Adhyaya 66

Verse 1

सूत उवाच । ततस्त्रयोदशे वर्षे व्यतीते समये तदा । उपप्लवे संगतेषु सर्वराजसु पांडवाः

সূত ক’লে: ত্ৰয়োদশ বছৰ পাৰ হৈ যেতিয়া নিৰ্ধাৰিত সময় আহিল, আৰু উপপ্লৱত সকলো ৰজা একত্ৰিত হ’ল, তেতিয়া পাণ্ডৱসকলও তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 2

योद्धुमागत्य संतस्थुः कुरुक्षेत्रं महारथाः । कौरवाश्चापि संतस्धुर्दुर्योधनपुरोगमाः

যুদ্ধ কৰিবলৈ আহি মহাৰথীসকলে কুৰুক্ষেত্ৰত অৱস্থান ল’লে। দুঃশাসন নহয়, দুৰ্যোধনৰ নেতৃত্বত কৌৰৱসকলেও নিজৰ স্থানত থিয় হ’ল।

Verse 3

ततो भीष्मेण प्रोक्तां च नरैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः । रथातिरथसंख्यां तु राज्ञां मध्ये वचोऽब्रवीत्

তাৰ পাছত লোকসকলৰ মুখেৰে ভীষ্মে কোৱা—ৰথী আৰু অতিৰথীৰ সংখ্যা—শুনি যুধিষ্ঠিৰে ৰজাসকলৰ মাজত এক বচন ক’লে।

Verse 4

भीष्मेण विहिता कृष्ण रथातिरथवर्णना । ततो दुर्योधनोऽपृच्छदिदं स्वीयान्महारथान्

হে কৃষ্ণ! ভীষ্মে ৰথী আৰু অতিৰথীৰ বৰ্ণনা এইদৰে স্থিৰ কৰিলে। তাৰ পাছত দুৰ্যোধনে নিজৰ মহাৰথীসকলক এই প্ৰশ্ন সুধিলে।

Verse 5

ससैन्यान्पांडवानेतान्हन्यात्कालेन केन कः । मासेन तु प्रतिज्ञातं भीष्मेण च कृपेण च

“এই পাণ্ডৱসকলক তেওঁলোকৰ সেনাসহ ক’নে বধ কৰিব, আৰু কিমান সময়ত?” কিয়নো ভীষ্ম আৰু কৃপে প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল—“এমাহৰ ভিতৰত।”

Verse 6

पक्षं द्रोणेन चाह्नां च दशभिर्द्रौणिना रणे । षड्भिः कर्णेन च तथा सदा ममभयंकृता

“দ্ৰোণে আধা মাহত; দ্ৰৌণী (অশ্বত্থামা) ৰণত দহ দিনত; আৰু কৰ্ণে ছয় দিনত। এইসকল সদায় মোৰ ভয়ৰ কাৰণ।”

Verse 7

तदहं स्वांश्च पृच्छामि केन कालेन हंति कः । एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

সেয়ে মই মোৰ নিজৰ লোকসকলক সুধোঁ—কোনে তেওঁলোকক বধ কৰিব, আৰু কোন সময়ত? ৰজাৰ এই বাক্য শুনি ফাল্গুন (অৰ্জুন) উত্তৰত ক’লে।

Verse 8

अयुक्तमेतद्भीष्माद्यैः प्रतिज्ञातं युधिष्ठिर । ततो जये च विजये निश्चयो हि मृषैव तत्

হে যুধিষ্ঠিৰ, ভীষ্ম আদি লোকসকলে কৰা এই প্ৰতিজ্ঞা অনুচিত। সেয়ে জয় বা পৰাজয় বিষয়ে যি নিশ্চিততা, সেয়া নিশ্চয়েই মিছা।

Verse 9

तवापि ये संति नृपाः सन्नद्धा रणसंस्थिताः । पश्यैतान्पुरुषव्याघ्रान्कालकल्पान्दुरासदान्

তোমাৰ পক্ষতো ৰজা আছে—কৱচধাৰী, ৰণক্ষেত্ৰত সাজু হৈ থিয়। এই পুৰুষ-ব্যাঘ্ৰসকলক চোৱা—কালৰ দৰে ভয়ংকৰ, আক্ৰমণ কৰাই দুঃসাধ্য।

Verse 10

द्रुपदं च विराटं च धृष्टकेतुं च कैकयम् । सहदेवं सात्यकिं च चेकितानं च दुर्जयम्

(মই দেখোঁ) দ্ৰুপদ আৰু বিৰাটক; ধৃষ্টকেতু আৰু কৈকেয়ৰ ৰজাক; সহদেৱ আৰু সাত্যকিক; আৰু চেকিতানক, লগতে অজেয় দুর্জয়ক।

Verse 11

धृष्टद्युम्नं सपुत्रं च महावीर्यं घटोत्कचम् । भीमादींश्च महेष्वासान्केशवं चापराजितम्

(মই দেখোঁ) ধৃষ্টদ্যুম্নক পুত্ৰসহ, আৰু মহাবলীয় ঘটোৎকচক; আৰু ভীম আদি মহাধনুৰ্ধৰসকলক, লগতে কেশৱকো—অপৰাজিত।

Verse 12

मन्येहमेकस्त्वेतेषां हन्यात्कौरववाहिनीम् । सन्नद्धाः प्रतिदृश्यंते भीष्माद्या बहवो रथाः

মই ভাবোঁ, এইসকলৰ মাজৰ এজনেই কৌৰৱৰ বাহিনী ধ্বংস কৰিব পাৰে। তথাপি সম্পূৰ্ণ অস্ত্ৰসজ্জিত বহু ৰথ দেখা যায়—ভীষ্ম আদি।

Verse 13

तेभ्यो भयं न कार्यं ते फल्गवोऽमी मृगा इव

তেওঁলোকক ভয় নকৰিবা; হে ফাল্গৱ! এই লোকসকল মৃগৰ দৰে।

Verse 14

अस्माकं धनुषां घोषैरिदानीमेव भारत । कौरवा विद्रविष्यंति सिंहत्रस्ता मृगा इव

হে ভাৰত! আমাৰ ধনুৰ গর্জনে—এতিয়াই—কৌৰৱসকল সিংহভীত মৃগৰ দৰে ছিটকি পৰিব।

Verse 15

वृद्धाद्भीष्माद्द्विजाद्वृद्धाद्द्रोणादपि कृपादपि । बालिशात्किं भयं द्रौणेः सूतपुत्राच्च दुर्मतेः

বৃদ্ধ ভীষ্মৰ পৰা, বৃদ্ধ দ্বিজ দ্ৰোণৰ পৰা, বা কৃপাৰ পৰা ভয় কিহৰ? আৰু দ্ৰোণৰ মূৰ্খ পুত্ৰৰ পৰা, বা কুদৃষ্টিসম্পন্ন সূতপুত্ৰৰ পৰা ভয় কিয়?

