Adhyaya 6

Verse 1

श्रीनारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्

শ্ৰী নাৰদে ক’লে: এই কথা শুনি মই—ফাল্গুন—ৰোমাঞ্চে পুলকিত হ’লোঁ। তাৰ পাছত নিজৰ সত্য স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক এই বাক্য ক’লোঁ।

Verse 2

अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः । युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः

আহা! ধন্য আমাৰ পিতা, যাঁৰ সৃষ্টিৰ পালক তোমালোকৰ দৰে ব্ৰাহ্মণেন্দ্ৰ। প্ৰাচীন কালে হৰিয়ে এই সত্যই কৈছিল।

Verse 3

मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् । तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्

মোৰো ওপৰে—অনন্তৰো ওপৰে—সৰ্বভূতাধিপতি পৰমেশ্বৰো ওপৰে একো নাই। যিসকল দ্বিজেশ্বৰ মোৰ পথ ঘোষণা কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে আন কিহৰ প্ৰয়োজন থাকিব?

Verse 4

तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् । यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः

সেয়ে আজি মই সকলো দিশে ধন্য; মোৰ জন্মৰ ফল লাভ হ’ল—কাৰণ পাপ আৰু উপদ্ৰৱৰ পৰা মুক্ত তোমালোকক মই দৰ্শন কৰিলোঁ।

Verse 5

ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः

তেতিয়া শাতাতপৰ অগ্ৰণীত সেই দ্বিজসকলে একেলগে উঠি অৰ্ঘ্য, পাদ্য আদি সন্মানীয় উপচাৰে মোক পূজা কৰিলে।

Verse 6

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः

আৰু, হে পাৰ্থ, তেওঁলোকে সজ্জনৰ মনোহৰ বচন ক’লে: “হে দেৱঋষি, তুমি ইয়ালৈ আমাৰ ওচৰলৈ আহিছা, সেয়ে আমি ধন্য।”

Verse 7

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम

“তুমি ক’ৰ পৰা আহিলা, আৰু এতিয়া ক’লৈ যাব লাগিব? আৰু ইয়ালৈ আহি কি কাৰ্য সিদ্ধ হয়—কৃপা কৰি কোৱা, হে মুনিসত্তম।”

Verse 8

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः

হে পাণ্ডৱ, দ্বিজসকলৰ প্ৰীতিকৰ বচন শুনি মই সেই মুনীন্দ্ৰসকলক উত্তৰ দিলোঁ: “শুনা, হে দ্বিজসত্তমসকল।”

Verse 9

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे

“ব্ৰহ্মাৰ আদেশ অনুসাৰে মই বিপ্ৰসকলক মহাতীৰ্থত—ধৰিত্ৰী (নদী/ভূমি) আৰু সাগৰৰ সংগমস্থলত—এটা শুভ নিবাসস্থান দান কৰিব খুজিছোঁ।”

Verse 10

परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः । अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः

ব্ৰাহ্মণসকলক পৰীক্ষা কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহি তোমালোক এতিয়া নিজেই পৰীক্ষিত হ’লা। তোমালোকৰ হিতৰ বাবে মই ইয়াতেই থাকিম—সেয়ে অনুমতি দিয়া, হে দ্বিজসকল।

Verse 11

एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् । देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्

এনেদৰে কোৱা হ’লে শাতাতপে দ্বিজসকলক চাই ক’লে: “হে নাৰদ, সত্যবাদিতা দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য—হে ভাৰত, ই একেবাৰে নিশ্চিত।”

Verse 12

किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः । यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते

তেন্তে সেই মহী–সাগৰৰ সঙ্গমৰ মহিমা কিমান অধিক! যি তাত স্নান কৰে, সি সকলো মহাতীৰ্থৰ সমগ্ৰ ফল ভোগ কৰে।

Verse 13

पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः । तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः

তথাপি এটা এক মহান, অতি ভয়ংকৰ দোষ আছে: সেই ঠাইত বহু ‘চোৰ’ আছে—নির্দয় আৰু দুঃসাহসক প্ৰিয় কৰা।

Verse 14

स्वर्शेषु षोडशं चैकविंशंगृह्णंति नो धनम् । धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्

আমাৰ নিজৰ ঘৰতে সিহঁতে আমাৰ ধনৰ ষোল্ল—বা একুশ—অংশ লৈ যায়। সেই ধনহীন হ’লে আমাৰ কিদৰে জীৱন বা জন্ম থাকিব?

Verse 15

वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् । अर्जुन उवाच । अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः

ভোকত থাকি বাস কৰাই শ্ৰেয়, কিন্তু চোৰৰ হাতত পৰি যোৱা নহয়। অৰ্জুন ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, ই অতি আশ্চৰ্য—আপুনি যি ‘চোৰ’ বুলিছে, সিহঁত আসলে কোন?

Verse 16

किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः । नारद उवाच । कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा

সিহঁতে কোন ধন হৰণ কৰে, যাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণসকলেও ভয় কৰে? নাৰদ ক’লে: কাম, ক্ৰোধ আদিেই চোৰ; আৰু সিহঁতে যি ধন চুৰ কৰে সেয়া মানুহৰ নিজৰ তপস্যাই।

Verse 17

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः । तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः

সেই (আধ্যাত্মিক ধন) হৰণ হ’ব বুলি ভয় পাই ব্ৰাহ্মণসকলে মোক এইদৰে ক’লে। তাৰ পাছত মই সিহঁতক ক’লোঁ: হে দ্বিজোত্তমসকল, এই কথা বুজি লোৱা।

Verse 18

जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः । भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः

মানুহ জাগি থাকিলেও এই দুষ্ট চোৰে কি নকৰে? আৰু যি ভয়াতুৰ, অলস আৰু অশুচি—সেইজন এই পথত কেনেকৈ স্থিৰতা লাভ কৰিব?

