চোপচাৰ পূজাৰে অৰ্চনা কৰে,

Verse 16

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः

উপবাস কৰি জাগৰণ কৰিব লাগে—হৰিৰ সন্মুখত গীত গাই বাদ্য বজাব; অথবা দম্ভ আৰু ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি বৈষ্ণৱ ধৰ্মকথা পাঠ/কথন কৰিব।

Verse 17

दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि

যথাশক্তি দান দিব লাগে, নিয়ম-সংযমে স্থিৰ হৈ আনন্দিত চিত্তে; তেনে কৰিলে বহু জন্মৰ পৰা সঞ্চিত সমগ্ৰ পাপ-কল্মষৰ পৰাও (মুক্তিৰ পথ হয়)।

Verse 18

मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्

সেই ব্যক্তি নিঃসন্দেহে মুক্ত হয়, যদিও সি ব্ৰাহ্মণ-হন্তা হোৱাও পাৰে। গৰুড়ৰ বিমানত আৰূঢ় হৈ সি বৈকুণ্ঠ ধাম লাভ কৰে।

Verse 19

कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा

হে পাৰ্থ, সেই ব্যক্তি একাই একশ এক কুল উদ্ধাৰ কৰে। (ব্ৰত/অনুষ্ঠান) শ্ৰদ্ধাযুক্ত, আনন্দযুক্ত, উৎসাহসহ আৰু প্ৰভুৰ প্ৰতি তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাসহ হ’ব লাগে।

Verse 20

अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्

অহংকাৰ ত্যাগ কৰি স্নান কৰিব, আৰু ধূপ অৰ্পণ কৰিব; ফুল আৰু নৈবেদ্যসহ হ’ব, আৰু অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ আৰু দানৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ হ’ব।

Verse 21

यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्

ৰাতিৰ প্ৰতিটো প্ৰহৰত মহাভক্তিৰে আৰতি সম্পন্ন হয়; চামৰ দোলাইৰ আনন্দেৰে সংযুক্ত, আৰু ভেৰীৰ নাদে আগবঢ়াই নিয়ে।

Verse 22

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत

হে ভাৰত! পুৰাণ-পাঠ আৰু শ্ৰুতি-শ্ৰৱণে সমৃদ্ধ, ভক্তিনৃত্যৰে সংযুক্ত; নিদ্ৰাহীন, আৰু ৰস, ক্ষুধা, তৃষ্ণা তথা ভোগাসক্তিৰ লালসাৰ পৰা মুক্ত।

Verse 23

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्

তাঁৰ পদসৌৰভ সোঁঘাৰ আনন্দেৰে সংযুক্ত, বিষ্ণুৰ প্ৰিয়; সঙ্গীতসহ, অৰ্চনা-কর্মত নিয়োজিত, আৰু সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰলৈ গমন-যাত্ৰাৰে যুক্ত।

Verse 24

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्

ই ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ তথা দেহিক সংযমেৰে যুক্ত, ব্ৰহ্মচৰ্য-অনুশাসনে সমন্বিত; স্তুতি-পাঠেৰে সংযুক্ত, আৰু প্ৰভুৰ পদোদকেৰে বিভূষিত।

Verse 25

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि

যি জাগৰণ সত্যেৰে পূৰ্ণ, সত্যযোগৰ অনুশাসনেৰে যুক্ত, আৰু পুণ্যময় ধৰ্মকথাৰে পোষিত—পঁচিশ গুণেৰে সমন্বিত—যি নৰ একাদশীত এই জাগৰণ কৰে, সি পৃথিৱীত পুনৰ জন্ম নলয়।

Verse 26

अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः

এই উত্তম তীৰ্থঘাটত পূৰ্বে ‘ঐতৰেয়’ নামৰ এজন দ্বিজ, মহাভাগ্যবান, বাসুদেৱৰ কৃপাৰে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।

Verse 27

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः

অৰ্জুনে ক’লে: “হে মুনি, ঐতৰেয় কাৰ পুত্ৰ আছিল, তেওঁৰ নিবাস ক’ত আছিল, আৰু সেই জ্ঞানীজন বাসুদেৱৰ কৃপাৰে কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে?”

Verse 28

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्

নাৰদে ক’লে: “ইয়াতেই, মোৰ এই একে স্থানতে, তেওঁ হাৰীত বংশত জন্ম লৈছিল।”

Verse 29

मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः

মাণ্ডূকী নামৰ এজন অগ্ৰগণ্য ব্ৰাহ্মণ আছিল, যি বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী আছিল।

Verse 30

तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः

তেওঁৰ দিতৰা নামৰ এগৰাকী পত্নী আছিল, যি সাধ্বী-গুণেৰে বিভূষিতা। তাইৰ গৰ্ভে এজন পুত্ৰ জন্মিল, যাক ‘ঐতৰেয়’ নামে স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 31

स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

সেইজন বাল্যকালৰ পৰাই, পূৰ্বজন্মৰ শিক্ষাৰে অনুশাসিত হৈ, সদায় ‘দ্বাদশাক্ষৰী’ নামে পৰিচিত মন্ত্রটি অনৱৰতে জপ কৰিছিল।

Verse 32

न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा

সেইয়ে ন শোনে, ন কথা কয়; মনৰ দ্বাৰাও একোতে লিপ্ত নহয়। তেতিয়া ব্ৰাহ্মণৰ সেই পুত্ৰ বাল্যকালতেই এনে অদ্ভুত প্ৰভাৱযুক্ত আছিল।

Verse 33

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्

তেতিয়া ‘ই জন মূক’ বুলি ভাবি পিতৃয়ে নানা উপায়ে তাক জাগ্ৰত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে; কিন্তু যেতিয়া সি সংসাৰ-ব্যৱহাৰৰ দিশে মনোযোগো নকৰিলে—

Verse 34

ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे

তেতিয়া মনত স্থিৰ কৰি, ‘হে ভাৰত, ই জন জড়বুদ্ধি,’ বুলি ভাবি, তেওঁ আন এগৰাকী নাৰীক বিবাহ কৰিলে আৰু তেঁওৰ পৰা পুত্ৰসন্তানসহ গৃহস্থধৰ্মৰ সিদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 35

पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः

সেই পত্নীৰ নাম পিঙ্গা আছিল, আৰু তেঁওৰ গৰ্ভত চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিল—কর্মকাণ্ডত কুশল, আৰু বেদ-বেদাঙ্গৰ ব্যাখ্যাতা।

Verse 36

यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे

যজ্ঞ আৰু শান্তিহোমত দ্বিজসকলে সৰ্বত্ৰ তেওঁলোকক পূজা-সন্মান কৰিছিল। আৰু ঐতৰেয়ো নিত্য, ত্ৰিকালেই, হৰিৰ মন্দিৰত অৱস্থিত আছিল।

Verse 37

जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा

সেই পৰম জাপ্য মন্ত্র জপ কৰি থাকিল, আন ক’তো পৰিশ্ৰম নকৰিলে। তেতিয়া মায়ে কেৱল চাইয়েই, সতিনীৰ পুত্ৰসকলকো দেখি, অন্তৰে ব্যথিত হ’ল।

Verse 38

दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्

ব্যথাৰে ছিন্নভিন্ন মন লৈ তাই পুত্ৰক ক’লে— “তই কেৱল ক্লেশৰ বাবেই জন্মিছ। ধিক মোৰ জন্ম আৰু মোৰ জীৱন!”

Verse 39

नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः

এই নৃলোকে নাৰীৰ মাজত সেই আন মাতৃয়েই স্পষ্টকৈ শ্ৰেষ্ঠ। যাক স্বামীয়ে অপমান কৰে, তেনে স্ত্ৰীৰ পুত্ৰ গুণেৰে কেনেকৈ সমৃদ্ধ হ’ব?