Verse 16

अथवा चित्तनिर्वृत्यै ज्ञातुमिच्छसि भारत । शत्रूणां प्रत्यनीकेषु संधावच्छृणु मे वचः

অথবা, হে ভাৰত, মনৰ শান্তিৰ বাবে যদি তুমি এই কথা জানিব খোজা, তেন্তে শত্রুৰ ব্যূহসমূহৰ মাজেৰে মই দ্ৰুত গতিৰে গৈ থাকোঁতে মোৰ বাক্য শুনা।

Verse 17

एकोऽहमेव संग्रामे सर्वे तिष्ठंतु ते रथाः । एकाह्ना क्षपये सर्वान्कौरवान्सैन्यसंयुतान्

মই একাই এই সংগ্ৰামত যুদ্ধ কৰিম; তোমালোকৰ সকলো ৰথ পিছুৱাই থিয় হওক। একেদিনতে মই সেনাসহ সকলো কৌৰৱক বিনাশ কৰিম।

Verse 18

इत्यर्जुनवचः श्रुत्वा स्मयन्दामोदरोऽब्रवीत् । एवमेतद्यथा प्राह फाल्गुनोऽयं मृषा न तत्

অৰ্জুনৰ বাক্য শুনি দামোদৰে হাঁহি মাৰি ক’লে: ‘এনেই, এই ফাল্গুনে যিদৰে কৈছে, তেনেই সত্য—ই মিছা নহয়।’

Verse 19

ततश्च शंखान्भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । निवार्य राजमध्यस्थो बर्बरीको वचोऽब्रवीत्

তাৰ পাছত শঙ্খ, ভেৰী আৰু শত শত পুষ্কৰ নাদ থমাই, ৰজাসকলৰ মাজত থিয় হৈ বৰ্বৰীকে এই বাক্য ক’লে।

Verse 20

येन तप्तं गुप्तक्षेत्रे येन देव्यः सुतोषिताः । यस्यातुलं बाहुबलं तेन चोक्तं निशम्यताम्

সেই বীৰে যি ঘোষণা কৰিছে, সেয়া শুনা—যিয়ে গুপ্তক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰিছিল, যিয়ে দেৱীসকলক সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট কৰিছিল, আৰু যাৰ বাহুবল অতুল।

Verse 21

यद्ब्रवीमि वचः सत्यं शृणुध्वं तन्नराधिपाः । आत्मनो वीर्यसदृशं केवलं न तु दर्पतः

হে নৰাধিপসকল, মোৰ বাক্য সত্য—শুনা। মই কেৱল মোৰ নিজৰ বীৰ্যৰ উপযুক্ত কথাই কওঁ, কেৱল দৰ্পৰ পৰা নহয়।

Verse 22

यदार्येण प्रतिज्ञातमर्जुनेन महात्मना । न मर्षयामि तद्वाक्यं कालक्षेपो महानयम्

হে আৰ্যে! মহাত্মা অৰ্জুনে যি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছে, সেই বাক্য মই সহ্য নকৰোঁ; ই মহা কালক্ষয়, অতি দুঃখজনক।

Verse 23

सर्वे भवंतस्तिष्ठंतु सार्जुनाः सहकेशवाः । एको मुहूर्ताद्भीष्मादीन्सर्वान्नेष्ये यमक्षयम्

আপোনালোক সকলেই ইয়াতে থাকক—অৰ্জুন আৰু কেশৱৰ সৈতে। মই একাই, এটা মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে, ভীষ্ম আদি সকলোকে যমৰ ধামলৈ পঠাম।

Verse 24

मयि तिष्ठति केनापि शस्त्रग्राह्यं न क्षत्रियैः । स्वधर्मशपथो वोऽस्तु मृते ग्राह्यं ततो मयि

যেতিয়ালৈকে মই ইয়াতে থিয় হৈ আছোঁ, কোনো ক্ষত্ৰিয়ই কাকো অস্ত্ৰ ধাৰণ নকৰিব। তোমালোকৰ স্বধৰ্মৰ শপথ এই হওক—মই নিহত হোৱাৰ পাছতহে মোৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ তুলিবা।

Verse 25

पश्यध्वं मे बलं बाह्वोर्देव्याराधनसंभवम् । माहात्म्यं गुप्तक्षेत्रस्य तथा भक्तिं च पांडुषु

দেৱীৰ আৰাধনাৰ পৰা জন্মা মোৰ বাহুবল চাওক। গুপ্তক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্যো চাওক, আৰু পাণ্ডুৰ পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তিও চাওক।

Verse 26

पश्यध्वं मे धनुर्घोरं तूणीरावक्षयौ तथा । खड्गं च देव्या यद्दत्तं ततो वच्मि वचस्त्विदम्

মোৰ ভয়ংকৰ ধনু আৰু এই অক্ষয় তূণীৰ দুটা চাওক। দেৱীয়ে নিজে দিয়া এই খড়্গো চাওক। সেয়ে মই এতিয়া এই বাক্য কওঁ।

Verse 27

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षत्रिया विस्मयं ययुः । अर्जुनश्च कटाक्षेपे लज्जितः कृष्णमैक्षत

তেওঁৰ বাক্য শুনি ক্ষত্ৰিয়াসকল বিস্ময়ত বিমূঢ় হ’ল; আৰু কটাক্ষৰ লাজত ফাল্গুন অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণৰ ফালে চালে।

Verse 28

तमाह ललितं कृष्णः फाल्गुनं परमं वचः । आत्मौपयिकमेवेदं भैमि पुत्रोऽभ्यभाषत

তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণে ফাল্গুনক কোমলভাৱে এই উত্তম বাক্য ক’লে; ভৈমীৰ পুত্ৰে ক’লে—“এই বাক্য কেৱল তাৰ নিজৰ উদ্দেশ্যৰ বাবেই।”

Verse 29

नवकोटियुतोऽनेन पलाशी निहतः पुरा । क्षणादेव च पाताले श्रूयते महदद्भुतम्

পূৰ্বে এইজনেই নৱ কোটি সহিত পালাশীক বধ কৰিছিল; আৰু ক্ষণমাত্ৰতে তাক পাতাললৈ নিক্ষেপ কৰা হৈছিল—ই এক মহা অদ্ভুত বুলি শোনা যায়।

Verse 30

पुनः प्रक्ष्यामदे त्वेनं क्वेनोपायेन कौरवान् । मुहूर्ताद्धंसि ब्रूहीति पृच्छयतां चाह तं जयः

পুনৰ তেওঁলোকে তাক সুধিলে—“কোন উপায়ে তুমি এক মুহূৰ্ততে কৌৰৱসকলক বিনাশ কৰিবা? কোৱা!”—এইদৰে সুধোঁতাসকলৰ মাজতে জয়ে তাক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 31

ततः स्मरन्यादवेंद्रो भैमिपुत्रमभाषत

তেতিয়া যাদবেন্দ্ৰ শ্ৰীকৃষ্ণে সেই কথা স্মৰণ কৰি ভীমৰ পুত্ৰক ক’লে।

Verse 32

भीप्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णदुर्योधनादिभिः । गुप्तां त्र्यंबकदुर्जेयां सेनां हंसि कथं क्षणात्

ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৃপা, দ্ৰৌণি, কৰ্ণ, দুৰ্যোধন আদি যোদ্ধাই যি সেনাক ৰক্ষা কৰিছে—ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ বাবেও অজেয় বুলি গণ্য সেই গোপন সেনাক তুমি এক ক্ষণতে কেনেকৈ বিনাশ কৰিবা?

Verse 33

अयं महान्विस्मयस्ते वचसो भैमिनंदन । संभूतः सर्वराज्ञां च फाल्गुनस्य च धीमतः

হে ভীমনন্দন, তোমাৰ বাক্য শুনি মহা বিস্ময় উদ্ভৱ হৈছে—সকলো ৰজাৰ মাজত, আৰু ধীমান ফাল্গুন (অর্জুন)ৰ মনতো।

Verse 34

तद्ब्रूहि केनोपायेन मुहूर्ताद्धंसि कौरवान् । उपायवीर्यं ते ज्ञात्वा मंस्यामो वयमप्युत

সেয়ে কোৱা, কোন উপায়ে তুমি এক মুহূর্ততে কৌৰৱসকলক বিনাশ কৰিবা? তোমাৰ উপায়ৰ শক্তি জানি আমিও আমাৰ মত স্থিৰ কৰিম।

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन सर्वभूतेश्वरेण च । सिंहवक्षाः पर्वताभो नानाभूषणभूषितः

সূত ক’লে: সৰ্বভূতেশ্বৰ বাসুদেৱে এনেদৰে ক’ত, তেতিয়া সিংহবক্ষ, পৰ্বতসম দেহধাৰী, নানাবিধ অলংকাৰৰে ভূষিত সেইজন (আগবাঢ়ি থিয় হ’ল)।

Verse 36

घटास्यो घटहासश्च ऊर्ध्वकेशोऽतिदीप्ति मान् । विद्युदक्षो वायुजवो यश्चेच्छेन्नाशयेज्जगत्