Verse 19

तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्

তেন্তে তেনে জীৱনে কি সিদ্ধ হয়? শেষত পৃথিৱীয়ে সেই মানুহক গিলি পেলায়।

Verse 20

शातातप उवाच । वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् । कर्तुं तदा कथं शक्यमंगजागरणं तथा

শাতাতপে ক’লে— “চোৰৰ ভয়ত আমি আতংকিত; সিহঁতে মহাধন হৰণ কৰে। তেনে অৱস্থাত অঙ্গজাগৰণ আৰু নিয়ম-আচৰণ কেনেকৈ সম্ভৱ?”

Verse 21

खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽगता वयम् । तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने

“সেই দুষ্ট চোৰবোৰ ক’তবাত গ’ল; আমি নমস্কাৰ কৰি (উপদেশ লৈ) উভতি আহিলোঁ। সেয়ে, হে মুনি, ভয়াক্ৰান্ত হৈ আমি সকলো ত্যাগ কৰোঁ।”

Verse 22

प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा । एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्

“অবিবেচিত দান গ্ৰহণ কৰাটো নিশ্চয়েই ভয়ংকৰ, আৰু ফলৰ কেৱল ষষ্ঠাংশহে দিয়ে।” তেওঁ এইদৰে ক’তেই থাকোঁতে হাৰীতা নামৰ এজনে উত্তৰ দিলে।

Verse 23

मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् । त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा

মূঢ়বুদ্ধি নোহোৱাকৈ কোনে ভূমি-সাগৰৰ সঙ্গম ত্যাগ কৰিব—য’ত মোক্ষ আৰু স্বৰ্গ যেন হাতৰ মুঠিতেই আছে?

Verse 24

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः । यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते

কলাপা আদি সাধাৰণ গাঁৱত কোন বিচক্ষণে বাস কৰিব, যদি স্তম্ভতীৰ্থত আধা ক্ষণৰো বাস লাভ হয়?

Verse 25

भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न । कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्

তাত চোৰৰ পৰা জন্মা সকলো ভয়েই বা কি কৰিব পাৰে? যিসকলে হৃদয়ত কুমাৰনাথক দৃঢ়ভাৱে ৰক্ষক কৰি ৰাখে।

Verse 26

साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते । तस्मान्नारद तत्राहमा यास्ये तव वाक्यतः

সাহস নাথাকিলে সমৃদ্ধি কেতিয়াও লাভ নহয়। সেয়ে, হে নাৰদ, তোমাৰ বাক্য অনুসৰি মই নিশ্চয় তাত যাম।

Verse 27

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे । षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः

মোৰ আশ্ৰয়ত ছাব্বিশ হাজাৰ ব্ৰাহ্মণ আছে—ষট্কৰ্মত নিয়োজিত, শুদ্ধ, লোভ আৰু দম্ভবিহীন।

Verse 28

तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् । इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि

তেওঁলোকৰ সৈতে মই আহিম—এইয়াই মোৰ সৰ্বোত্তম সিদ্ধান্ত। এই কথা কৈ তেওঁ সন্মানেৰে তাক মূৰত তুলিলে।

Verse 29

निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः । शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च

হে পাৰ্থ, আকাশগামীজন তৎক্ষণাৎ উভতি আহিল, মহা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ; আৰু শত যোজন বিস্তৃত তুষাৰময় পথ অতিক্ৰম কৰি…

Verse 30

केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः । आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः

তেওঁ কেদাৰত উপনীত হ’ল, সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে সংযুক্ত। সেই দেশ আকাশ-মাৰ্গেৰে সহজে গম্য, আৰু কোৱা হয়—গুহা-পথেৰেও গম্য।

Verse 31

अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः

আৰু অন্য কোনো উপায়ে তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰি; কেৱল স্কন্দৰ প্ৰসাদ, তেওঁৰ কৃপাৰ দ্বাৰাই।

Verse 32

अर्जुन उवाच । क्व कलापं च द्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च । कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद

অৰ্জুন ক’লে: “সেই কলাপ গাঁও ক’ত, আৰু গুহা-পথেৰে কেনেকৈ গম্য? আৰু স্কন্দৰ প্ৰসাদ কেনেকৈ লাভ হয়? হে নাৰদ, এই কথা মোক কোৱা।”

Verse 33

नारद उवाच । केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् । तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्

নাৰদ ক’লে: “কেদাৰৰ পৰা হিমেৰে পৰিপূৰ্ণ এশ যোজনাৰ বিস্তাৰ বুলি কোৱা হয়। তাৰ অন্তত তাৰো পিছে, আন এশ যোজনালৈ বিস্তৃত সেই কলাপক অৱস্থিত।”

Verse 34

तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते । शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः

তাৰ অন্তত তাৰো পিছে, আন এশ যোজনাক ‘বাসুকি-অৰ্ণৱ’—বাসুকিৰ সাগৰ—বুলি কোৱা হয়। তাৰ পৰা আগলৈ এশ যোজনাৰ ভূমিখণ্ড ‘ভূমি-স্বৰ্গ’—পৃথিৱীত স্বৰ্গ—বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 35

बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् । निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्

গুহাৰ পথেদি যিদৰে সম্ভৱ তাত গৈ পোৱাৰ বিধি শুনা। অন্ন নাখাই উপবাসে আৰু জল ত্যাগ কৰি দেৱ গু্হাক আৰাধনা কৰিব লাগে।

Verse 36

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा । तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत

তাৰ পিছত দক্ষিণ দিশত, যেতিয়া সি নিজকে পাপমুক্ত বুলি ভাবে, তেতিয়া গুহা দেৱতা সপোনত দেখা দি কয়—“যা, হে ভাৰত!”