Verse 40

पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः

এই পিঙ্গা নিশ্চয়েই পুণ্যৱতী, যাৰ পুত্ৰসকল মহাগুণী। তেওঁলোক বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ তত্ত্বজ্ঞ, আৰু গুণৰ বাবে সৰ্বত্ৰ সন্মানিত।

Verse 41

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

সেয়েহে হে পুত্ৰ, মই দুৰ্ভাগ্যই মহীসাগৰ সংগমত ডুব যাম; জীয়াই থকাতকৈ মৃত্যুৱেই শ্ৰেয়। মোৰ জীয়াই থকাৰ কি ফল? আৰু তুমিও হে মহান মৌনী, হে নন্দ, দীৰ্ঘদিন ধৰি হৰিৰ ভক্ত হৈ আছা।

Verse 42

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

নাৰদে ক’লে: মাতৃৰ এনে কথা শুনি ঐতৰেয়কে হাঁহিলে।

Verse 43

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

এক মুহূৰ্ত চিন্তা কৰি ধৰ্মজ্ঞই মাতৃক প্ৰণাম জনাই ক’লে: "আই, আপুনি ভ্ৰমৰ দ্বাৰা আচ্ছন্ন হৈছে; অজ্ঞানতাৰ বাবে আপুনি নিজকে জ্ঞানী বুলি ভাবিছে।"

Verse 44

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

হে শুভানুধ্যায়ী, যিটো প্ৰকৃততে শোক কৰিবলগীয়া নহয় তাৰ বাবে তুমি শোক কৰিছা, আৰু যিটো সঁচাকৈয়ে শোকৰ যোগ্য তাৰ বাবে তুমি শোক নকৰা। এই শৰীৰৰ বাবে, এই মিছা সংসাৰত তুমি কিয় মোহিত হৈছা?

Verse 45

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

এয়া সঁচাকৈয়ে মূৰ্খৰ আচৰণ; মোৰ মাতৃৰ বাবে এয়া উপযুক্ত নহয়। মোহিত মানুহে সংসাৰৰ এটা বস্তুক 'সাৰ' বুলি ভাবে, অথচ প্ৰকৃত সাৰ আন ক’ৰবাতহে থাকে।

Verse 46

प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्

যেনেকৈ ৰাতি মানুহে জোনাকীক দীপ যেন ভাবি ভুল কৰে, তেনেকৈ তুমি যাক ‘সাৰ’ বুলি মানিছা—এতিয়া শুনা, তাৰো নিস্সাৰতা আছে।

Verse 47

एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते

এই মানৱ দেহ এনেকুৱাই—গৰ্ভৰ পৰাই কষ্টদায়ক—হাড়ৰ পাত আৰু স্তম্ভৰ কাঠামোৰ দৰে, স্নায়ুৰ বন্ধনে কষি ধৰা।

Verse 48

रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके

ৰক্ত-মাংসে লিপ্ত, বিষ্ঠা-মূত্ৰ ধাৰণ কৰা পাত্ৰ; কেশ-ৰোমে ঘাঁহৰ দৰে ঢকা, তথাপি ‘সোণালী ছাল’ৰ আৱৰণে ধুই ঢাকি থোৱা।

Verse 49

वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते

মুখ একমাত্ৰ মহাদ্বাৰ, ছয়টা ‘জানলা’ৰে সুশোভিত; দুটা ওঁঠ দুৱাৰৰ পাট, আৰু দাঁত কিলি-আৰ্গলাৰ দৰে সংযুক্ত।

Verse 50

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने

নাড়ীৰে ঘামৰ সোঁত বয়, আৰু কালৰ মুখত অগ্নি স্থিত; এনেকুৱা ঘৰত, হে সুন্দৰী, ‘জীৱ’ নামৰ গৃহস্থ বাস কৰে।

Verse 51

गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च

তাত তেওঁৰ ‘পত্নী’ ত্ৰিগুণময়ী প্ৰকৃতি; আৰু তাতেই বোধ, অহংকাৰ, কামনা, লগতে ক্ৰোধ-লোভ আদি সকলোও আছে।

Verse 52

अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः

হায়—যি ‘সন্তান’ আচলতে তেওঁৰ নহয়! এইদৰে মূঢ় জনে কৰ্মত লিপ্ত হৈ থাকে। যি যি ৰূপে তেওঁৰ মোহ উঠে, তেনে তেনে তত্ত্বৰূপে মোৰ পৰা শুনা।

Verse 53

स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति

তেওঁৰ দেহৰ স্ৰোতসমূহ পৰ্বতৰ জলধাৰাৰ দৰে সদায় বয়; তথাপি কফ-মূত্ৰ আদি ভৰ্তি এই দেহৰ কাৰণে তেওঁ মোহিত হয়।

Verse 54

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

এই দেহ—যি সকলো অশুচিৰ ভঁৰাল—ইয়াত সঁচাকৈ শুচি বুলি একো ঠাই নাই; যেন বিষ্ঠা-মূত্ৰে ভৰা চামৰাৰ থলি।

Verse 55

स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः

নিজ দেহৰ স্ৰোত স্পৰ্শ কৰি মানুহে মাটি আৰু পানীৰে হাত শোধে; তথাপি এই অশুচি পাত্ৰ—দেহৰ প্ৰতি মানুহৰ বৈৰাগ্য কিয় নাজাগে?

Verse 56

कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्

সুগন্ধি জল আদি বস্তুৰে যত্ন কৰি দেহক ভালদৰে সংস্কাৰিলেও, সি নিজৰ স্বভাৱ নাছাৰে—যেনেকৈ টানি সোজা কৰিলেও কুকুৰৰ লেজ সোজা হৈ নাথাকে।

Verse 57

स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते

যি মানুহে নিজৰ দেহৰ অশুচিতাৰ দুৰ্গন্ধতেই বৈৰাগ্য নাপায়, তাক বৈৰাগ্যৰ আন কিবা কাৰণ আৰু কি শিকোৱা যাব?

Verse 58

गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति

দেহৰ শৌচ বুলিলে গন্ধ আৰু মলিনতা আঁতৰোৱা বুজায়; কিন্তু এই দুয়ো আঁতৰাৰ পাছত, ভাৱ-শুদ্ধিৰ দ্বাৰাইহে সত্যকৈ বিশুদ্ধ হয়।

Verse 59

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

গঙ্গাৰ সকলো পানী আৰু পৰ্বতৰ দৰে মাটিৰ ঢিপ লৈ মৃত্যুলৈকে শৌচ আচৰণ কৰিলেও, যাৰ ভাৱ দুষ্ট সি কেতিয়াও শুদ্ধ নহয়।

Verse 60

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

তীৰ্থস্নান বা তপস্যাৰে দুষ্টাত্মা কেতিয়াও শুদ্ধ নহয়। কেৱল ঘামি তীৰ্থত ধুই ল’লে সি কি শুদ্ধি লাভ কৰিব?

Verse 61

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

যাৰ অন্তৰ্ভাৱ দুষিত, সি অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলেও স্বৰ্গো নাপায়, মোক্ষো নাপায়—কেৱল দেহৰ অন্তিম দহনহে হয়।

Verse 62

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा

ভাবশুদ্ধিয়েই পৰম শৌচ, আৰু সকলো কৰ্মত সেয়াই সত্য প্ৰমাণ। নহ’লে ভুল অন্তৰ্ভাৱে কান্তাক কন্যা বুলি আলিঙ্গন কৰিব, বা কন্যাক আন কিবা বুলি।

Verse 63

अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

পুত্ৰে স্তনক এক ধৰণে ভাবে, স্বামীয়ে আন ধৰণে ভাবে। সেয়ে চিত্ত শোধন কৰা উচিত; আন বাহ্য শোধনে কি লাভ?