ঘটাসদৃশ মুখ আৰু ঘটাসদৃশ হাঁহি, উৰ্ধ্বকেশ, মহাতেজে দীপ্ত; বিদ্যুৎসম দৃষ্টি, বায়ুৰ দৰে বেগী—যদি ইচ্ছা কৰে তেন্তে জগতকো বিনাশ কৰিব পাৰে।

Verse 37

देवीदत्तातुलबलो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । यदि वो मानसं वीरा उपायस्य प्रदर्शने

দেৱীৰ দানত অতুল বলসম্পন্ন বৰ্বৰীক ক’লে: “হে বীৰসকল, যদি তোমালোকৰ মন উপায় দেখিবলৈ স্থিৰ হয়…”

Verse 38

तदहं दर्शयाम्येष पश्यध्वं सहकेशवाः । इत्युक्त्वा धनुरारोप्य संदधे विशिखं त्वरन् । निःशल्यं चापि संपूर्णं सिंदूराभेण भस्मना

“তেন্তে মই দেখুৱাম—কেশৱৰ সৈতে চোৱা!” এই বুলি সি তৎক্ষণাৎ ধনু তানি বাণ সংযোজিলে; সিন্দূৰবৰ্ণ ভস্মে শক্তিপ্ৰাপ্ত সেই বাণ সম্পূৰ্ণ আৰু নিৰ্বিঘ্ন আছিল।

Verse 39

आकर्णमाकृप्य च तं मुमोच मुखादथोद्भूतमभूच्च भस्म

সি বাণখন কাণলৈকে টানি এৰি দিলে; তাৰ পাছত তাৰ মুখৰ পৰা ভস্ম উথলি উঠিল।

Verse 40

सेनाद्वये तच्च पपात शीघ्रं यस्यैव यत्रास्ति च मृत्युमर्म । सर्वरोमसु भीष्मस्य कंठे राधेयद्रोणयोः

সেই দীপ্ত চিহ্ন দুয়োটা সেনাৰ ওপৰত শীঘ্ৰে পৰিল—যাৰ য’ত মৃত্যুমৰ্ম আছিল ঠিক তাতেই: ভীষ্মৰ সৰ্বৰোমত, আৰু ৰাধেয় (কৰ্ণ) আৰু দ্ৰোণৰ কণ্ঠত।

Verse 41

ऊरौ दुर्योधनस्यापि शल्यस्यापि च वक्षसि । कंठे च शकुनेर्दीप्तं भगदत्तस्य चापतत्

সেই দীপ্ত চিহ্ন দুযোধনৰ উৰুত, শল্যৰ বক্ষত, আৰু শকুনিৰ কণ্ঠত পৰিল; লগতে ভগদত্তৰ ওপৰতো সেই জ্বালাময় চিহ্ন পতিত হ’ল।

Verse 42

कृष्णस्य पादतल लके कंठे द्रुपदमत्स्ययोः । शिखंडिनस्तथा कट्यां कंठे सेनापतेस्तथा

কৃষ্ণৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া পদতলত পৰিল; দ্ৰুপদ আৰু মৎস্যৰাজৰ ক্ষেত্ৰত কণ্ঠত। শিখণ্ডিনৰ ক্ষেত্ৰত কটিত, আৰু সেনাপতিৰ ক্ষেত্ৰতো কণ্ঠতেই পৰিল।

Verse 43

पपात रक्तं तद्भस्म यत्र येषां च मर्म च । केवलं चैव पांडूनां कृपद्रोण्योश्च नास्पृशत

সেই ৰক্তসদৃশ ভস্ম য’ত য’ত তেওঁলোকৰ মর্মস্থান আছিল, ঠিক তাতেই পৰিল। কিন্তু পাণ্ডৱসকলক একেবাৰে নাছুঁল—কৃপা আৰু দ্ৰোণকো নাছুঁল।

Verse 44

इति कृत्वा ततो भूयो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । दृष्टं भवद्भिरेवं यन्मया मर्म निरीक्षितम्

এইদৰে কৰি তাৰ পাছত বর্বৰীক পুনৰ ক’লে—“এইদৰে তোমালোকে দেখিলা, মই কেনেকৈ মর্মস্থানসমূহ নিৰীক্ষণ কৰিলোঁ।”

Verse 45

अधुना पातयिष्यामि मर्मस्वेषां शिताञ्छरान् । देवीदत्तानमोघाख्यान्यैर्मरिष्यंत्यमी क्षणात्

“এতিয়া মই ইহঁতৰ মর্মস্থানসমূহত তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিম। দেৱীয়ে দান কৰা, ‘অমোঘ’ নামে খ্যাত সেই শৰসমূহে ইহঁত মুহূর্ততে মৃত্যুবৰণ কৰিব।”

Verse 46

शपथा वः स्वधर्मस्य शस्त्रं ग्राह्यं न वः क्वचित् । मुहूर्तात्पातयिष्यामि शत्रूनेताञ्छितैः शरैः

“তোমালোকৰ নিজ ধৰ্মৰ শপথে—ক’তো অস্ত্ৰ নধৰিবা। এক মুহূর্তৰ ভিতৰতে মই তীক্ষ্ণ শৰৰে এই শত্রুসকলক নিপাত কৰিম।”

Verse 47

ततो विस्मितचित्तानां युधिष्ठिरपुरोगिणाम् । आसीन्निनादः सुमहान्साधुसाध्विति शंस ताम्

তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰ আদি বিস্মিতচিত্ত লোকসকলৰ মাজত ‘সাধু! সাধু!’ বুলি ক’ই অতি মহান জয়ধ্বনি উঠিল, তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰি।

Verse 48

वासुदेवश्च संक्रुद्धश्चक्रेण निशितेन च । एवं ब्रुवत एवास्य शिरश्छित्त्वा न्यपातयत्

কিন্তু বাসুদেৱ ক্ৰুদ্ধ হৈ তীক্ষ্ণ চক্ৰেৰে—সেইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই—তাৰ মূৰ কাটি তললৈ পেলাই দিলে।

Verse 49

ततः क्षणात्सर्वमासीदाविग्रं राजमं डलम् । व्यलोकयन्केशवं ते विस्मिताश्चाभवन्भृशम्

তাৰ পাছত ক্ষণমাত্ৰতে সমগ্ৰ ৰাজসভা নিৰ্বিঘ্ন আৰু নিস্তব্ধ হৈ পৰিল। তেওঁলোকে কেশৱক চাই থাকি অতিশয় বিস্মিত হ’ল।

Verse 50

किमेतदिति प्राहुश्च बर्बरीकः कुतो हतः । पांडवाश्चापि मुमुचुरश्रूणि सहपार्थिवाः

তেওঁলোকে চিঞৰি ক’লে, “এইটো কি? বৰ্বৰীক ক’ৰ পৰা নিহত হ’ল?” পাণ্ডৱসকলেও একত্ৰিত ৰজাসকলৰ সৈতে চকুলো ঝৰালে।

Verse 51

हाहा पुत्रेति च गृणन्प्रस्खलंश्च पदेपदे । घटोत्कचोऽपतद्दीनः पुत्रोपरि विमूर्छितः

“হায় পুত্ৰ!” বুলি কঁপি কঁপি গাই, প্ৰতিটো পদক্ষেপতে হোঁচট খাই, দুখীয়া ঘটোৎকচ পুত্ৰৰ ওপৰত পৰি মূৰ্ছা গ’ল।

Verse 52

एतस्मिन्नंतरे देव्यश्चतुर्दश समाययुः

ঠিক সেই সময়তে চৌদ্দগৰাকী দেৱী একেলগে উপস্থিত হ’ল।

Verse 53

सिद्धांबिका क्रोडमाता कपाली तारा सुवर्णा च त्रिलोकजेत्री । भाणेश्वरी चर्चिका चैकवीरा योगेश्वरी चंडिका त्रैपुरा च

তেওঁলোক আছিল সিদ্ধাম্বিকা, ক্ৰোডমাতা, কপালী, তাৰা, সুবৰ্ণা আৰু ত্ৰিলোকজেত্ৰী; ভাণেশ্বৰী, চৰ্চিকা, একবীৰা, যোগেশ্বৰী, চণ্ডিকা আৰু ত্ৰৈপুৰা।