Verse 37

ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् । तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्

তাৰ পিছত গুহাৰ পশ্চিমফালে এটা অধিক ডাঙৰ গুহা আছে। তাত প্ৰৱেশ কৰি সাতশ খোজ আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 38

तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् । तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला

তাত সূৰ্যসম দীপ্তি থকা মাৰকতবৰ্ণ লিঙ্গ আছে। তাৰ সন্মুখত স্বৰ্ণবৰ্ণা অতি নিৰ্মল মৃৎতিকাও আছে।

Verse 39

नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् । आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्

সেই লিঙ্গক নমস্কাৰ কৰি আৰু সেই পবিত্ৰ মৃৎতিকা গ্ৰহণ কৰি, স্তম্ভতীৰ্থলৈ আহিব লাগে আৰু তাত কুমাৰক (স্কন্দ)ক ভক্তিৰে সমাৰাধনা কৰিব।

Verse 40

कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् । तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्

মধ্যৰাতিত কোল বা কূপৰ পৰা জল তুলিব লাগে। সেই জল আৰু পবিত্ৰ মৃৎতিকাৰে দুয়োটা চকুৰ বাবে অঞ্জন প্ৰস্তুত কৰিব।

Verse 41

उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे । नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्

সেইদ্বাৰা দেহত উদ্বর্তন কৰিলে, কোনো এক সময়ত—ষাঠিতম পদত—সেই নেত্ৰাঞ্জনৰ প্ৰভাৱত এক শোভন বিল-মুখ দেখা যায়।

Verse 42

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः । कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः

তাৰ মাজেদি পাছত গাত্ৰ-উদ্বর্তনৰ প্ৰভাৱত সি আগবাঢ়ে। আৰু ‘কাৰীষ’ নামৰ অতি উগ্ৰ সত্তা থাকিলেও, সি কীট-পতঙ্গৰ দ্বাৰা একেবাৰে ভক্ষিত নহয়।

Verse 43

बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् । यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्

বিলৰ ভিতৰত সি সূৰ্যসম দীপ্তিমান সিদ্ধসকলক দেখে। এইদৰে, হে পাৰ্থ, সি আগবাঢ়ি ‘কলাপ’ নামৰ উত্তম গাঁৱত উপনীত হয়।

Verse 44

तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् । फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्

তাত চাৰি হাজাৰ বছৰৰ আয়ু ঘোষণা কৰা হৈছে। ফলেই আহাৰ হয়, আৰু তাৰ পাছত মৰ্ত্যলোকৰ দৰে পুনৰ পুণ্য সঞ্চয় নহয়।

Verse 45

इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् । तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्

এইদৰে তোমাক এই সকলো কোৱা হ’ল; এতিয়া আগলৈ যি ঘটিল, শুনা। তপস্যাৰ সামৰ্থ্যৰে সেই সূক্ষ্ম সত্তাসকলক দণ্ডৰ আগত স্থাপন কৰিলে।

Verse 46

द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्

মই দ্বিজসকলৰ সৈতে ভূমি আৰু সাগৰৰ সঙ্গমস্থললৈ আহিলোঁ।

Verse 47

तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये । ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः

তেওঁলোকক পাৰ কৰাই মই সেই পুণ্য জলাশয়ৰ তীৰত মুক্ত কৰি দিলোঁ। তাৰ পাছত সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলৰ সৈতে মই পবিত্ৰ স্নান কৰিলোঁ।

Verse 48

निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे । पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः

ভূমি-সাগৰৰ সঙ্গমত—যি নিঃশেষ দোষ দহি পেলোৱা দাৱাগ্নিৰ দৰে—তেওঁলোকে পিতৃসকল আৰু দেবতাসকলৰ বাবে তৰ্পণ আৰু সৎক্ৰিয়া বিধিমতে সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 49

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् । भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि

সঙ্গমৰ পবিত্ৰ স্থলত আমি বহি পৰম জপ্য মন্ত্র জপ কৰিলোঁ। সূৰ্যক চাই থাকি, হৃদয়ত হৰিৰ ধ্যান কৰিলোঁ।

Verse 50

तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः

সেই মুহূৰ্ততে, হে পাৰ্থ, শক্ৰ-অগ্ৰগণ্য দেৱসকল সমবেত হ’ল; আদিত্য আদি সকলো গ্ৰহ আৰু দিশাৰ লোকপালসকলেও একেলগে জড়ো হ’ল।

Verse 51

देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः । महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे

তাত দেৱানাং অষ্ট যোনি আৰু গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসকলৰ গণসমূহ আছিল; সেই মহোৎসৱত উত্তম গীত আৰু বাদ্যযন্ত্ৰৰ ধ্বনি অনুৰণিত হ’ল।

Verse 52

पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् । तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्

মই বিপ্ৰসকলৰ পাদপ্ৰক্ষালন কৰিবলৈ উদ্যত হ’লোঁ; সেই সময়তে অতিথ্য-সন্মানৰ ভাৱে উচ্চাৰিত বাক্য মই শুনিলোঁ।

Verse 53

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् । अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्

সেয়া সামধ্বনিত পৰিপূৰ্ণ, তৃতীয় স্বৰে অনুৰণিত; মনলৈ অতিশয় ৰমণীয়—যেন স্বয়ং শিৱভক্তিৰ পৰম ৰূপ।

Verse 54

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः । किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते

বিপ্ৰসকলে উঠি সুধিলে: “হে বিপ্ৰ, তুমি কোন আৰু ক’ৰ পৰা আহিছা? কোৱা—তুমি কি প্ৰাৰ্থনা কৰিছা, তোমাৰ মনত যি ৰুচে সেয়া প্ৰকাশ কৰা।”

Verse 55

विप्र उवाच । मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् । आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्