Verse 64

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः

শুদ্ধ ভাবৰ দ্বাৰা আত্মা সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ হয়, আৰু মানুহে স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দুয়ো লাভ কৰে। অজ্ঞানৰ মল সত্য জ্ঞানৰ নিৰ্মল জলে ধুই যায়, আৰু স্থায়ী বৈৰাগ্যৰ মাটিয়ে পুনৰ ভূমি দৃঢ় কৰে।

Verse 65

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः

এই দেহ অবিদ্যা আৰু ৰাগৰ মলিনতা—মল, মূত্ৰ, লেপ আৰু দুৰ্গন্ধ—ৰ পৰা শোধনীয়। সেয়ে জ্ঞানীয়ে জানে, দেহ স্বভাৱতে অশুচি।

Verse 66

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

দেহ যে কেৱল ছাল-মাত্ৰ সাৰ থকা ফোঁপোলা বস্তু, কলগছৰ গুড়িৰ দৰে—এই কথা জানি, দোষেৰে ভৰা এই শৰীৰ দেখি যি প্ৰাজ্ঞ, সি আঁকোৰগোঁজ আৰু আসক্তি ঢিলা কৰি দিয়ে।

Verse 67

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

যি আঁকোৰগোঁজ ঢিলা কৰে সি সংসাৰৰ পৰা ওলাই যায়; কিন্তু যি দৃঢ়ভাৱে আঁকোৰগোঁজ ধৰে সি তাতেই থাকে। এইদৰে মহাকষ্ট ঘোষণা কৰা হৈছে—জন্ম নিজেই দুখ।

Verse 68

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

নিজৰ দোষ নাজানাৰ বাবে আৰু নানাবিধ কৰ্মৰ বশত মানুহ দুখতেই থাকি যায়—যেন কোনো মহাপৰ্বতৰ তলত চেপা পৰি, উঠিব নোৱাৰি কষ্টেৰে পৰি থাকে।

Verse 69

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

যেনেকৈ দেহধাৰী জৰায়ুৰে মেৰিয়াই দুখত থাকে, তেনেকৈয়ে—সাগৰত পৰি যোৱা মানুহৰ দৰে—সি ব্যাকুল হৈ কষ্টত ডুবি থাকে।

Verse 70

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

গৰ্ভজলে ভিজা অঙ্গ লৈ মানুহ তাত ব্যাকুল হৈ থাকে। যেন লোহাৰ কুম্ভত থৈ অগ্নিয়ে কোনোবাক পকাই দিয়ে, তেনেকৈ সি যেন পকাই দিয়া হয়।

Verse 71

गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्

কুম্ভ-সদৃশ গৰ্ভত নিক্ষিপ্ত হৈ সি উদৰৰ অগ্নিত পকাই যায়; আৰু অগ্নিবৰ্ণ সূচীৰ দৰে বেদনাই তাক নিৰন্তৰ বিদ্ধ কৰে।

Verse 72

यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्

যি দুখ কোনো প্ৰাণীৰ হয়, সেই দুখ গৰ্ভত অষ্টগুণ হয়। এইদৰে প্ৰাণীৰ ‘গৰ্ভ-দুখ’ বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 73

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्

চৰ আৰু স্থিৰ—সকলো সত্তাৰ ক্ষেত্ৰত, নিজৰ নিজৰ গৰ্ভ-অৱস্থাৰ অনুৰূপে, তাত অৱস্থিত জনৰ সকলো জন্মৰ স্মৰণ হয়।

Verse 74

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा

মই মৰিছোঁ আৰু পুনৰ জন্ম লৈছোঁ; জন্ম লৈ পুনৰ মৰিছোঁ। নানা প্ৰকাৰৰে মই সহস্ৰ সহস্ৰ যোনি আৰু জন্ম দেখিছোঁ।

Verse 75

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

এতিয়া মই সদ্য জন্ম লৈছোঁ আৰু পুনৰ সংস্কাৰৰ বশত পৰিছোঁ। সেয়ে মই পৰম শ্ৰেয় সাধিম, যাৰ দ্বাৰা পুনৰ গৰ্ভপ্ৰবেশ নঘটে।

Verse 76

अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्

মই হৰিৰ সেই ত্ৰাণকাৰী জ্ঞান অধ্যয়ন কৰিম, যি সংসাৰৰ পৰা উভতাই আনে। এইদৰে চিন্তা কৰি তেওঁ স্থিৰ থাকে, মোক্ষৰ উপায় বিচাৰি ধ্যান কৰে।

Verse 77

गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

জন্মৰ সময়ত গৰ্ভৰ দুখতকৈ কোটিগুণ অধিক যন্ত্ৰণা উঠে। আৰু গৰ্ভবাসত যি স্মৃতি আছিল, জন্ম হোৱাৰ লগে লগে সেয়া লুপ্ত হয়।

Verse 78

स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः

বাহিৰৰ বায়ুৱে স্পৰ্শ কৰা মাত্ৰেই মোহ-মূঢ়তা জন্মে। আৰু এইদৰে বিভ্ৰান্ত জনৰ স্মৃতিভ্ৰংশ পুনৰ শীঘ্ৰে ঘটে।

Verse 79

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि

তাৰ পাছত স্মৃতিভ্ৰংশৰ ফলত আৰু পূৰ্বকৰ্মৰ বশত, সেই একে জন্মতেই দেহধাৰী জীৱৰ ভিতৰত শীঘ্ৰে আসক্তি-ইচ্ছা জাগে।

Verse 80

रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्

এই জগত ৰাগে ৰঞ্জিত আৰু মোহে মূঢ় হৈ অকর্তব্য কৰ্মত দৌৰি যায়। তাত সি ন আত্মাক জানে, ন পৰমক, ন দেৱতাকো।

Verse 81

न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे

সেই পৰম শ্ৰেয় নুশুনে; চকু থাকিলেও নেদেখে। সমান পথত আনসকলৰ সৈতে একে গতিৰে গৈও, সি যেন প্ৰতি পদে পদে হোঁচট খায়।

Verse 82

सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः

সত্য বুদ্ধি থাকিলেও সি নুবুজে, জ্ঞানীসকলে বুজাই দিলেও। সেয়ে সংসাৰত ক্লেশ পায়, ৰাগ-মোহৰ বশত অনুগামী হৈ।

Verse 83

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

গৰ্ভস্মৃতি নথকাৰ বাবে মহর্ষিসকলে শাস্ত্ৰ ঘোষণা কৰিলে—সেই দুঃখ বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰু স্বৰ্গ-মোক্ষলৈ লৈ যোৱা উপায় স্থাপন কৰিবলৈ।

Verse 84

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्

যিসকলৰ হাতত সত্য শাস্ত্ৰজ্ঞান আছে, যি সকলো ধৰ্মকৰ্মৰ অৰ্থ সিদ্ধ কৰে, তথাপি যিসকলে নিজৰ শ্ৰেয় অনুসৰণ নকৰে—ইয়াত সেয়াই পৰম আশ্চৰ্য।

Verse 85

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन

ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি অপ্ৰকাশিত থকাৰ বাবে বাল্যত মহাদুঃখ হয়; ইচ্ছা থাকিলেও শিশুৱে ন ক’ব পাৰে, ন একো কৰিব পাৰে।

Verse 86

दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि

দাঁত উঠোঁতে মহাদুখ হয়, আৰু তেনেদৰে মূৰৰ ব্যাধিও হয়। নানা বাল্যৰোগে পীড়া দিয়ে, আৰু বালগ্ৰহ (শিশু-গ্ৰাসী ভূত)ৰ যাতনাও ভোগ কৰিব লাগে।

Verse 87

तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्

তৃষ্ণা আৰু ভোকত আৱৃত দেহে কেতিয়াবা শিশু চিঞৰি চিঞৰি থিয় হৈ থাকে। আৰু মোহবশতঃ বিষ্ঠা খোৱা, মূত্ৰ পান কৰা আদি কৰ্মও শিশু কৰি পেলাব পাৰে।

Verse 88

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्

কৌমাৰ অৱস্থাত কাণ-ভেদনৰ বেদনাই, মাতাপিতাৰ তাড়নাই, আৰু অক্ষৰ অধ্যয়ন আদি কৰ্মে দুখ হয়। গুৰুৰ শাসন-অনুশাসনতো কষ্ট জন্মে।

Verse 89

प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने

যৌৱনত ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উন্মত্ত গতি আৰু কাম-ৰাগৰ পীড়াই যাক দগ্ধ কৰে, লালসাই যাক সদায় অস্থিৰ কৰি তোলে—তাৰ সুখ ক’ত?