Verse 54

भूतांबिका हरसिद्धिस्तथामूः संप्राप्य तस्थुर्नृपविस्मयंकराः । श्रीचंडिकाऽश्वास्य ततौ घटोत्कचं प्रोवाच वाक्यं महता स्वरेण

ভূতাম্বিকা, হৰসিদ্ধি আদি দেৱীসকল আহি তাত থিয় হৈ ৰজাসকলক বিস্মিত কৰিলে। তাৰ পাছত শ্ৰী চণ্ডিকাই ঘটোৎকচক আশ্বাস দি, মহা গম্ভীৰ স্বৰে বাক্য ক’লে।

Verse 55

शृणुध्वं पार्थिवाः सर्वे कृष्णेन विदितात्मना । हेतुना येन निहतो बर्बरीको महाबलः

“হে সকলো পাৰ্থিৱ ৰজা, শুনা; বিবেকী কৃষ্ণে যি কাৰণত অতি মহাবলী বৰ্বৰীকক নিধন কৰিলে।”

Verse 56

मेरुमूर्ध्नि पुरा पृथ्वी समवेतान्दिवौकसः । भाराक्रांता जगादैतान्भारोऽप ह्रियतां हि मे

প্ৰাচীন কালত মেরুৰ শিখৰত, ভাৰে চেপা পৃথিৱীয়ে একত্ৰিত দেৱসকলক ক’লে: “মোৰ ভাৰ নিশ্চয়েই অপসাৰিত কৰা হওক।”

Verse 57

ततो ब्रह्मा प्राह विष्णुं भगवंस्त्वमिदं शृणु । देवास्त्वानुगमिष्यंति भारं हर भुवः प्रभो

তেতিয়া ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুক ক’লে: “হে ভগৱান, এই কথা শুনা। দেৱসকলে তোমাৰ অনুসৰণ কৰিব—হে প্ৰভু, পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ কৰা।”

Verse 58

ततस्तथेति तन्मेने वचनं विष्णुरव्ययः । एतस्मिन्नंतरे बाहुमुद्धृत्योच्चैरभाषत

তেতিয়া অব্যয় বিষ্ণুৱে সেই আদেশ মনতে ধৰি ক’লে, “তথাই হ’ব।” সেই মুহূর্ততে বাহু উঠাই উচ্চস্বৰে ক’লে।

Verse 59

सूर्यवर्चेति यक्षेंद्रश्चतुराशीतिकोटिपः । किमर्थं मानुषे लोके भवद्भिर्जन्म कार्यते

“হে সূৰ্যৱৰ্চা,” যক্ষেন্দ্ৰই—চৌৰাশী কোটি সেনাপতি—ক’লে, “মানৱলোকে তোমালোকৰ জন্ম গ্ৰহণ কিয় কৰিব লাগিব?”

Verse 60

मयि तिष्ठति दोषाणामनेकानां महास्पदे । सर्वे भवंतो मोदंतु स्वर्गेषु सह विष्णुना

যিহেতু মই ইয়াত বহু দোষৰ মহা আশ্ৰয় হৈ অৱস্থিত, সেয়ে তোমালোক সকলোৱে বিষ্ণুৰ সৈতে স্বৰ্গলোকত আনন্দ কৰা।

Verse 61

अहमेकोऽवतीर्यैतान्हनिष्यामि भुवो भरान् । स्वधर्मशपथा वो वै संति चेज्जन्म प्राप्स्यथ

মই একেলাই অৱতীৰ্ণ হৈ পৃথিৱীৰ এই ভাৰস্বরূপ দুষ্টসকলক বিনাশ কৰিম। যদি তোমালোকৰ স্বধৰ্মৰ শপথ অটুট থাকে, তেন্তে তোমালোক নিশ্চয়েই জন্ম লাভ কৰিবা।

Verse 62

इत्युक्तवचने ब्रह्मा क्रुद्धस्तं समभाषत । दुर्मते सर्वदेवानामविषह्यं महाभरम्

এই কথা কোৱা হতেই ব্ৰহ্মা ক্ৰুদ্ধ হৈ তাক সম্বোধন কৰিলে— “হে দুষ্টবুদ্ধি! এই মহাভাৰ সকলো দেৱতাৰ বাবেও অসহ্য।”

Verse 63

स्वसाध्यं ब्रूषे मोहात्त्वं शापयोग्योऽसि बालिश । देशकालोचितं स्वीयं परस्य च बलं हृदा

মোহবশত তুমি নিজৰ বাবে ‘সহজ’ বুলি কোৱা; হে বালিশ, তুমি শাপৰ যোগ্য। হৃদয়ত দেশ-কাল অনুসাৰে নিজৰ শক্তি আৰু আনৰ শক্তিও বিবেচনা কৰি চোৱা।

Verse 64

अविचार्यैव प्रभुषु वक्ति सोऽर्हति दंडनम् । तस्माद्भूभारहरणे युद्धस्योपक्रमे सति

যি কোনো চিন্তা নকৰাকৈ নিজৰ প্ৰভুসমূহৰ আগত কথা কয়, সি দণ্ডৰ যোগ্য। সেয়ে, যেতিয়া পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণৰ বাবে যুদ্ধৰ উদ্যোগ উপস্থিত হয়—

Verse 65

शरीरनाशं कृष्णात्त्वमवाप्स्यसि न संशयः । एवं शप्तो ब्रह्मणाऽसौ विष्णुमेतदयाचत

“কৃষ্ণৰ হাতত তোমাৰ দেহনাশ হব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।” এইদৰে ব্ৰহ্মাৰ শাপে শপ্ত হৈ, সি বিষ্ণুৰ ওচৰত এই বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 66

यद्येवं भविता नाशस्तदेकं देव प्रार्थये । जन्मप्रभृति मे देहि मतिं सर्वार्थसाधनीम्

যদি এইদৰে নাশ নিশ্চিত হয়, তেন্তে হে দেৱ, মই এটা কথা প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ: মোৰ জন্মৰ পৰাই মোক এনে বুদ্ধি দিয়া, যি সকলো ধৰ্মসঙ্গত উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে।

Verse 67

ततस्तथेति तं प्राह केशवो देवसंसदि । शिरस्ते पूजयिष्यंति देव्याः पूज्यो भविष्यसि

তেতিয়া দেৱসভাবত কেশৱে তাক ক’লে, “তথাস্তূ।” “তোমাৰ শিৰ পূজিত হ’ব, আৰু তুমি দেৱীৰ দ্বাৰা পূজনীয় হ’বা।”

Verse 68

इत्युक्त्वा चावतीर्णोऽसौ सह देवैर्हरिस्तदा । हरिर्नाम स कृष्णोऽसौ भवंतस्ते तथा सुराः

এই কথা কৈ হৰিয়ে তেতিয়া দেৱতাসকলৰ সৈতে অৱতৰণ কৰিলে। সেই কৃષ્ણেই ‘হৰি’ নামে পৰিচিত হ’ল; আৰু তোমালোকেও তেনেদৰে অৱতৰণ কৰি সুৰসকল হ’লা।

Verse 69

सूर्यवर्चाः स चायं हि निहतो भैमिपुत्रकः । प्राक्छापं ब्रह्मणः स्मृत्वा हतोनेन महात्मना । तस्माद्दोषो न कृष्णेऽस्मिन्द्रष्टव्यः सर्वभू मिपैः

সূৰ্যসম তেজস্বী সেইজন—ভীমৰ পুত্ৰ—নিশ্চয়েই নিহিত হ’ল। ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্বৰ শাপ স্মৰণ কৰি, এই মহাত্মা কৃષ્ણে তাক বধ কৰিলে। সেয়ে পৃথিৱীৰ সকলো ৰজাই এই কৃশ্ণত কোনো দোষ নেদেখিব।

Verse 70

श्रीकृष्ण उवाच । यदुक्तं भूमिपा देव्या तत्तथैव न संशयः

শ্ৰী কৃশ্ণে ক’লে: “হে ৰাজন, দেৱীয়ে যি কৈছে সেয়াই ঠিক; ইয়াত একো সন্দেহ নাই।”