বিপ্ৰে ক’লে— “মই কপিল নামৰ মুনি; এই কথা নাৰদ মুনিক নিবেদন কৰা হওক। মই কেৱল প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আহিছোঁ।” এই কথা শুনি মই তেতিয়া উত্তৰ দিলোঁ।

Verse 56

धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने । नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्

“হে কপিল মহামুনি, তুমি ইয়ালৈ আহিছা বুলি মই ধন্য। তোমাৰ বাবে আমাৰ পৰা অদেয় একো নাই; তোমাতকৈ মহান পাত্ৰ কোনো নাই।”

Verse 57

कपिला उवाच । ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् । अष्टौ विप्रसहस्रामि मम देहीति नारद

কপিলে ক’লে— “হে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ, যদি তুমি মোক দান দিবা, তেন্তে এই কথা শুনা। হে নাৰদ, মোক আঠ হাজাৰ ব্ৰাহ্মণ দিয়া।”

Verse 58

भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् । ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो

“কলাপ-গ্ৰামত বাস কৰা এই ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে মই ভূমিদান কৰিম। সেয়ে, হে প্ৰভু, এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰা হওক।”

Verse 59

ततो मया प्रतिज्ञातमेव मस्तु महामुने । त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्

“তেতিয়া মোৰ দ্বাৰা কৰা প্ৰতিজ্ঞা যেন নিশ্চয় সিদ্ধ হয়, হে মহামুনি। আৰু তুমিও, হে কপিলোত্তম, ‘কাপিল’ নামে এক পবিত্ৰ স্থান স্থাপন কৰা।”

Verse 60

श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् । यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्

শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত বা উচিত ক্ষণত আশ্ৰমলৈ অহা অতিথি যদি অপমানিত হৈ বিমুখ হয়, তেন্তে সেই গৃহস্থৰ সকলো কৰ্ম নিশ্চয়েই নিষ্ফল হয়।

Verse 61

स गच्छेद्रौरवांल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् । अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते

যি অতিথিক সন্মান নকৰে, সি ৰৌৰৱ লোকসমূহলৈ যায়। কিন্তু যিজনে অতিথিক পূজে, সি দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাও পূজিত হয়।

Verse 62

दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः । ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा

তাৰ পাছত দান আৰু যজ্ঞৰ সৈতে তাত মুনি কপিলক ভোজন কৰোৱা হ’ল। তাৰ পিছত শ্ৰীমান মহামুনি হাৰীতক তেতিয়া নিমন্ত্ৰণ কৰা হ’ল।

Verse 63

पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे । हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः

পদপ্ৰক্ষালনৰ বাবে, সিদ্ধ আৰু দেৱতাসকলৰ সমাৱেশৰ মাজত, হাৰীতক আগত স্থান দি তেতিয়া তেওঁ বাওঁ পা আগলৈ কৰি থিয় হ’ল।

Verse 64

ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् । विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः

তাৰ পাছত সুপৰ্বণৰ সিদ্ধ আৰু অপ্সৰাসকলৰ মাজত মহা হাঁহিৰ উদ্ভৱ হ’ল। পৃথিৱী বিষয়ে নানাভাৱে চিন্তা কৰি দ্বিজসকলে ক’লে, “সাধু, সাধু!”

Verse 65

ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् । सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्

তেতিয়া মোৰ নিজৰ মনত শোকৰ এক মহা ঢৌ উঠিল; আৰু পূৰ্বৰ জ্ঞানীসকলে কোৱা প্ৰাচীন গাথাখন সত্য বুলি মই বুজিলোঁ।

Verse 66

सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः । कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्

সকলো কাৰ্যতে ‘হেতি’—অস্ত্ৰসদৃশ কঠোৰ বাক্য—নিন্দিত। যিসকলে সীমা লঙ্ঘি অতিকাৰ্য কৰে, তেওঁলোকৰ ওপৰত শিলাপাত সদৃশ নিশ্চিত বিনাশ আহে।

Verse 67

ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ । धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः

তেতিয়া মই ব্ৰাহ্মণসকলক ক’লোঁ: ‘তোমালোক মূৰ্খ হৈ পৰিবা; ধন-ধান্য অল্প থাকিব, আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ কাদাত আৱৃত হৈ থাকিবা।’

Verse 68

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् । तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्

এই কথা কোৱা হতেই হাৰীত হাঁহি উঠি ক’লে: ‘হে মুনি, এই ক্ষতি কেৱল তোমাৰেই; কিয়নো শাপ দিয়া জনা তুমিয়েই।’

Verse 69

कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते । ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज

‘তোমাক কোন শাপ দিয়া হৈছে? এইটোৱেই তোমাৰ নিজৰ শাপ।’ তাৰ পিছত পুনৰ চিন্তা কৰি মই ক’লোঁ: ‘হে দ্বিজ, মই কি কৰি পেলালোঁ?’

Verse 70

तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः

আপুনি তেনে স্বভাৱৰ হৈও অৱমাননাৰ/অমঙ্গলৰ ভাবত বাঁও ভৰি আগবঢ়াই দিলে…

Verse 71

हारीत उवाच । श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्

হাৰীতা ক’লে: হে ধীমান, শুনা—মোৰ ভিতৰত শূন্যতা কিয় উদয় হয়, তাৰ কাৰণ।

Verse 72

इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः । प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राहयं तेजो हि शाम्यति

মই মনত চিন্তা কৰোঁতে ক’লোঁ—‘হায়, এই দান-গ্ৰহণ অতি দুঃখদায়ক!’ কিয়নো দান গ্ৰহণে ব্ৰাহ্মণসকলৰ ব্ৰাহ্ম তেজ নিশ্চয়েই ক্ষীণ হয়।

Verse 73

महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् । ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्