Verse 90

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्

ঈৰ্ষ্যাৰ পৰা অতি মহাদুখ জন্মে, মোহে ৰঞ্জিত মনৰ বাবে। মত্ত আৰু ক্ৰুদ্ধ লোকৰ বাবে ৰাগ কেৱল দোষহে হয়, আন একো নহয়।

Verse 91

न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

কামাগ্নিত দগ্ধ মানুহে ৰাতি নিদ্ৰা নাপায়; আৰু দিনতো ধন উপাৰ্জনৰ চিন্তাই মন আৱৰি থকাৰ সময়ত সুখ ক’ত?

Verse 92

नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्

নাৰীৰ সঙ্গ একেবাৰে অনুভৱ কৰি, আৰু সিহঁতক সকলো দোষৰ আশ্ৰয় বুলি দেখি, মৈথুনজনিত সুখক বিষ্ঠা-মূত্ৰ ত্যাগৰ ৰাহাতৰ সদৃশ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 93

सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

সন্মানৰ পিছত অপমান আহে; প্ৰিয়জনৰ সঙ্গমৰ পিছত বিচ্ছেদ। যৌৱনক জৰাই গ্ৰাস কৰে—তেন্তে নিৰুপদ্ৰৱ সুখ ক’ত?

Verse 94

वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः

ভাঁজ-পকা চুলে চিহ্নিত দেহ লৈ মানুহৰ অঙ্গ শিথিল হয়; সকলো কৰ্মত অক্ষম হৈ, জৰাই তাক সম্পূৰ্ণ জৰ্জৰিত কৰে।

Verse 95

स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्

স্ত্ৰী-পুৰুষৰ যৌৱন আৰু ৰূপ, যি পূৰ্বে পৰস্পৰৰ আশ্ৰয় আছিল, সেয়া যেতিয়া এইদৰে জৰাই গ্ৰাস কৰে, তেতিয়া দুয়োৰে বাবে সেয়া প্ৰিয় নাথাকে।

Verse 96

जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

জৰাই পৰাভূত মানুহজন অসহায়তাৰ কাৰণে পত্নী, পুত্ৰ আদি আত্মীয়-স্বজনৰ দ্বাৰা আৰু দুষ্কৰ্মী দাস-ভৃত্যৰ দ্বাৰাও তুচ্ছজ্ঞান আৰু নিপীড়িত হয়।

Verse 97

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

যিহেতু যি মানুহ জৰা বা ৰোগে পীড়িত নহয়, সি ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষো সাধন কৰিবলৈ সক্ষম; সেয়ে যুৱ অৱস্থাত ধৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 98

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

বাত, পিত্ত, কফ আদি দোষৰ বৈষম্যক ‘ব্যাধি’ বোলা হয়; আৰু এই দেহক বাত আদি উপাদানসমূহৰ কেৱল এক সমষ্টি বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 99

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः

সেয়ে নিজৰ এই শৰীৰক ব্যাধিময় বুলি জানিবা; দেহত নানা প্ৰকাৰ ৰোগৰ দ্বাৰা অসংখ্য দুখ বাৰে বাৰে উদ্ভৱ হয়।

Verse 100

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्

সেই (অন্তৰ্দুঃখ-ক্লেশ) নিজে নিজেও সম্পূৰ্ণকৈ জনা নাযায়—আৰু মই কি ক’ম? এই দেহতেই ‘এশ এক মৃত্যু’ যেন স্থিত আছে।

Verse 101

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

তাত এক প্ৰকাৰ কালেৰে সংযুক্ত, সেয়া অনিবার্য; বাকীসকল ‘আগন্তুক’ বুলি স্মৃত। ইয়াত যিসকলক আগন্তুক কোৱা হৈছে, সিহঁত ঔষধেৰে শান্ত কৰিব পাৰি।

Verse 102

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा

জপ, হোম আৰু দান-প্ৰদান কৰিলেও কালেৰে অহা মৃত্যু শান্ত নহয়। নানাবিধ ব্যাধি, অস্ত্ৰাঘাত, আৰু সাপ আদি প্ৰাণীও (মৃত্যুৰ) কাৰণ হয়।

Verse 103

विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्

বিষ আৰু অভিচাৰ (মায়াজাল/টোনা) দেহধাৰীৰ মৃত্যুৰ দুৱাৰ। সাপৰ দংশন, ৰোগ আদি দ্বাৰা ধন্বন্তৰি স্বয়ংও পীড়িত হৈছিল।

Verse 104

स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः

দেহধাৰীৰ নিৰ্ধাৰিত কালে উপস্থিত হ’লে তাক সুস্থ কৰিব নোৱাৰে—ন ঔষধ, ন তপস্যা, ন মন্ত্র, ন বন্ধু, ন আত্মীয়-স্বজন।

Verse 105

शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः

কেৱল যোগসিদ্ধ মহাত্মাসকল—ৰসায়ন-সাধনা, তপস্যা আৰু নিৰন্তৰ জপৰ দ্বাৰা—কালেৰে পীড়িত মানুহক ৰক্ষা কৰিব পৰা হ’ব পাৰে।

Verse 106

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्

কাল- মৃত্যুক জ্ঞানীসকলেও, সকলো উপায়-সামগ্ৰী থাকিলেও, নিবাৰণ কৰিব নোৱাৰে। মৃত্যুৰ সমান দুখ নাই, মৃত্যুৰ সমান ভয় নাই।

Verse 107

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

সকলো দেহধাৰী প্ৰাণীৰ বাবে মৃত্যুৰ সমান ত্ৰাস নাই—যদিও সৎভাৰ্যা, পুত্ৰ, মিত্ৰ আৰু ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্যৰ সুখ থাকক।

Verse 108

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः

স্নেহ-পাশে আবদ্ধ সকলোকে মৃত্যু ছেদন কৰে। মা, সহস্ৰজনৰ মাজতো থাকি তুমি এই কথা কিয় নেদেখা?