Verse 71

यद्येनमधुना नैव हन्यां ब्रह्मवचोऽन्यथा । ततो भवेदिति स्मृत्वा मयासौ विनिपातितः

“যদি মই এতিয়া তাক বধ নকৰোঁ, তেন্তে ব্ৰহ্মাৰ বচন অন্যথা (অপূৰ্ণ) হৈ পৰিলেহেঁতেন। তাৰ পৰিণাম স্মৰণ কৰি মই তাক পতিত কৰিলোঁ।”

Verse 72

गुप्तक्षेत्रे मयैवाऽसौ नियुक्तो देव्यनुस्मृतौ । पूर्वं दत्तं वरं स्वीयं स्मरता देवसंसदि

গুপ্তক্ষেত্ৰৰ গোপন পৱিত্ৰ ভূমিত মই নিজেই তেওঁক দেৱীৰ অনুস্মৰণৰ কাৰ্যত নিযুক্ত কৰিলোঁ। দেৱসভাত পূৰ্বে দিয়া নিজৰ বৰ স্মৰণ কৰি তেওঁ তদনুসাৰে কৰ্ম কৰিলে।

Verse 73

इत्युक्ते चंडिका देवी तदा भक्तशिरस्त्विदम् । अभ्युक्ष्य सुधया शीघ्रमजरं चामरं व्यधात्

এই কথা কোৱা হ’তেই চণ্ডিকা দেৱীয়ে তেতিয়া ভক্তৰ এই শিৰত তৎক্ষণাৎ অমৃত ছিটাই দিলে আৰু তাক অজৰ-অমৰ কৰি তুলিলে।

Verse 74

यथा राहुशिरस्तद्वत्तच्छिरः प्रणनाम तान् । उवाच च दिदृक्षामि युद्धं तदनुमन्यताम्

ৰাহুৰ শিৰৰ দৰে সেই শিৰে তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰিলে আৰু ক’লে, “মই যুদ্ধ দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি অনুমতি দিয়ক।”

Verse 75

ततः कृष्णो वचः प्राह मेघगंभीरवाक्प्रभुः । यावन्मही सनक्षत्रा यावच्चंद्रदिवाकरौ

তাৰ পিছত মেঘগম্ভীৰ বাণীৰ অধিপতি কৃষ্ণে ক’লে, “যেতিয়ালৈকে নক্ষত্ৰসহ পৃথিৱী স্থিৰ থাকে, আৰু যেতিয়ালৈকে চন্দ্ৰ-সূৰ্য বিদ্যমান থাকে…”

Verse 76

तावत्त्वं सर्वलोकानां वत्स पूज्यो भविष्यसि । देवीलोकेषु सर्वेषु देवीवद्विचरिष्यसि

“তেতিয়ালৈকে, হে বৎস, তুমি সকলো লোকৰ বাবে পূজ্য হৈ থাকিবা; আৰু দেৱীৰ সকলো লোকত তুমি দেৱীৰ দৰে বিচৰণ কৰিবা।”

Verse 77

स्वभक्तानां च लोकेषु देवीनां दास्यसे स्थितिम् । बालानां ये भविष्यंति वातपित्तकफोद्भवाः । पिटकास्ताः सुखेनैव शामयिष्यसि पूजनात्

দেৱীৰ লোকত আৰু নিজৰ ভক্তসকলৰ লোকত তুমি কল্যাণ দান কৰিবা। বালকসকলৰ ভিতৰত বায়ু, পিত্ত আৰু কফৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ফোঁহা—তোমাৰ পূজাৰ দ্বাৰাই তুমি সহজে শান্ত কৰিবা।

Verse 78

इदं च शृंगमारुह्य पश्य युद्धं यथा भवेत्

আৰু এই শৃংগত উঠি, যুদ্ধ যিদৰে ঘটিব, তেনেদৰে তাক চোৱা।

Verse 79

धावंतः कौरवास्त्वस्मान्वयं यामस्त्वमूनिति । इत्युक्ते वासुदेवेन देव्योऽथांबरमाविशन्

“কৌৰৱসকল আমাৰ ফালে ধাৱি আহিছে; আমি তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে যাম—তুমি এইদৰে কৰা।” এইদৰে বাসুদেৱে ক’লে, তেতিয়া দেৱীসকলে আকাশত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 80

बर्बरीकशिरश्चैव गिरिशृंगमवाप्य तत् । देहस्य भूमिसंस्काराश्चाभवच्छिरसो नहि । ततो युद्धं महदभूत्कुरुपांडवसेनयोः

বৰ্বৰীকৰ মূৰটোও সেই পৰ্বতৰ শৃংগত উপনীত হ’ল। দেহৰ বাবে ভূমিসংস্কাৰ (সমাধি-কৰ্ম) সম্পন্ন হ’ল, কিন্তু মূৰৰ বাবে নহ’ল। তাৰ পিছত কুৰু আৰু পাণ্ডৱৰ সেনাৰ মাজত মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।

Verse 81

अष्टादशाहेन हता ये च द्रोणवृषादयः । दुर्योधने हते क्रूरे अष्टादशदिनात्यये

অষ্টাদশ দিনৰ ভিতৰত দ্ৰোণ, বৃষ আদি যোদ্ধাসকল নিহত হ’ল। আৰু নিষ্ঠুৰ দুৰ্যোধন নিহত হোৱাত—অষ্টাদশ দিন সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ লগে লগে—যুদ্ধৰ অন্ত পৰিল।

Verse 82

युधिष्ठिरो ज्ञातिमध्ये गोविंदं समभाषत । पुरुषोत्तम संग्रामममुं संतारिता वयम्

যুধিষ্ঠিৰে আত্মীয়সকলৰ মাজত গোবিন্দক ক’লে: “হে পুৰুষোত্তম! তোমাৰ কৃপাতে আমি এই যুদ্ধ-সাগৰ পাৰ হৈছোঁ।”

Verse 83

त्वयैव नाथेन हरे नमस्ते पुरुषोत्तम । श्रुत्वा तस्यापि सासूयमिदं भीमो वचोऽब्रवीत्

“হে নাথ হৰি, কেৱল তুমিয়েই আমাৰ প্ৰভু—তোমাক নমস্কাৰ, হে পুৰুষোত্তম!” সেই কথা শুনিও ঈৰ্ষাৰে ৰঞ্জিত ভীমে এই বাক্য ক’লে।

Verse 84

येन ध्वस्ता धार्तराष्ट्रास्तं निराकृत्य मां नृप । पुरुषोत्तमं कृष्णमिति ब्रवीषि किमु मूढवत्

“হে নৃপ! যাৰ দ্বাৰা ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰসকল ধ্বংস হ’ল, সেই মোক আঁতৰাই তুমি কৃষ্ণক ‘পুৰুষোত্তম’ বুলি কিয় ক’লা, মূৰ্খৰ দৰে?”

Verse 85

धृष्टद्युम्नं फाल्गुनं च सात्यकिं मां च पांडव । निराकृत्य ब्रवीष्येव सूतं धिक्त्वा युधिष्ठिर

“হে পাণ্ডৱ! ধৃষ্টদ্যুম্ন, ফাল্গুন, সাত্যকি আৰু মোক উপেক্ষা কৰি তুমি যেন কেৱল সূতই সকলো কৰিলে বুলি ক’লা—ধিক তোমাক, যুধিষ্ঠিৰ!”