কাৰণ ব্ৰাহ্মণে মহাদান গ্ৰহণ কৰিলে, সি নিজৰ পুণ্য আৰু শুভতাই দান কৰি পেলায়; আৰু দাতাই নিজৰ অশুভতা গ্ৰহণকাৰীৰ ওপৰত সঁপে।

Verse 74

दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् । मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते

দাতা আৰু প্ৰতিগ্ৰহীতা পৰস্পৰ নিৰ্ভৰতাত কথা কয়; কিন্তু যিয়ে আনক ‘অধম’ বুলি মানে, সি অল্পবুদ্ধি আৰু সৎবোধৰ পৰা পতিত হয়।

Verse 75

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

এইদৰে চিন্তা কৰোঁতে, হে নাৰদ, মোৰ ওপৰত শূন্যতা নামি আহিল। যি নিদ্ৰাত কাতৰ, ভয়ত ব্যাকুল, কামনাত দগ্ধ, বা শোকত পীড়িত—

Verse 76

हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च । तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया

আৰু যাৰ ধন হৰণ কৰা হৈছে, বা যাৰ চিত্ত অন্য ঠাইত নিবদ্ধ—এনেকুৱা লোকসকল নিশ্চয়েই ‘শূন্য’ হৈ পৰে। সেয়ে, যদি তুমি বুদ্ধিমান, তেন্তে সিহঁতৰ ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিবা।

Verse 77

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने । ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः

“তোমাৰ ভিতৰত ক্ৰোধ উঠিছিল, হে মুনি; সেইদৰেই এই ক্ষতি ঘটিল। তাৰ পাছত অনুতাপে ভৰপূৰ হৈ মই সেই ব্ৰাহ্মণসকলক পুনৰ ক’লোঁ।”

Verse 78

धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् । कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्

ধিক মোৰ ওপৰত—এই দুৰ্বুদ্ধিৰ ওপৰত—যি বিবেচনা নকৰাকৈ কাম কৰে। যিসকলে চিন্তা-বিবেচনা নকৰাকৈ কৰ্ম কৰে, সিহঁতৰ বাবে এনে কোন অনিষ্ট আছে যি নহ’ব পাৰে?

Verse 79

सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् । विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः

সহসা কৰ্ম নকৰিবা—তাড়াহুড়া মহাবিপদলৈ যোৱা পদক্ষেপ। সকলো সমৃদ্ধি সেই ধৈৰ্যৱানক বাছি লয়, যি বিবেচনা কৰি কৰ্ম কৰে।

Verse 80

सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः । पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले

‘সত্যই,’ মহাবুদ্ধিমান জনে ক’লে। প্ৰাচীন কালত চিৰকাৰী আছিল; আৰু বহু আগতে গিৰসা-বংশত খ্যাত এক ব্ৰাহ্মণ আছিল।

Verse 81

चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते

চিৰকাৰী মহাপ্ৰাজ্ঞ গৌতমৰ পুত্ৰ আছিল—যি সকলো কাৰ্য দীঘল চিন্তা-বিচাৰ কৰি তবেই গ্ৰহণ কৰে।

Verse 82

चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते । अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते

কাৰ্য সিদ্ধি পোৱাত দেৰী কৰে বুলিয়েই তেওঁ ‘চিৰকাৰী’ নামেৰে খ্যাত। কিন্তু যি কেৱল আলস্যত পৰে, সি ‘দুৰ্মেধা’—মন্দবুদ্ধি বুলি কোৱা হয়।

Verse 83

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना । व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिकम्या परान्सुतान्

যাৰ বুদ্ধি চঞ্চল নহয়, বৰং চতুৰ আৰু দূৰদৰ্শী, সি কোন ব্যভিচাৰ-ৰূপ অপৰাধেৰে পথভ্ৰষ্ট হ’ব পাৰে? ধৰ্ম সীমা লঙ্ঘি আনৰ পুত্ৰসন্তানক কেনেকৈ ক্ষতি কৰিব?

Verse 84

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति । स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः

তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ পিতাই ক’লে—‘এই মাতৃক বধ কৰা!’ সি ‘তথাই’ বুলি ক’লে যদিও, বহু দেৰিতে ক’লে; কিয়নো স্বভাৱতেই সি চিৰকাৰী—বিলম্বে কৰ্ম কৰা (চিন্তা কৰি) আছিল।

Verse 85

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

সেয়া বিচাৰশীল আছিল, সেয়ে বহু সময় ধৰি মনতে ভাবিলে: ‘পিতৃৰ আজ্ঞা কেনেকৈ পালন কৰোঁ? আৰু মাতৃক কেনেকৈ নাহঁতো?’

Verse 86

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

‘ধৰ্ম’ৰ ছল লৈ ইয়াত মই কেনেকৈ অসাধুৰ দৰে পাপত নিমজ্জিত হ’ম? পিতৃৰ আজ্ঞা পৰম ধৰ্ম বুলি কোৱা হয়; কিন্তু তেনেকৈ ল’লে মাতৃৰ ৰক্ষা ‘অধৰ্ম’ হৈ পৰে।

Verse 87

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

পুত্ৰত্ব সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ নহয়—তথাপি এই বিষয়ে ই যেন মোক নাপীড়ায়। কিয়নো নাৰীকে, আৰু নিজৰ মাতৃক হত্যা কৰি, কোনে কেতিয়াও সুখী হ’ব পাৰে?