Verse 109

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः

কিছুমান লোক শতায়ু হয়—হয়তো তাতো অধিক, নহয়তো নহয়। কিছুমান আশীতিতেই পতিত হয়, আৰু কিছুমান নৰ সত্তৰতেই।

Verse 110

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः

পৰম আয়ু ষাঠি বুলি কোৱা হয়, তথাপিও সেয়া নিশ্চিত নহয়। দেহধাৰীৰ আয়ু পুৰ্বকৰ্মৰ দ্বাৰাই যিমান নিৰ্ধাৰিত, সিমানেই থাকে।

Verse 111

तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा

সেই আয়ুৰ অর্ধেক ৰাতিয়েই হৰণ কৰে—মৃত্যুৰূপে। আৰু যি অৱশিষ্ট থাকে, সেয়া বাল্যত অজ্ঞতা-মোহত নষ্ট হয়, আৰু বাৰ্ধক্যত জৰাৰ ক্ষয়তিও তেনেদৰে হৰণ কৰে।

Verse 112

वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा

বিশ বছৰ ধৰি ধৰ্ম-কাম-অৰ্থৰ পৰা বঞ্চিত হৈয়ে পাৰ হয়। তাৰ ওপৰত আকস্মিক অৱস্থা-বিপদে—ৰোগ আৰু নানাবিধ শোকে—পুৰুষক বহু প্ৰকাৰে অধিক ক্ষয় কৰে।

Verse 113

ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्

তাতোও এক অংশ হৰণ হয়; যি অৱশিষ্ট থাকে, সেয়াই প্ৰকৃততে ‘জীৱন’। আৰু জীৱনৰ অন্তত মানুহে মহাঘোৰ মৃত্যুক সন্মুখীন হয়।

Verse 114

जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया

কৰ্মবশতঃ মৃত জীৱ পুনৰ লক্ষ লক্ষ যোনিত জন্ম লয়। মানুহৰ বাবে ‘মৃত্যু’ নামৰ বিচ্ছেদ কেৱল দেহ-পরিবর্তন, যি কৰ্মৰ গণনা আৰু বল অনুসাৰে ঘটে।

Verse 115

मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु

ইয়াকেই ‘মৰণ’ বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে; পৰমাৰ্থত ই নাশ নহয়। ই মহাতমসত প্ৰৱিষ্ট ব্যক্তিৰ অৱস্থা, যেতিয়া মর্মস্থানসমূহ কাটা-ভাঙা হয়।

Verse 116

यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः

জীৱৰ বাবে মৃত্যু যি দুখ, এই জগতত তাৰ কোনো তুলনা নাই। সেই ঘোৰ বেদনাত সি কন্দে—“হায় পিতা! হায় মাতা! হায় প্ৰিয় কান্তা!”

Verse 117

मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

যেনেকৈ সাপে মণ্ডুক গিলে, তেনেকৈ মৃত্যুৱে মানুহক গিলে। কিছুমান আত্মীয়ে ত্যাগ কৰে, তথাপি প্ৰিয়জনসকলে চাৰিওফালে ঘিৰি থাকে।

Verse 118

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः

দীঘল আৰু গৰম নিশ্বাস এৰি, মুখ শুকাই যায়। খাটৰ চাৰিকোণত সি বাৰে বাৰে উলটি-পালটি কৰে।

Verse 119

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

মোহগ্ৰস্ত হৈ সি হাত-পা চাৰিওফালে ছটফটাই নিক্ষেপ কৰে। খাটৰ পৰা মাটিক কামনা কৰে; মাটিৰ পৰা পুনৰ খাটক—আকৌ মাটিক।

Verse 120

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः

বস্ত্ৰহীন, লজ্জাহীন, বিষ্ঠাৰে লেপিত; পানী ভিক্ষা মাগে—তাৰ কণ্ঠ, ওঁঠ আৰু তালু শুকাই যায়।

Verse 121

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः

নিজ ধন-সম্পদ লৈ চিন্তা কৰে—‘মই মৰিলে এইবোৰ কাৰ হ’ব?’—লুকাই থোৱা ভঁৰাল খুঁদিবলৈ ধৰা মানুহৰ দৰে, কালৰ পাশত টানি নিয়া হয়।

Verse 122

म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

মানুহে চাই থাকোঁতেই সি মৰে, গলাত ঘুৰঘুৰ শব্দ উঠে। জীৱাত্মা তৃণ-জলুকাৰ দৰে, এক দেহৰ পৰা আন দেহলৈ ক্ৰমে প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 123

संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः

পৰৱৰ্তী অংশ—পৰৱৰ্তী দেহ—প্ৰাপ্ত কৰি, মানুহে আগৰ দেহ ত্যাগ কৰে। বিবেকীৰ বাবে মিনতি-প্ৰাৰ্থনাৰ দুখ মৰণতকৈও অধিক।

Verse 124

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः

মৰণৰ দুখ ক্ষণিক; কিন্তু ভিক্ষা-মিনতি আৰু তৃষ্ণাই জন্মোৱা দুখ অনন্ত। এতিয়া মই এই কথা স্পষ্টকৈ বুজিলোঁ—কাৰণ মোৰ গুৰুও মৃত্যুবৰণ কৰিলে।

Verse 125

न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्

সেয়ে কোনোবাইৰ ওচৰত বাৰে বাৰে মিনতি নকৰিব; তৃষ্ণাই মানুহক হীন আৰু তুচ্ছ কৰে। আৰম্ভণিতে দুখ, মাজত দুখ, আৰু অন্তত ভয়ংকৰ দুখেই হয়।

Verse 126

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

স্বভাৱত সকলো জীৱৰ ওপৰত দুখৰ পৰম্পৰা চলি থাকে। আৰু সকলো ৰোগৰ মাজত ক্ষুধাকেই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ‘ব্যাধি’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 127

स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी

সেই ক্ষুধাও অন্ন, ঔষধ বা লেপে কেৱল ক্ষণমাত্ৰ শান্ত হয়। ক্ষুধা-ব্যাধিৰ বেদনা তীব্ৰ, ই সকলো বল সম্পূৰ্ণকৈ কাটি পেলায়।

Verse 128

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे

সেই (ক্ষুধা) দ্বাৰা অভিভূত মানুহ মৰে, যেনেকৈ অন্য ব্যাধিতো মৰে। মোৰ ঘৰত ত ৰজাৰ গৌৰৱৰ কেৱল অহংকাৰ-মাত্ৰ আছে, আন একো নাই।

Verse 129

सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्

মোৰ সকলো অলংকাৰ বোজা; মোৰ সকলো লেপন-সিংগাৰ বৃথা। মোৰ সকলো প্ৰলাপ আৰু গীত কেৱল বকবকনি—সদায়, যেন উন্মত্তৰ চেষ্টাৰ দৰে।

Verse 130

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया

এইদৰে, বিচাৰ কৰিলে, ৰাজ্যভোগত সুখ ক’ত পোৱা যায়? কিয়নো নৃপসকলৰ চিত্ত একে-অন্যক জয় কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সদায় ব্যগ্ৰ থাকে।

Verse 131

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्

প্ৰায়ে নহুষ আদি মহাৰাজাসকল, যেন শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ দীপ্তিত লেপা, স্বৰ্গ লাভ কৰিও পতিত হৈছে। কেৱল ভাগ্য-লক্ষ্মীৰ বলত কোনে সত্য সুখ পায়?