Verse 86

अर्जुन उवाच । मैवं मैवं ब्रूहि भीम न त्वं वेत्सि जनार्दनम् । न मया न त्वया पार्थ नान्येनाप्यरयो हताः

অৰ্জুনে ক’লে: “এনেকৈ নক’বা, ভীম—এনেকৈ নক’বা। তুমি জনাৰ্দনক সঁচাকৈ নাজানা। হে পাৰ্থ, শত্রুসকল ন ময়ে, ন তুমিয়ে, ন আন কোনোবাই বধ কৰিলে।”

Verse 87

अहं हि सर्वदाग्रस्थं नरं पश्यामि संयुगे । निघ्नंतं शात्रवांस्तत्र न जाने कोऽप्यसाविति

মই সদায় যুদ্ধত অগ্ৰভাগত এজন পুৰুষক দেখি, তাত শত্রুসকলক নিধন কৰি আছে—কিন্তু সেইজন কোন, মই নাজানো।

Verse 88

भीम उवाच । विभ्रांतोऽसि ध्रुवं पार्थ नात्र हंता नरोऽपरः । अथ चेदस्ति त्वत्पौत्रमुच्चस्थं वच्मि हंत कः

ভীমে ক’লে: হে পাৰ্থ, তুমি নিশ্চয় বিভ্ৰান্ত; ইয়াত বধকাৰী হিচাপে আন কোনো ‘নর’ নাই। তথাপি যদি কোনো থাকে, মই ক’ম—সেই উচ্চ পুৰুষ কোন? সি কি তোমাৰ পৌত্ৰ?

Verse 89

उपसृत्य ततो भीमो बर्बरीकमपृच्छत । ब्रूह्येते केन निहता धार्तराष्ट्रा हि शत्रवः

তাৰ পাছত ভীমে ওচৰলৈ গৈ বৰ্বৰীকক সুধিলে: “কোৱা—এই শত্রু ধৃতৰাষ্ট্ৰীয়সকল কাহাৰ দ্বাৰা নিহত হ’ল?”

Verse 90

बर्बरीक उवाच । एको मया पुमान्दृष्टो युध्यमानः परैः सह । सव्यतः पंचवक्त्रः स दक्षिणे चैकवक्त्रतः

বৰ্বৰীকে ক’লে: “মই এজনেই পুৰুষক দেখিলোঁ, বহু প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি আছে। তেওঁৰ বাঁওফালে তেওঁ পঞ্চমুখ, আৰু সোঁফালে কেৱল একমুখ দেখা গ’ল।”

Verse 91

सव्यतो दशहस्तश्च धृतशूलाद्युदायुधः । दक्षिणे च चतुर्हस्तो धृतचक्राद्युदायुधः

বাঁওফালে তেওঁ দশহস্ত, ত্ৰিশূল আদি উত্তোলিত অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি; সোঁফালে তেওঁ চতুৰ্হস্ত, চক্ৰ আদি উত্তোলিত অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি আছিল।

Verse 92

सव्यतश्च जटाधारी दक्षिणे मुकुटोच्चयः । सव्यतो भस्मधारी च दक्षिणे धृतचंदनः

বাওঁফালে তেওঁ জটাধাৰী, সোঁফালে উচ্চ মুকুটে বিভূষিত। বাওঁফালে পবিত্ৰ ভস্মলেপ, সোঁফালে চন্দনৰ লেপে শোভিত আছিল।

Verse 93

सव्यतश्चंद्रधारी च दक्षिणे कौस्तुभद्युतिः । ममापि तद्दर्शनतो महद्भयमजायत

বাওঁফালে তেওঁ চন্দ্ৰধাৰী, সোঁফালে কৌস্তুভ মণিৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল। সেই ৰূপৰ দৰ্শনত মোৰো অন্তৰত মহাভয় জাগিল।

Verse 94

ईदृशो मे नरो दृष्टो न चान्यो यो जघान तान् । इत्युक्ते पुष्पवर्षं तु खादासीत्सुमहाप्रभम्

এনে ধৰণৰ নৰ মই কেতিয়াও দেখা নাই, আৰু আন কোনোবাইও তেওঁলোকক বধ কৰিব পাৰে বুলি নাছিল। এই কথা কোৱা মাত্ৰেই আকাশৰ পৰা মহাপ্ৰভাৰে দীপ্তিমান পুষ্পবৃষ্টি নামিল।

Verse 95

सस्वनुर्देववाद्यानि साधुसाध्विति वै जगुः । विस्मिताः पांडवाश्चासन्प्रणेमुः पुरुषोत्तमम्

দেৱবাদ্যসমূহ ধ্বনিত হ’ল, আৰু ‘সাধু সাধু’ বুলি গীত গাই উঠিল। বিস্মিত পাণ্ডৱসকলে পুৰুষোত্তমক প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 96

विलक्षश्चाभवद्भीमो निश्वासांश्चाप्यमुंचत । तं ततः केशवः स्वामी समादाय करे दृढे

ভীম বিমূঢ় হৈ পৰিল আৰু গম্ভীৰ নিশ্বাস এৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া স্বামী কেশৱে দৃঢ় হাতেৰে তাক ধৰি সহায় কৰিলে।

Verse 97

कुरुशार्दूल एहीति प्रोच्य सस्मार काश्यपिम् । आरुह्य गरुडं पश्चात्स्मृतमात्रमुपस्थितम्

তেওঁ ক’লে, “হে কুৰুশাৰ্দূল, আহা,” আৰু তাৰ পাছত কাশ্যপীক স্মৰণ কৰিলে। তাৰ পিছত গৰুড়ত আৰোহণ কৰিলে; স্মৰণমাত্ৰতেই গৰুড় তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হ’ল।

Verse 98

भीमेन सहितो व्योम्नि प्रयातो दक्षिणां दिशम् । ततोऽर्णवमतीत्यैव सुवेलं च महागिरिम्

ভীমৰ সৈতে তেওঁ আকাশপথে দক্ষিণ দিশলৈ গ’ল। তাৰ পাছত সাগৰ অতিক্ৰম কৰি মহাগিৰি সুৱেলৰ কাষেদি পাৰ হ’ল।

Verse 99

लंकासमीपे दृष्ट्वैव सरः कृष्णोऽब्रवीद्वचः । कुरुशार्दूल पश्येदं सरो द्वादशयोजनम्

লংকাৰ ওচৰত সৰোবৰ এটা দেখিমাত্ৰে কৃষ্ণই ক’লে: “হে কুৰুশাৰ্দূল, চোৱা এই সৰোবৰ—ইয়াৰ বিস্তাৰ দ্বাদশ যোজন।”

Verse 100

यदि शूरोऽसि तच्छीघ्रमानयास्यतलान्मृदम् । इत्युक्तो गरुडाच्छीघ्रं न्यपतत्तज्जले बली

“যদি তুমি সত্যই শূৰ, তেন্তে শীঘ্ৰে এই সৰোবৰ তলৰ পৰা মাটি আন।” এই কথা শুনি বলীয়ানে গৰুড়ৰ পৰা তৎক্ষণাৎ জপিয়াই সেই জলত নামিল।

Verse 101

योजनं वायुजवाद्गच्छन्नधो नांतमपश्यत । ततो भीमो विनिःसृत्य भग्नवीर्योऽभ्यभाषत

বায়ুৰ বেগেৰে এক যোজন তললৈ নামিও তেওঁ শেষ দেখা নাপালে। তেতিয়া ভীম বাহিৰলৈ ওলাই আহিল; শক্তিৰ গৰ্ব ভাঙি পৰি তেওঁ ক’লে।

Verse 102

अगाधमेतत्सुमहत्सरः कैश्चिन्महाबलैः । अहं खादितुमारब्धः कथंचिच्चापि निर्गतः

এই অতি বৃহৎ সৰোবৰ অগাধ; কিছুমান মহাবলী সত্তাই ইয়াক ৰক্ষা কৰে। মই ধৰা পৰিলোঁ, প্ৰায় গিলি পেলাবলৈ ধৰিছিল; কোনো মতে পলাই ওলাই আহিলোঁ।

Verse 103

एवमुक्तो हसन्कृष्ण उच्चिक्षेप महत्सरः । स्वेनांगुष्ठेन तेजस्वी तदर्धार्धमजायत

এনেদৰে কোৱা শুনি কৃষ্ণে হাঁহিলে। তেজস্বী হৈ নিজৰ আঙুঠাৰে সেই মহাসৰোবৰ তুলি ধৰিলে; সি আগৰ আকাৰৰ কেৱল এক অংশলৈ সৰু হৈ পৰিল।