Verse 88

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

পিতৃক অৱজ্ঞা কৰি কোনে জগতত সত্য প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিব? পিতৃৰ প্ৰতি অনাদৰ নকৰা উচিত, আৰু মাতৃৰ ৰক্ষা-সেৱাও উচিত।

Verse 89

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

তেওঁলোক দুয়ো ক্ষমাৰ যোগ্য—তেন্তে তেওঁলোকক কেনেকৈ অতিক্ৰম কৰিব? কিয়নো পিতা পত্নীত সন্তান জন্মাই যেন নিজৰ আত্মাকেই তাত স্থাপন কৰে।

Verse 90

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च । सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः

শীল-আচাৰ, চৰিত্ৰ আৰু গোত্ৰ-পরম্পৰাৰ ৰক্ষণাৰ্থে, আৰু কুলৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিবলৈ—সেই একে আত্মাই মই, যাক পিতাই নিজেই পুত্ৰত্বৰ অৱস্থাত নিযুক্ত কৰিলে।

Verse 91

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया

জাতকৰ্ম সংস্কাৰত পিতাই যি কয় আৰু উপকৰ্ম সংস্কাৰত যি উপদেশ দিয়ে—পিতৃগৌৰৱ লাভ কৰিবলৈ ইচ্ছুক জনৰ বাবে সেয়াই দৃঢ় বিধান হিচাপে যথেষ্ট।

Verse 92

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति । तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन

শৰীৰ আদি সকলো দানস্বৰূপ, কিন্তু সেয়া একমাত্ৰ পিতাই প্ৰদান কৰে। সেয়ে পিতাৰ বাক্য কৰ্তব্যৰূপে পালনীয়—কোনো প্ৰকাৰেই তৰ্ক-বিচাৰ নকৰাকৈ।

Verse 93

पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः । पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः

পিতাৰ বাক্য পালন কৰোঁতাৰ পাপো চূর্ণ হয়। পিতা স্বৰ্গ, পিতা ধৰ্ম, পিতা পৰম তপস্যা।

Verse 94

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः । आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता

পিতাই প্ৰসন্ন হ’লে সকলো দেৱতাই প্ৰসন্ন হয়। পিতাই যি আশীৰ্বাদ উচ্চাৰে, সেই আশীৰ্বাদসমূহে সেই পুৰুষক আশ্ৰয় কৰি অনুগ্ৰহ কৰে।

Verse 95

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति । मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते

পিতাই যেতিয়া সন্তুষ্ট হৈ অনুমোদন কৰে, তেতিয়া সেয়া সকলো পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত হয়। যেনেকৈ ফুল বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু ফল ডাঁটিৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়, তেনেকৈ জীৱো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 96

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति । एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्

পুত্ৰে কষ্ট দিলেও পিতাই স্নেহ ত্যাগ নকৰে। সেয়ে এই কথা চিন্তা কৰা—পুত্ৰৰ কৰ্তব্য হৈছে পিতৃগৌৰৱ মানি সন্মান কৰা।

Verse 97

पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् । यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः

মই মাতাকো পিতাৰ সমানেই স্থান দিম, কম নহয়। কিয়নো এই মোৰ দেহ-সংঘাত মর্ত্যজীৱনত পঞ্চভূতৰেই গঠিত।

Verse 98

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः

মোৰ জন্মৰ মূল কাৰণ জননী, যেনেকৈ অৰণিৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়। মাতা পুৰুষৰ দেহৰ অৰণি—যাৰ পৰা জীৱনৰ সকলো লক্ষ্য সিদ্ধি আৰু শান্তি লাভ কৰে।

Verse 99

मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति

মাতৃলাভে আশ্ৰয় থাকে; মাতৃবিয়োগে অনাথতা হয়। যাৰ মাতা আছে সি নাশোকে, আৰু বিপদ-দুৰ্দশাও তাক সহজে টানি নামাব নোৱাৰে।

Verse 100

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते । पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः

ধন-শ্ৰীৰে হীন হলেও যি নিজৰ ঘৰত ‘অম্বে!’ বুলি মাতৃক স্মৰে আৰু মাতৃৰ শৰণ লয়, সেই জননী-আশ্ৰিত জন পুত্ৰ-পৌত্ৰসহ কুল-ধাৰা লাভ কৰে।

Verse 101

अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् । समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा

এটা শতবৰ্ষৰ অন্ততো মাতৃয়ে তাক দুবছৰীয়া শিশুৰ দৰে দেখে আৰু আচৰে; পুত্ৰ সক্ষম হওক বা অক্ষম, কৃশ হওক বা সুগঠিত—মাতৃৰ স্নেহ একেই থাকে।

Verse 102

रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः । तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः

পুত্ৰক ৰক্ষা কৰে মাতৃয়েই; পালন-বিধান অনুসাৰে তেনেকৈ আন কেহে নকৰে। যেতিয়া মাতৃ নাথাকে, তেতিয়াই সি সত্যই ‘বৃদ্ধ’ হয়; তেতিয়াই দুখে আচ্ছন্ন হয়।

Verse 103

तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः

যেতিয়া মাতৃৰ পৰা বিচ্ছেদ হয়, তেতিয়া তাৰ বাবে জগত শূন্য হৈ পৰে। মাতৃসম ছাঁ নাই, মাতৃসম আশ্ৰয় আৰু জীৱন-গতি নাই।

Verse 104

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा । कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा

মাতৃসম ত্ৰাণ নাই, মাতৃসম বিশ্ৰাম-আশ্ৰয় নাই। যি গৰ্ভত ধাৰণ কৰে সেয়া ধাত্রী (পালনকাৰিণী) বুলি কোৱা হয়, আৰু যি জন্ম দিয়ে সেয়া জননী (মাতৃ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 105

अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः । शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा

শিশুৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বৃদ্ধি কৰি লালন-পালন কৰে বুলিয়েই তাই ‘অম্বা’; আৰু বীৰ সন্তান জন্ম দিয়ে বুলিয়েই ‘বীৰসূ’। শিশুৰ সুশ্ৰূষা কৰিলে শাহুৰীয়েও ‘মাতা’ হয়; তদ্ৰূপ নাৰীক মান দিলে সেয়ো মাতৃ-সমান মর্যাদা পায়।