Verse 132

उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते

দেৱতাসকলৰ মাজত ওপৰে ওপৰে, প্ৰত্যেকে আনজনক অতিক্ৰম কৰি অৱস্থিত। স্বৰ্গত মানুহে পুণ্যফল ভোগ কৰে, কিন্তু সেই ভোগে পুণ্যৰ মূলকেই ছেদন কৰে।

Verse 133

न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ

তাত আন কোনো কৰ্ম কৰা নহয়—সেই অৱস্থাৰ ই এক অতি ভয়ংকৰ দোষ। যেন মূল কটা গছ অসহায় হৈ মাটিত পতিত হয়।

Verse 134

पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः

পুণ্য-মূল ক্ষয় হ’লে, তেনেদৰে দিৱৌকসসকলকো তললৈ পেলাই দিয়া হয়। সেয়ে বিচাৰ কৰিলে, স্বৰ্গতো দেৱতাসকলৰ স্থায়ী সৌখ্য নাই।

Verse 135

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्

তেনেদৰে নাৰকীসকলৰ দুখ সুপ্ৰসিদ্ধ—আৰু কি বৰ্ণনা কৰিব? স্থাৱৰসকলৰো দুখ আছে: দাৱাগ্নি, হিমৰ শীত, আৰু শুকানিত শোষণ।

Verse 136

कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना

তাত কুঠাৰৰ তীক্ষ্ণ আঘাতে ভয়ংকৰ ছেদন হয়, বাকল খুচি তোলা হয়; আৰু চণ্ড বায়ুৰ প্ৰচণ্ডতাত পাতা, ডাল-শাখা আৰু ফল পতিত হয়।

Verse 137

अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्

তাত বনৰীয়া হাতী আৰু আন দেহধাৰী প্ৰাণীৰে সদায়ে পিষ্ট আৰু পদদলিত হ’ব লাগে। সৰ্পসকলৰো তাপদায়ক যাতনা আছে—তৃষ্ণা, ক্ষুধা, আৰু ভয়ংকৰ ক্ৰোধ, যি নিজেই দাৰুণ দুখ হৈ উঠে।

Verse 138

दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः

জগতত দুষ্টসকলক বধ কৰা হয়, আৰু আনক পাশেৰে বান্ধি ৰখা হয়। এইদৰে, হে মাতা, সৰীসৃপসকলেও বাৰে বাৰে দুখ ভোগ কৰে।

Verse 139

अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्

কীট আদি সৰু প্ৰাণীৰ বাবে জন্ম-মৃত্যু হঠাতে তেনে ৰূপে আহে। মৃগ আৰু পক্ষীৰ বাবে দুখ অতি কঠোৰ—বৰষুণ, শীত আৰু দাহক ৰ’দে তাড়না দিয়ে।

Verse 140

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাৰ মহা-ক্লেশে মৃগসকল সদায় আতংকিত থাকে। এতিয়া পশু আৰু হাতীৰ গোষ্ঠীৰ যি যি দুখ আছে, সেয়াও শুনা।

Verse 141

क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्

ভোক, তৃষ্ণা, শীত আদি দুখে দমন; বধ, বন্দিত্ব আৰু প্ৰহাৰ; নাসা-ভেদন, সদা ত্ৰাস, আৰু প্ৰতোদ-অংকুশৰ আঘাত।

Verse 142

वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्

বাঁহ, কুন্ত আদি নিগড়; মুদ্গৰ আৰু অংকুশে প্ৰহাৰ; গধুৰ বোজা বহনৰ ক্লেশ; আৰু শিক্ষা, যুদ্ধ আদি পৰীক্ষাৰে পীড়ন।

Verse 143

आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता

নিজৰ দলৰ পৰা বিচ্ছেদ, আৰু বনাঞ্চলত চকু আদি অঙ্গৰ নাশ। তদুপৰি দুৰ্ভিক্ষ, দুর্ভাগ্য, মূৰ্খতা আৰু দৰিদ্ৰতাও আছে।

Verse 144

अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः

ইহলোকে পদমৰ্যাদাৰ উত্থান-পতন, মৃত্যু আৰু ৰাজ্যৰ বিনাশ আছে। পৰস্পৰক দমন কৰাৰ পৰা দুখ, আৰু পুনৰ পৰস্পৰৰ শ্ৰেষ্ঠতা-প্ৰতিযোগিতাৰ অস্থিৰতাতো দুখ।

Verse 145

अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्

সংসাৰৰ প্ৰভাৱ-প্ৰতাপ অনিত্য, আৰু সকলো উচ্ছ্ৰয়ৰ শেষত পতন। এইদৰে এনে দুখ আদি দ্বাৰা চল-অচল সকলোই ব্যাপ্ত।

Verse 146

निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा

সেয়ে জ্ঞানীজনে নৰকাদি অৱস্থা পৰা মানৱ-জীৱনলৈকে সকলো ত্যাগ কৰা উচিত। নতুবা যেন কোনো মানুহে বোজা এক কাঁধৰ পৰা আন কাঁধলৈ সলাই তাকেই বিশ্ৰাম বুলি ভাবে, তেনেকৈ সি কেৱল স্থানান্তৰকেই সত্য বিশ্ৰাম বুলি ভুল কৰে।

Verse 147

तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्

তদ্ৰূপে এই লোকত সকলোয়ে দুঃখ, আৰু দুঃখ দুঃখৰ দ্বাৰাইহে শান্ত হয়। এইদৰে এই সমগ্ৰ জগত পৰস্পৰক অতিক্ৰম কৰিবলৈ উঠা অতিশয়তাৰে ঠেকি আছে—একে আনক ছাপি যাবলৈ।

Verse 148

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः

জগত দুঃখে ব্যাকুল বুলি জানি মানুহে পৰম নিৰ্বেদ লাভ কৰা উচিত। নিৰ্বেদৰ পৰা বৈৰাগ্য জন্মে, আৰু বৈৰাগ্যৰ পৰা মুক্তিদায়ক জ্ঞান উদ্ভৱ হয়।

Verse 149

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्

জ্ঞানৰ দ্বাৰা সেই পৰম বিষ্ণুক জানি মানুহে মুক্তি লাভ কৰে। ‘হে জননী, এনে জগতত মই কেতিয়াও ক’তো আনন্দত ৰমিম নোৱাৰোঁ।’

Verse 150

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः

যেনেকৈ ৰাজহংস শুদ্ধ আৰু কাকসমূহৰ মাজত অশুচিতা প্ৰকাশ কৰে, তেনেকৈ শুনা, হে মাতৃ: য’ত মই উপদ্ৰৱৰহিতভাৱে বাস কৰিব পাৰোঁ, কেৱল সেই ঠাইতেই মই আনন্দ পাম।

Verse 151

अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्

ই অবিদ্যাৰ অতি ভয়ংকৰ বাহন; নানা কৰ্ম ইয়াৰ বিস্তৃত শাখা-প্ৰশাখা। সংকল্প ডংশকাৰী ডাঁহ আৰু মকৰ-সম, আৰু শোক-হৰ্ষ ইয়াৰ শীত আৰু তাপ।

Verse 152

मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्

মোহৰ অন্ধকাৰ-তিমিৰ ইয়াৰ ঘোৰ গ্লানি, আৰু লোভ ইয়াৰ সৰ্পসদৃশ সৰীসৃপ। ইয়াৰ পথ অনিবার্যভাৱে বিষয়লৈ ধাৱিত হয়, আৰু কাম-ক্রোধৰ দ্বাৰাই যেন মুক্তি—সদায় আগলৈ ঠেলি দিয়ে।

Verse 153

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः

সেই মহাদুৰ্গ অতিক্ৰম কৰি মই মহাবনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলোঁ। যিসকলে ইয়াক সত্যজ্ঞানৰে জানে—তাত প্ৰৱেশ কৰি—ন শোক কৰে, ন কলুষিত হয়।

Verse 154

न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन

কিছুমানৰ একেবাৰেই ভয় নাই; আৰু এই (বন/ধাম)ক লৈ কাকো ভয় নধৰে।

Verse 155

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

সেই বনত সাত মহাদ্ৰুম আছে, সাতখন নদী আৰু সাত প্ৰকাৰ ফল। তাত সাত আশ্ৰম, সাত সমাধি আৰু সাত দীক্ষা—এইয়েই সেই পবিত্ৰ অৰণ্যৰ স্বৰূপ।

Verse 156

पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च

তাত পঞ্চবৰ্ণৰ দিৱ্য পুষ্প আৰু ফল আছে; কিছুমান চতুৰ্বৰ্ণ, আৰু আন কিছুমান ত্ৰিবৰ্ণ, দ্বিবৰ্ণ বা একবৰ্ণো।

Verse 157

सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

তাত গছবোৰ সদায় সৃজন কৰি বিস্তাৰিত হৈ থিয় থাকে আৰু সেই বনখন সম্পূৰ্ণভাৱে ব্যাপি থাকে।

Verse 158

सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे

তাত সাতগৰাকী সত্যবতী নাৰী বাস কৰে; মুখ ওপৰলৈ কৰি তেওঁলোকে সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময় হয়। প্ৰজাসকলৰ পৰা তেওঁলোকে ৰস ওপৰলৈ আহৰণ কৰে; আৰু তেওঁলোকৰ তত্ত্ব-সত্যক সম্পূৰ্ণকৈ কোনে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে?