Verse 104

तदृष्ट्वा विस्मितः प्राह किमिदं कृष्ण ब्रूहि मे

সেয়া দেখি সি বিস্মিত হৈ ক’লে, “এইটো কি, হে কৃষ্ণ? মোক কোৱা।”

Verse 105

श्रीकृष्ण उवाच । कुम्भकर्ण इति ख्यातः पूर्वमासीन्निशाचरः । रामबाणहतस्याभूच्छिरश्छिन्नं सुदुर्मतेः

শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে: “আগতে কুম্ভকৰ্ণ নামে খ্যাত এজন নিশাচৰ দানৱ আছিল। ৰামৰ বাণে সেই দুষ্টজন নিহত হোৱাত তাৰ মূৰ কাটি পৃথক হৈ গ’ল।”

Verse 106

शिरसस्तस्य तालुक्यखंडमेतद्वृकोदर । योजनद्वादशायामं मृदु क्षिप्तं विचूर्णितम्

“হে বৃকোদৰ, এইটো তাৰ মূৰৰ তালুৰ এটা খণ্ড—দ্বাদশ যোজন দীঘল—নরম হৈ তললৈ পৰি চেপি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈছে।”

Verse 107

विधृतस्त्वं च यैस्ते तु सरोगेयाभिधाः सुराः । त्रिकूटस्य शिला भिश्च चूर्णिता ये च कोटिशः

আৰু ‘সৰোগেয়’ নামেৰে খ্যাত সেই দেৱতাসকলে তোমাক ৰোধ কৰিলে; ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ অগণন শিলাও কোটি-কোটি ভাৱে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল।

Verse 108

एते हि विश्वरिपवो निहताः स्युरुपायतः । गच्छामः पांडवान्भीम द्रौणिर्हि त्वरते दृढम्

নিশ্চয় এই বিশ্বৰ শত্রুসকল এনে উপায়ে নিধন হ’ব। আহা, ভীম—চল, পাণ্ডৱসকলৰ ওচৰলৈ যাওঁ; কিয়নো দ্ৰৌণি দৃঢ় সংকল্পে ত্বৰিত হৈ আগবাঢ়িছে।

Verse 109

ततो भीमः प्रणम्याह मनोवाक्कायवृद्धिभिः । कृतमाजन्मतः सव कुकृतं क्षम केशव

তেতিয়া ভীমে প্ৰণাম কৰি মন-বাক্য-দেহৰ কৰ্মেৰে ক’লে—“হে কেশৱ, জন্মৰ পৰা মই যি যি কুকৰ্ম কৰিছোঁ, সেয়া সকলো ক্ষমা কৰা।”

Verse 110

पुरुषोत्तम भवान्नाथ बालिशस्य प्रसीद मे । ततः क्षांतमिति प्रोच्य भीमेन सहितो हरिः

“হে পুৰুষোত্তম, হে নাথ, এই বালিশ অজ্ঞজনৰ ওপৰত কৃপা কৰা।” তেতিয়া হৰিয়ে ভীমসহ ক’লে—“ক্ষমা হ’ল।”

Verse 111

रणाजिरं भूय एत्य बर्बरीकं वचोऽब्रवीत् । चरन्नेवं सुहृदय सर्वलोकेषु नित्यशः

পুনৰ ৰণাঙ্গণলৈ উভতি আহি তেওঁ বর্বৰীকক এই বাক্য ক’লে—“হে সুহৃদয়, এইদৰে বিচৰণ কৰা; নিত্য সকলো লোকত চলা-ফিৰা কৰা।”

Verse 112

पूजितः सर्वलोकैस्त्वं यच्छंस्तेषां वरान्वृतान् । गुप्तक्षेत्रं च न त्याज्यं सर्वक्षेत्रोत्तमोत्तमम्

সকলো লোকৰ দ্বাৰা পূজিত তুমি তেওঁলোকৰ বিচৰা বৰসমূহ দান কৰিবা। আৰু গুপ্তক্ষেত্ৰ কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিবা—সকলো পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম।

Verse 113

देहिस्थल्यां तथा वासी क्षमस्व दुष्कृतं च यत् । इत्युक्तस्तान्नमत्कृत्य भैमिः स्वैरं ययौ मुदा

দেহিস্থলীতেও বাস কৰি, যি কোনো দুষ্কৃত্য হৈ থাকিলে তাক ক্ষমা কৰা। এইদৰে কোৱা হ’লে ভীমে তেওঁলোকক নমস্কাৰ কৰি আনন্দে স্বেচ্ছাই আগবাঢ়িল।

Verse 114

वासुदेवोऽपि कार्याणि सर्वाण्यूर्ध्वमकारयत् । इति वो वर्णितोत्पत्तिर्बर्बरीकस्य वाडवाः । स्तवं चास्य प्रवक्ष्यामि येन तुष्यति यक्षराट्

তাৰ পিছত বাসুদেৱেও সকলো প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা সম্পন্ন কৰালে। এইদৰে, হে ৱডৱাৰ বংশধৰসকল, মই তোমালোকক বৰ্বৰীকৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এতিয়া মই তেওঁৰ স্তৱ ক’ম, যাৰ দ্বাৰা যক্ষৰাজ সন্তুষ্ট হয়।

Verse 115

जयजय चतुरशीतिकोटिपरिवार सूर्यवर्चाभिधान यक्षराज जय भूभारहरणप्रवृत्त लघुशापप्राप्तनैरृतियोनिसंभव जय कामकटंकटाकुक्षिराजहंस जय घटोत्कचानंदवर्धन बर्बरीकाभिधान जय कृष्णोपदिष्टश्रीगुप्तक्षेत्रदे वीसमाराधनप्राप्तातुलवीर्य जय विजयसिद्धिदायक जय पिंगलारेपलेन्द्रदुहद्रुहानवकोटीश्वर पलाशनदावानल जय भूपातालांतराले नागकन्यापरि हारक जय भीममानमर्दन जय सकलकौरवसेनावधमुहूर्तप्रवृत्त जय श्रीकृष्णवरलब्धसर्ववरप्रदानसामर्थ्य जयजय कलिकालवंदितनमोनमस्ते पा हिपाहीति

জয় জয়! চৌৰাশী কোটি পৰিবাৰসহ যক্ষৰাজ সূৰ্যৱৰ্চা, জয়! পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণত নিয়োজিত, লঘু শাপৰ ফলত নৈঋতি যোনিত জন্মলাভ কৰা, জয়! কামকটংকটা-গৰ্ভজাত ৰাজহংস, জয়! ঘটোৎকচৰ আনন্দ বঢ়োৱা বৰ্বৰীক, জয়! কৃষ্ণৰ উপদেশমতে শ্ৰী গুপ্তক্ষেত্ৰদেৱীৰ আৰাধনাৰে লাভ কৰা অতুল বীৰ্য, জয়! বিজয়-সিদ্ধি দাতা, জয়! পিঙ্গলাৰে-ৰেপলেন্দ্ৰ-সম্বন্ধীয় অসংখ্য কোটিৰ ঈশ্বৰ, পালাশা নদাৰ দাৱানল সদৃশ দীপ্ত, দ্ৰুহাণ-সংহাৰক, জয়! ভূ আৰু পাতালৰ অন্তৰালতো বিঘ্ন হৰণকাৰী, নাগকন্যা-উদ্ধাৰক, জয়! ভীমৰ মান মর্দনকাৰী, জয়! সমগ্ৰ কৌৰৱসেনা বিনাশত ক্ষণমাত্ৰে প্ৰবৃত্ত, জয়! শ্ৰীকৃষ্ণৰ বৰলাভে সকলো বৰ দানৰ সামৰ্থ্যযুক্ত, জয় জয়! কলিকালত বন্দিত, নমো নমস্তে; পাহী পাহী!