Verse 106

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः । मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्

জ্ঞানীগণে পিতাক দেবতাসকলৰ একত্ৰ ‘সাধাৰণ ক্ষেত্ৰ’—এক উৎস—বুলি জানে। কিন্তু মর্ত্যলোকত আৰু দেবলোকতো, কোনো দল-সমষ্টি মাতৃৰ মহিমাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।

Verse 107

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन । गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी

গুরুসকল পতিত হ’লেও ত্যাগযোগ্য হ’ব পাৰে; কিন্তু মাতা কেতিয়াও কোনো পৰিস্থিতিত ত্যাজ্য নহয়। গৰ্ভধাৰণ আৰু পোষণ—এই দুয়োটাৰ বাবে মাতা অধিক গৌৰৱময়, অধিক পূজনীয়া।

Verse 108

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् । स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्

এইদৰে কৌশিকী নদীৰ তীৰত সি ৰজা বলিক দেখিলে। আৰু বহুদিন ধৰি মাতৃৰ আচৰণক অনুচিত বুলি সন্দেহ কৰি, কঠোৰ নিয়তিৰে সি নিজৰেই মাতৃক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 109

विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत । एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः

সি বহু সময় ধৰি গভীৰভাৱে ভাবি থাকিল, তথাপি কোনো স্থিৰ সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰিলে। সেই অন্তৰত শক্র (ইন্দ্ৰ) এক বিশেষ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 110

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

শ্লোক গাই গাই তেওঁ পিতৃৰ আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ আহিল। (তেওঁ উচ্চাৰিলে:) ‘সূত্ৰকাৰ যিদৰে কৈছে, সকলো নাৰী নিশ্চয় ঋণমুক্ত।’

Verse 111

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

সেয়ে তেওঁলোকৰ কৰ্মফল গ্ৰহণ কৰা উচিত; জ্ঞানীজন দোষ-অন্বেষী নহ’ব। এই কথা শুনি উদাৰবুদ্ধি মেধাতিথিয়ে তেওঁক সন্মান জনালে।

Verse 112

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

দুখিত হৈ চিন্তা কৰি তেওঁ আহিল, আৰু প্ৰচুৰ অশ্ৰু ঝৰালে। ‘হায়! ঈৰ্ষ্যাই আঘাত কৰি মোক দুখৰ সাগৰত ডুবাই দিলে।’

Verse 113

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

‘যদি মই এগৰাকী নাৰী—এগৰাকী সাধ্বী নাৰী—ক হত্যা কৰোঁ, তেন্তে মোক কোনে উদ্ধাৰ কৰিব? তাড়াহুড়াত মই চিৰকাৰীক আদেশ দিলোঁ, যদিও তেওঁ উদাৰবুদ্ধি।’

Verse 114

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

‘যদি এই চিৰকাৰী সঁচাকৈয়ে দেৰিতে কৰে, তেন্তে মোক পাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব। হে চিৰকাৰিক, তোমাৰ মঙ্গল হওক—মঙ্গল হওক, হে চিৰকাৰিক!’

Verse 115

यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः । त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया

যদি আজি তুমি সত্যই চিৰকাৰী হোৱা, তেন্তে তুমি নিশ্চয় চিৰকাৰিক। মোক ৰক্ষা কৰা—মোৰ মাতৃকো—আৰু মোৰে অৰ্জিত তপস্যা অক্ষুণ্ণ ৰাখা।

Verse 116

आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक । एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा

হে শুভনামধাৰী চিৰকাৰিক! মই নিজকে পাপত নিমজ্জিত দেখিছোঁ। এইদৰে দুখিত হৈ আহি গৌতমে তেতিয়া চিন্তা কৰিলে।

Verse 117

चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके । चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः

তাৰ পাছত তেওঁ পুত্ৰ চিৰকাৰিকক মাতৃৰ ওচৰত দেখিলে। কিন্তু চিৰকাৰীয়ে পিতাক দেখি অতিশয় দুখিত হ’ল।

Verse 118

शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे । मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि

শস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি তেওঁ মূৰ নোৱাই থিয় হ’ল আৰু ক্ষমা-প্ৰসাদ বিচাৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। মেধাতিথিয়ে পুত্ৰক দেখিলে—মূৰ নত কৰি ভূমিত লুটাই পৰিছে।

Verse 119

पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् । हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते

আৰু পত্নীক জীৱিত দেখি তেওঁ পৰম আনন্দত ভৰি উঠিল। পুত্ৰ শস্ত্ৰহস্তে থিয় আছিল, কিন্তু তাই নাজানিলে যে (তেওঁ) ‘মাৰিম’ বুলি সংকল্প কৰিছিল।

Verse 120

बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

পুত্ৰক পিতৃচৰণত নত হোৱা দেখি মাতৃৰ বুদ্ধি বুজিলে—‘ভয়ৰ কাৰণে সি অস্ত্ৰ ধাৰণৰ তড়িঘড়ি চপলতা ঢাকি ৰাখিছে।’

Verse 121

ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः

তাৰ পাছত পিতাই বহুক্ষণ স্মৰণ কৰি, বহুক্ষণ মূৰ ঘ্ৰাণ কৰি, দুয়ো বাহুৰে বহুক্ষণ আলিঙ্গন কৰি ক’লে—“চিৰঞ্জীৱ হওক!”