Verse 159

सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा

ইয়াতো সাতখন পৰ্বত আছে, যাৰ দ্বাৰা ত্ৰিলোক ধাৰিত। আৰু সাতখন নদী-সৰিত আছে, যিবোৰ সদায় ব্ৰহ্মৰ পবিত্ৰ জল বহন কৰে।

Verse 160

तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः

তেজ, অভয়দান, অদ্ৰোহ আৰু কৌশল; অচাপল্য, অক্ৰোধ, আৰু সপ্তম—প্ৰিয়, মধুৰ বাক্য।

Verse 161

इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः

এইদৰে বিদ্যাৱনত অৱস্থিত এই ‘পৰ্বত’সমূহ জানিব লাগে—দৃঢ় নিশ্চয়, প্ৰকাশ, সমতা, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু গুণ।

Verse 162

निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी

ইয়াত নিৰ্মমতা আৰু তপস্যা আছে; সন্তোষ সপ্তম হ্ৰদ। ভগৱানৰ গুণ-জ্ঞানৰ পৰা ভক্তি উদ্ভৱ হয়—সেয়াই প্ৰথম নদী।

Verse 163

पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा

পুষ্পাদি পূজা দ্বিতীয় (ধারা); প্ৰদক্ষিণা তৃতীয়। চতুৰ্থী স্তুতি-বাণীৰূপা; পঞ্চমী ঈশ্বৰলৈ সকলো অৰ্পণ।

Verse 164

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ষষ্ঠী ব্ৰহ্ম-একতা বুলি কোৱা হৈছে, আৰু সপ্তমী নিশ্চয় সিদ্ধি। ইয়াত সাত পবিত্ৰ নদীৰ কথা কোৱা হ’ল—পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই এইদৰে উপদেশ দিলে।

Verse 165

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च

ব্ৰহ্মা, ধৰ্ম, যম আৰু অগ্নি; ইন্দ্ৰ আৰু বৰুণো—এই নামসমূহ ইয়াত উচ্চাৰিত।

Verse 166

धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे

ধনদ (কুবেৰ)ো—ধ্ৰুৱ আদি সাতটা গোটক আৰাধনা কৰে। তাত বৈকুণ্ঠৰ উচ্চ প্ৰাঙ্গণৰ ওচৰত নদীসমূহৰ সঙ্গম আছে।

Verse 167

आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे

আত্মাত তৃপ্ত, শান্ত আৰু দমিত হৈ তেওঁলোকে পৰাত্পৰ পৰম পদলৈ যায়। কিছুমান (যেন) গছ, কিছুমান নাৰী, আৰু আন কিছুমান তত্ত্ববিদ।

Verse 168

सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च

কিছুমান—জ্ঞান আৰু অন্তৰ্দৃষ্টিত শ্ৰেষ্ঠ—কয় যে এইবোৰ নিশ্চয়েই সাতখন নদী। ইয়াত, ব্ৰত নপতনৰ কামনাৰে, মই ব্ৰহ্মচৰ্যও আচৰণ কৰোঁ।

Verse 169

ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम

তাত সমিধা ব্ৰহ্মেই; অগ্নিও ব্ৰহ্ম; পবিত্ৰ সংস্তৰ (আসন/কুশ) ব্ৰহ্ম। জল ব্ৰহ্ম; গুৰু ব্ৰহ্ম—এইয়েই মোৰ ব্ৰহ্মচৰ্য।

Verse 170

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्

বুধজন এইধৰণৰ সূক্ষ্ম ব্ৰহ্মচৰ্যকেই জানে। আৰু মোৰ গুৰুৰ কথা শুনা, হে মাতৃ—তেওঁ মোৰ বাবে বিদ্যাদাতা হৈছিল।

Verse 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

এজনেই শাস্তা; দ্বিতীয় শাস্তা নাই। হৃদয়তে অৱস্থিত হৈ সেই শাস্তা পুৰুষক শাসন কৰে। তেওঁৰ আদেশত, প্ৰণৱৰ আদিস্পন্দনে চলা জলৰ দৰে প্ৰেৰিত হৈ, মই যিদৰে নিযুক্ত তিদৰে আচৰণ কৰোঁ।

Verse 172

एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव

এজনেই গুৰু; তেনেদৰে দ্বিতীয় নাই। হৃদয়ত অৱস্থিত সেই একক গুৰুৰ কথাই মই মানুহক কওঁ। আৰু সেই গুৰু মুকুন্দক অৱমাননা কৰাত সকলো দানৱ সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাভূত হ’ল।

Verse 173

एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति

এজনেই সত্য বন্ধু; তাতকৈ দ্বিতীয় নাই। হৃদয়ত অৱস্থিত সেই একককেই মই ঘোষণা কৰোঁ। তেওঁৰ উপদেশত, সত্য বন্ধু থকা সেই বন্ধৱ—সপ্ত ঋষি—দেৱলোকত সাতজন হৈ দীপ্তিমান হয়।

Verse 174

ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्

ব্ৰহ্মচৰ্য যথাযথভাৱে আচৰণ কৰি, এতিয়া মোৰ গাৰ্হস্থ্য-জীৱন কেনেকুৱা সেয়া শুনা। মোৰ পত্নী প্ৰকৃতিৰেই ৰূপ, তথাপি মোৰ চিত্ত কেতিয়াও তাইত আবদ্ধ নহয়।

Verse 175

मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्

হে মাতৃ, সি সদায় মোৰ প্ৰতি চিত্ত নিবদ্ধ কৰি মোৰ সকলো কাৰ্য সিদ্ধ কৰে। (তথাপি) ঘ্ৰাণ, জিহ্বা, চক্ষু, ত্বক আৰু পঞ্চম শ্ৰোত্ৰ—এই ইন্দ্ৰিয়সমূহেই কৰ্মত প্ৰৱৰ্তে।

Verse 176

मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्

মন আৰু বুদ্ধি—ইহঁতৰ সৈতে এই সাতো মোৰ অগ্নিৰূপে দীপ্ত হয়। গন্ধ, ৰস, ৰূপ, শব্দ আৰু স্পৰ্শ—পঞ্চম—এইবোৰেই সিহঁতৰ বিষয়।

Verse 177

मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्

ইয়াক মনন কৰি বুজিব লাগে: এই সাতো মোৰ সমিধা (ইন্ধন-কাঠি)। নাৰায়ণ-ধ্যানৰ দ্বাৰা যি হোম দিয়া হয়, সেই আহুতি নাৰায়ণেই স্বয়ং ভোগ কৰে।

Verse 178

एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः

এনেধৰণৰ যজ্ঞে মই সেই পৰমেশ্বৰক পূজা কৰোঁ। কামনাৰহিত জনৰ বাবে সকলো ইষ্টফল সিদ্ধ হয়; আৰু দ্বেষহীন জনৰ সকলো দোষ নাশ পায়।