Verse 116

अनेन यः सुहृदयं श्रावणेऽभ्यर्च्य दर्शके । वैशाखे च त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे द्विजोत्तमाः । शतदीपैः पूरिकाभिः संस्तवेत्तस्य तुष्यति

হে দ্বিজোত্তমসকল, যি কোনো ব্যক্তি শ্রাৱণ মাহৰ অমাৱস্যাত এই সুহৃদয় দেৱতাক এই স্তৱেৰে অৰ্চনা কৰে, আৰু বৈশাখ মাহত কৃষ্ণপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত পুনৰো শ দীপ আৰু পূৰিকা নৈবেদ্যসহ স্তৱ কৰে—তেওঁ সন্তুষ্ট হয়।

Verse 117

ततो विप्रा नारदश्च समाराध्य महेश्वरम् । महीनगरके पुण्ये स्थापयामास शंकरम्

তেতিয়া বিপ্ৰসকলে নাৰদসহ বিধিপূৰ্বক মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰি পুণ্যময় মহীনগৰকত শংকৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 118

लोकानां च हितार्थाय केदारं लिङ्गमुत्तमम् । अत्रीशादुत्तरे भागे महापापप्रणाशनम्

লোকসমূহৰ হিতাৰ্থে কেদাৰ নামৰ উত্তম লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল—অত্ৰীশৰ উত্তৰ ভাগত—যি মহাপাপ বিনাশক।

Verse 119

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । अत्रीशं च नमस्कृत्य केदारं च प्रपश्यति

ইয়াত কুণ্ডত স্নান কৰি আৰু বিধি অনুসাৰে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি, অত্ৰীশক নমস্কাৰ কৰি; তাৰ পাছত কেদাৰৰো দৰ্শন কৰে।

Verse 120

मातुः स्तन्यं पुनर्नैव स पिबेन्मुक्तिभाग्भवेत् । ततो रुद्रो नीलकण्ठो नारदाय महात्मने

সেয়া পুনৰ কেতিয়াও মাতৃস্তন্য পান নকৰে আৰু মুক্তিৰ ভাগীদাৰ হয়। তেতিয়া নীলকণ্ঠ ৰুদ্ৰই মহাত্মা নাৰদক ক’লে।

Verse 121

वरं दत्त्वा स्वयं तस्थौ महीनगरके शुभे । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा नीलकण्ठं प्रपश्यति

বৰ দান কৰি তেওঁ নিজেই শুভ মহীনগৰকত অৱস্থিত থাকিল। কোটিতীৰ্থত স্নান কৰা নৰে নীলকণ্ঠ (শিৱ)ৰ দৰ্শন পায়।

Verse 123

न तेषां वंशनाशोऽस्ति जयादित्यप्रसादतः । तेषां कुले न रोगः स्यान्न दारिद्र्यं न लाञ्छनम्

জয়াদিত্যৰ কৃপাৰ বলত তেওঁলোকৰ বংশধ্বংস কেতিয়াও নহয়। তেওঁলোকৰ কুলত ৰোগ নাথাকে, দাৰিদ্ৰ্য নাথাকে, আৰু অপমানৰ লাঞ্ছনো নাথাকে।

Verse 124

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमायुताः । भुक्त्वा भोगानिह बहून्सूर्यलोके वसन्ति ते

পুত্ৰ-পৌত্ৰেৰে সমৃদ্ধ, ধন-ধান্যৰে পৰিপূৰ্ণ, তেওঁলোকে ইয়াত বহু ভোগ-সুখ উপভোগ কৰে; তাৰ পাছত সূৰ্যলোকত বাস কৰে।

Verse 125

इति प्रोक्तं मया विप्रा गुप्तक्षेत्रं समासतः । सप्तक्रोशप्रमाणं च क्षेत्रस्यास्य पुरा द्विजाः । स्वयंभुवा प्रोक्तमिदं सर्वकामार्थसिद्धिदम्

এইদৰে, হে বিপ্ৰসকল, মই সংক্ষেপে গুপ্তক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। প্ৰাচীন কালত, হে দ্বিজসকল, এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাণ সাত ক্ৰোশ বুলি কোৱা হৈছিল। স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)য়ে এই উপদেশ দিছিল, আৰু ই সকলো কামনা আৰু পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধি দান কৰে।

Verse 126

इति वो वर्णितः पुण्यो महीसागरसम्भवः । शृण्वन्संकीर्तयंश्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

এইদৰে তোমালোকক এই পুণ্য মহীসাগৰসম্ভৱৰ বৰ্ণনা কৰা হ’ল। যিয়ে ইয়াক শোনে আৰু উচ্চস্বৰে পাঠ-সংকীৰ্তন কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 127

य इदं श्रावयेद्विद्वान्महामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

যি বিদ্বানে এই উত্তম মহামাহাত্ম্য শ্ৰাৱয়, সি সকলো পাপৰ পৰা নিৰ্মুক্ত হৈ ৰুদ্ৰলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 128

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं सकलं श्रावयेद्यदि । सर्वैश्वर्यमवाप्नोति ब्रह्महत्यां व्यपोहति

যদি কোনো লোকে গুপ্তক্ষেত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ মাহাত্ম্য আনক শুনুৱায়, তেন্তে সি সকলো ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে আৰু ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপো দূৰ কৰে।

Verse 129

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं महीनगरकस्य च । शृणोति श्रावयेद्यस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते

কিন্তু যি কোটিতীৰ্থ আৰু মহীনগৰকৰ মাহাত্ম্য শুনে বা আনক শুনুৱায়, সি ব্ৰহ্ম-ভূয়—ব্ৰহ্ম-অৱস্থা লাভ—ৰ যোগ্য হয়।

Verse 130

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्त्या शृणुध्वं तत्फलं हि मे

কোটিতীৰ্থত স্নান কৰি মানুহে যত্নসহ শ্ৰাদ্ধ কৰিব আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান দিব; তাৰ ফল মোৰ পৰা শুনা।

Verse 131

स्वर्गपातालमर्त्येषु यानि तीर्थानि सन्ति वै । तेषु दानेषु यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्यते नरैः

স্বৰ্গ, পাতাল আৰু মৰ্ত্যলোকত যিমান তীৰ্থ আছে, সেই তীৰ্থসমূহত দান কৰিলে যি পুণ্য হয়, মানুহে ইয়াত সেই একে ফল লাভ কৰে।

Verse 132

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्टैश्चैवाप्तदक्षिणैः । सर्वव्रततपोभिश्च कृतैर्यत्पुण्यमाप्यते

অশ্বমেধ আদি যজ্ঞেৰে, বিধিমতে সম্পন্ন ক্ৰিয়াৰে যথোচিত দক্ষিণাসহ, আৰু সকলো ধৰণৰ ব্ৰত আৰু তপস্যা পালন কৰি যি পুণ্য লাভ হয়—

Verse 133

तत्पुण्यं प्राप्यते विप्राः कोटितीर्थे न संशयः

হে বিপ্ৰসকল! কোটিতীৰ্থত সেই একে পুণ্য নিশ্চয়েই লাভ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 134

इदं पवित्रं खलु पुण्यदं सदा यशस्करं पापहरं परात्परम् । शृणोति भक्त्या पुरुषः स पुण्यभागसुक्षये रुद्रसलोकतां व्रजेत्

এই বৃত্তান্ত সত্যই পবিত্ৰকাৰী—সদায় পুণ্যদায়ক, যশপ্ৰদ, পাপহৰ আৰু পৰাত্পৰ। যি পুৰুষ ভক্তিভাৱে ইয়াক শোনে, পুণ্যভাণ্ডাৰ ক্ষয় হ’লে সি ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে।

Verse 135

धन्यं यशस्यं नियतं सुपुण्यं स्वर्मोक्षदं पापहरं नराणाम् । शृणोति नित्यं नियतः शुचिः पुमान्भित्त्वा रविं विष्णु पदं प्रयाति

ই ধন্য, যশদায়ক, অচল আৰু অতি পুণ্যময়—মানৱৰ স্বৰ্গ-মোক্ষদাতা আৰু পাপহৰ। যি শুচি আৰু নিয়মবান পুৰুষ নিত্য ইয়াক শোনে, সি সূৰ্যক অতিক্ৰম কৰি বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ কৰে।