Verse 122

चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् । चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्

তাৰ পাছত বহুক্ষণ আনন্দে ভৰপূৰ মেধাতিথিয়ে পুত্ৰক ক’লে—“হে চিৰকাৰিক, তোমাৰ মঙ্গল হওক; তুমি চিৰকাল বিচাৰ কৰি কৰ্ম কৰা জন হৈ থাকিবা।”

Verse 123

चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः । गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः

“হে সৌম্য, যি কাম দেৰিতে কৰা হ’ল, তাৰ কাৰণে মই বহুদিন দুখিত হৈ ৰ’লোঁ।” এইদৰে বিদ্বান, মুনিসত্তম গৌতমে গাথাসমূহো ক’লে।

Verse 124

चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् । चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

মন্ত্ৰ চিৰদিনে সাধনা কৰি সিদ্ধ কৰিব লাগে; বহু দেৰিতে কৰা কৰ্ম ত্যাগ কৰা উচিত। বহুদিনৰ সঙ্গৰ পাছত আঘাতপ্ৰাপ্ত মিত্ৰ চিৰকাল ধৈৰ্য্য আৰু আশ্ৰয় পোৱাৰ যোগ্য।

Verse 125

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

ৰোগত, দৰ্পত, মানভংগত, দ্ৰোহত, পাপকৰ্মত আৰু অপ্ৰিয় কৰ্তব্যত—যি ধীৰে-ধীৰে বিচাৰ কৰি আগবাঢ়ে, সেয়াই প্ৰশংসিত হয়।

Verse 126

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

বন্ধু-বান্ধৱ, সুহৃদ, ভৃত্য আৰু স্ত্ৰীজনৰ ক্ষেত্ৰত—যেতিয়া অপৰাধ অস্পষ্ট বা প্ৰকাশ নোহোৱা—যি ধীৰে বিচাৰ কৰি কাৰ্য কৰে, সেয়াই প্ৰশংসিত।

Verse 127

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च

দীৰ্ঘকাল ধাৰ্মিক আচৰণে ধৰ্ম অনুশীলন কৰিব লাগে, আৰু দীৰ্ঘকাল অনুসন্ধান কৰিব লাগে; দীৰ্ঘকাল বিদ্বানসকলৰ সান্নিধ্য ল’ব লাগে, আৰু তেনেদৰে ইষ্টদেৱতাৰ উপাসনা দীৰ্ঘকাল কৰিব লাগে।

Verse 128

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्

দীৰ্ঘকাল আত্মসংযমে নিজকে বিনীত কৰিলে, মানুহে স্থায়ীভাৱে অবজ্ঞা-অপমানৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। আৰু আনৰ বাক্যো—যদি সেয়া ধৰ্মেৰে সংযুক্ত হয়—শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

Verse 129

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते

দীৰ্ঘকাল সুধিব লাগে আৰু দীৰ্ঘকাল শুনিব লাগে—তেতিয়া সহজে পৰাভূত নহয়। কিন্তু ধৰ্মকাৰ্যত, শত্রুৰ সন্মুখত, হাতে অস্ত্ৰ থাকিলে, আৰু যোগ্য পাত্ৰ ওচৰত থাকিলে—বিলম্ব কৰা উচিত নহয়।

Verse 130

भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते । एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्

ভয়ৰ সময়ত আৰু সাধু-পূজাত দেৰী কৰা জন প্ৰশংসিত নহয়। এইদৰে কৈ তেওঁ পুত্ৰ-পত্নীসহ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল।

Verse 131

ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः । वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः

তাৰ পাছত দীঘল সময় উপাসনা কৰি সেই মুনি দীঘল কাললৈ স্বৰ্গলৈ যায়। কিন্তু আমি—এনেদৰে ক’বলৈও—মোহে এইদৰে প্ৰতাৰিত হ’লোঁ।

Verse 132

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति । केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः

কলিযুগত, হে বিপ্ৰসকল, মোৰ শাপ তোমালোকৰ ওপৰত পৰিব। তথাপি কিছুমান ব্ৰাহ্মণ সদায় থাকিব, যিসকল সকলো গুণেৰে সমৃদ্ধ।

Verse 133

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः । समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्

পাদপ্ৰক্ষালন কৰি, তাৰ পাছত মই ধৰ্মৱৰ্মণৰ ওচৰত, দেৱতাসকলক সাক্ষী কৰি সংকল্প গ্ৰহণ কৰি আচৰণ কৰিলোঁ।

Verse 134

कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः । भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः

সোনাৰ দান, নানাবিধ উপহাৰ, ঘৰ দান, ধন-সম্পদ আদি, আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীসকলৰ বাবে অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ দান কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত আৰু কৃতাৰ্থ কৰা হ’ল।

Verse 135

ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे । हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता

তেতিয়া ইন্দ্ৰই হাত উঠাই দেৱসমাজত ক’লে—হে গিৰিৰাজ-সুতা দেৱী, যাৰ বাম অৰ্ধ হৰৰ অঙ্গে আলিঙ্গিত।

Verse 136

गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् । तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः

যিমান দিন আমি শিৱগণৰ অধীশ থাকিম, যিমান দিন এই ত্ৰিভুবন স্থিৰ থাকিব, তিমান দিন নন্দী আদি কৰি এই নিবাস—নাৰদে স্থাপন কৰা—হে দেৱসকল, অচল থাকক।

Verse 137

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च । द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः

যি কোনোবাই এই পবিত্ৰ স্থান লুণ্ঠন কৰিবলৈ উদ্যত হয়, তাৰ ওপৰত ব্ৰহ্মাৰ শাপ, ৰুদ্ৰৰ শাপ, বিষ্ণুৰ শাপ, আৰু দ্বিজসকলৰ শাপো পৰক।

Verse 138

ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् । एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः । स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म

তেতিয়া সকলোৱে আনন্দিত হৈ তাত ক’লে, “তথাস্ত।” এইদৰে মোৰ দ্বাৰা স্থান স্থাপিত হোৱাত, মুনিয়ে তাত কপিলকো বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। দেৱকৃত উভয় স্থাপনা দেখি সন্তুষ্ট হৈ, দেৱতাসকল পাছত নিজৰ দেৱধামলৈ গ’ল।