Verse 179

न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्

মোৰ স্বভাৱত কোনো লেপ নালাগে—যেন পদ্মপাতত পানীৰ বিন্দু। মই নিত্যত স্থিত; সেয়ে মোৰ বাবে অনিত্য সত্যকৈ উদয় নহয়, কিয়নো মই বহুৰূপতাক কেৱল পৰিবর্তনশীল অৱস্থা বুলি দৰ্শন কৰোঁ।

Verse 180

न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

কৰ্মৰ মাজতো ভোগৰ জাল সিহঁতক নালাগে—যেন আকাশত সূৰ্যৰ কিৰণজাল কাকো নালাগে।

Verse 181

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि

হে মাতৃ, এনেকুৱা পুত্ৰ পোৱা তুমি দুখিনী নহ’বা। মই তোমাকো সেই পৰম পদলৈ লৈ যাম, যি শত শত যজ্ঞ কৰিলেও লাভ নহয়।

Verse 182

इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्

পুত্ৰৰ এই বাক্য শুনি মাতৃ বিস্মিত হ’ল। তাই মনে মনে ভাবিলে—“যদি মোৰ পুত্ৰ সঁচাকৈ জ্ঞানত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়…”

Verse 183

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः

“সকলো লোকত সি খ্যাতি লাভ কৰিব, তেতিয়া মোৰো যশ সৰ্বোচ্চ হ’ব”—এনেদৰে আৰু বহু চিন্তা কৰি থাকোঁতে, ৰাতিৰ সময়ত ভগৱান হৰি প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।

Verse 184

प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः

তাৰ বাক্যত প্ৰহৃষ্ট আৰু বিস্মিত হৈ প্ৰভু প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—স্বয়ং মূৰ্তিৰ পৰা ওলাই আহি, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণ কৰি।

Verse 185

जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः

নিজ ভাসাৰে জগত উজ্জ্বল কৰি, কোটি সূৰ্যসম প্ৰভাযুক্ত। তাৰ পাছত ধৰণীত নামি আহিল—ৰোমাঞ্চিত, অশ্ৰুধাৰা বোৱাই, আনন্দে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ।

Verse 186

मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे

তেতিয়া জ্ঞানী ঐতৰেয়ে মূৰত অঞ্জলি বঁধি প্ৰভুৰ প্ৰশংসা-স্তৱ গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 187

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च

হে ভগৱান বাসুদেৱ, তোমাক নমস্কাৰ—আমি তোমাৰ ধ্যান কৰোঁ। প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিৰুদ্ধক নমস্কাৰ, আৰু সংকর্ষণকো নমস্কাৰ।

Verse 188

नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

নমো সেইজনক, যি কেৱল শুদ্ধ চেতনা, যাঁৰ মূৰ্তি পৰমানন্দ; আত্মাত ৰমণ কৰা শান্তজন, যাঁৰ দৃষ্টি সকলো দ্বৈতৰ পৰা নিবৃত্ত।

Verse 189

आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये

নমো সেইজনক, যি আত্মানন্দত স্থিত, যাঁৰ ঢৌসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে শান্ত। মহৎ হৃষীকেশক নমস্কাৰ—হে অনন্ত শক্তিধাৰী, তোমাক প্ৰণাম।

Verse 190

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

যেতিয়া বাক্য থমকি যায়, তেতিয়া মনৰ অন্তৰ্মুখী স্পৰ্শসহ কেৱল সেই এক জনাই লাভ্য; নাম-ৰূপৰ অতীত শুদ্ধ চেতনা। সৎ আৰু অসৎ দুয়োৰে ওপৰত থকা সেইজনেই আমাক ৰক্ষা কৰক।

Verse 191

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

যাৰ ভিতৰত এই বিশ্ব অৱস্থিত, যাৰ পৰা ই উদ্ভৱ হয়, যাৰ দ্বাৰা ই স্থিতি পায়, যাৰ মাজতে ই লয় যায় আৰু যাৰ পৰা পুনৰ জন্ম লয়—মাটিৰে গঢ়া সকলো বস্তু যেন মাটি-মাত্ৰ—সেই ব্ৰহ্মক, হে প্ৰভু, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 192

यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्

যাক মন, বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণবায়ুৱে ন স্পৰ্শ কৰিব পাৰে, ন সত্যকৈ জানিব পাৰে; তথাপি যি আকাশৰ দৰে অন্তৰ-বাহিৰে বিস্তৃত—সেইজনৰ চৰণত মই প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 193

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

এই দেহ, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, মন আৰু বুদ্ধি—ইহঁতে কৰ্মত গতি পায় কেৱল তেতিয়াই, যেতিয়া সিহঁত তেওঁৰ এক অংশৰ সৈতে বন্ধিত থাকে। তাৰ বাহিৰে সিহঁত একো নহয়; যেন লোহা অগ্নিত তপ্ত হৈ ৰঙা নোহোৱালৈকে দাহ কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে নিজ নিজ স্থানে সিহঁতে তেওঁৰ উপস্থিতিৰ শক্তিতেই চলি থাকে।

Verse 194

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्

চতুৰ্ভাৱে, ত্ৰিভাৱে, দ্বিভাৱে আৰু একাগ্ৰভাৱে মই তাঁক প্ৰণাম কৰোঁ—সেই পৰমেশ্বৰক, সনাতন শাস্তাক, যি পূৰ্ব আৰু পৰৱৰ্তী যুগসমূহত সদায় বিদ্যমান।

Verse 195

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे

অন্য সকলো গতি ত্যাগ কৰি, মোক্ষকামীসকলে তোমাক—দশাত্মকক—ভজে। তুমি পৰম সত্য, নিৰ্মল আৰু পবিত্ৰ; আমি তোমাক সদায় উপাসনা কৰোঁ।

Verse 196

ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते

ওঁ—ভগৱান মহাপুৰুষ, মহানুভাৱ, সকলো বিভূতিৰ অধিপতিলৈ নমস্কাৰ। ভক্তগণৰ অগ্ৰগণ্যসকলৰ কুমলীয়া পদ্ম-কুঁহিৰ দৰে হাতৰ দ্বাৰা স্নেহে পূজিত তোমাৰ যুগল পদ্মচৰণত প্ৰণাম। হে পৰমৰো পৰম, নমস্তে।

Verse 197

तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

তোমাৰ মুখ অগ্নি; পৃথিৱী তোমাৰ যুগল পদ; আকাশ তোমাৰ মস্তক; চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য তোমাৰ নয়ন। সকলো লোক তোমাৰ উদৰ; দিশাসমূহ তোমাৰ বাহু—হে ভগৱান, নমস্কাৰ।

Verse 198

जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे

হে দেৱ, সকলো কালত বাৰে বাৰে পিষ্ট হৈ মই যিমান জন্ম সহ্য কৰিছোঁ, তেনে জন্ম তিমান নাই। আৰু এই ভয়ংকৰ সংসাৰ-মহাসমুদ্ৰত মই যিমান জীৱ ‘পান’ কৰি ভুগিছোঁ, তেনে জীৱো তিমান নাই।

Verse 199

संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश

হিমৱান, মহেন্দ্ৰ, কৈলাস, মেৰু আদি পৰ্বতৰ ধন-সম্পদো ইয়াৰ সমান নহয়। হে ঈশ্বৰ, তুমি কৃপা কৰি মোক অসংখ্য দেহ দান কৰিলা যেনে, তেনেদৰে মই বাৰে বাৰে মহৎ সম্পদো লাভ কৰিলোঁ।

Verse 200

न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः

হে দেৱ, পৃথিৱীত এনে কোনো স্থান নাই য’ত মই জন্ম লৈ পুনৰ বিনষ্ট হোৱা নাই। আৰু এনে কোনো স্থানো নাই য’ত জীৱন ধৰি মই জীৱসমূহক নাখাইছোঁ—অথবা জীৱগণৰ দলে মোক নাখাইছে।