Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

নাৰদে ক’লে: হে কৌৰৱবংশধৰ, ভূমিৰ পৰা এক লক্ষ যোজন দূৰত ৰবিমণ্ডল অৱস্থিত। ভাস্কৰৰ ৰথ নৱ সহস্ৰ যোজন পৰিমিত।

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

সেই ৰথৰ ঈষাদণ্ডো তদ্বিগুণ দীঘল বুলি কীৰ্তিত। আৰু বিবস্বান (সূৰ্য) সম্পৰ্কে সাৰে সাত কোটী আৰু সাত নিয়ুত পৰিমাণ বুলিও কোৱা হৈছে।

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

তাৰ অক্ষ (ধুৰা) যোজনামানে তেনে, আৰু তাতেই চক্র প্ৰতিষ্ঠিত। সেই চক্র তিন নাভিযুক্ত, পাঁচ আৰযুক্ত, আৰু ছয় নেমিযুক্ত বুলি কীৰ্তিত।

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

দ্বিতীয় অক্ষটিও চল্লিশ হাজাৰ যোজনালৈ বিস্তৃত। হে পাণ্ডৱ, স্যন্দন ৰথত ইয়াৰ উপৰিও পাঁচ আৰু আধা মাপ অধিক আছে।

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

দুয়োটা অক্ষৰ যি মাপ, সেয়াই সিহঁতৰ অৰ্ধ-যুগৰ মাপ। হ্ৰস্ব অক্ষ আৰু সেই অৰ্ধ-যুগেই ৰথৰ ধ্ৰুৱাধাৰ, অৰ্থাৎ স্থিৰ আধাৰ।

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

দ্বিতীয় অক্ষো তেনেদৰে বাওঁফালে; সেইফালে চক্র স্থাপিত। আৰু সাতটা ঘোঁৰা আছে—বৈদিক ছন্দৰ নামেৰে। মোৰ পৰা সিহঁতৰ নাম শুনা।

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

গায়ত্ৰী, বৃহতী, উষ্ণিক, জগতী, ত্ৰিষ্টুভ, লগতে অনুষ্টুপ আৰু পংক্তি—এই ছন্দসমূহকেই ৰৱিৰ হৰয়, অৰ্থাৎ সূৰ্যৰ ‘অশ্ব’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

যি সদায় সত্যৰূপে বিদ্যমান, সেই অৰ্কৰ নাস্তি অস্তমন, নাস্তি উদয়। লোক যাক উদয়-অস্তমন বুলে, সেয়া ৰৱিৰ দৰ্শন-অদৰ্শন মাত্ৰ।

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাৰ নগৰত অৱস্থিত হৈ সূৰ্যই নিজৰ গতিৰ মাজত ত্ৰয় দিৱ্য পুৰ স্পৰ্শ কৰে। সেয়েহে তেওঁ ‘বিকীৰ্ণ’ বুলি কোৱা হয়—দিশসমূহত স্থিত—আৰু ত্ৰিকোণ তথা অৰ্ধ-পুৰ বিভাজনসমূহৰ মাজেদিও গমন কৰে।

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

উত্তৰায়ণৰ আৰম্ভণিতে ভাস্কৰ মকৰ ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পিছত ক্ৰম অনুসাৰে কুম্ভ আৰু মীনলৈ যায়, ৰাশি পৰা ৰাশিলৈ যথাযথভাৱে গমন কৰে।

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

এই তিন ৰাশি ভোগ কৰাৰ পিছত সৱিতা বৈষুৱত গতি লাভ কৰে; আৰু তেওঁ দিন-ৰাতি সমান পৰিমাণৰ কৰি তোলে।

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

তাৰ পিছত ৰাতি ক্ষয়লৈ যায় আৰু দিন দিনে দিনে বৃদ্ধি পায়। তাৰপিছত মিথুনৰ অন্তত উপনীত হৈ তেওঁ উত্তৰগতিৰ পৰম সীমালৈ উপস্থিত হয়।

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

কর্কট ৰাশি লাভ কৰি তেওঁ দক্ষিণায়ণ আৰম্ভ কৰে। যেনেকৈ কুম্ভকাৰৰ চক্ৰৰ কিনাৰা দ্ৰুতগতিত ঘূৰি উভতি আহে, তেনেকৈ তেওঁও শীঘ্ৰে প্ৰত্যাৱর্তন কৰে।

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

দক্ষিণায়নৰ ক্ৰমত সূৰ্যও তৎক্ষণাৎ উলটি যায়; বায়ু-মাৰ্গৰ বলত প্ৰেৰিত হৈ অতি বেগে কালের পথেদি গতি কৰে।

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

সেইহেতু সি অল্প সময়তে অধিক ভূমিখণ্ড অতিক্ৰম কৰে। যেন কুম্ভকাৰৰ চক্ৰৰ বাহিৰ ভাগত থকা জনে দ্ৰুত গতি কৰে, তেনেদৰে সেই অৱস্থাত সি তীব্ৰে আগবাঢ়ে।

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

তেনেদৰে উদগায়নত সূৰ্য মৃদু পদক্ষেপে সৰে। সেইহেতু দীঘল সময়ত সি অল্প ভূমি অতিক্ৰম কৰে।

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

সন্ধ্যাকালত মন্দেহা দানৱসকলে সূৰ্যক ভক্ষণ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে। হে ফাল্গুন, ই প্ৰজাপতিয়ে সেই ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত উচ্চাৰিত শাপ।

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

তেওঁলোকৰ দেহ যেন অক্ষয়, তথাপি প্ৰতিদিনে পুনৰ পুনৰ মৃত্যু ঘটে। সেইহেতু সূৰ্যৰ সৈতে তেওঁলোকৰ যুদ্ধ অতি ভয়ংকৰ হয়।

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

তেতিয়া গায়ত্ৰী-মন্ত্ৰে পবিত্ৰ কৰা যি জল দ্বিজসকলে ছিটিয়াই দিয়ে, সেই জলে পাপীসকল দগ্ধ হয়; সেয়েহে সন্ধ্যা-উপাসনাৰ দ্বাৰা তেওঁলোক সদায় দহনভোগ কৰে।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

যিসকলে সন্ধ্যা-কৰ্মৰ উপাসনা একেবাৰেও নকৰে, সেই কৃতঘ্নসকল ৰৌৰৱ নৰকলৈ যায়। আৰু সূৰ্য প্ৰতিমাহত পৃথক ৰূপে ঋষি, গন্ধৰ্ব আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সহচৰ্যে গমন কৰে।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

আৰু তেওঁ সাতজন সহচৰৰ সৈতে অগ্ৰসর হয়—অপ্সৰা, নেতাসকল আৰু সৰ্পসকলসহ—আৰু ধাতা, অৰ্য্যমা, মিত্ৰ, বৰুণ, বিবস্বান আৰু ইন্দ্ৰও তাতে সংযুক্ত থাকে।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

পূষণ আৰু সবিতা, তাৰ পাছত ভগ আৰু ত্বষ্টাও কীৰ্তিত; আৰু বিষ্ণু—এইদৰে চৈত্ৰ আদি মাহসমূহৰ পৰা দ্বাদশ আদিত্য স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

তাৰ পাছত সূৰ্যৰ স্থানৰ ওপৰে চন্দ্ৰৰ মণ্ডল অৱস্থিত; কোৱা হয়, সেয়া প্ৰায় এক লক্ষ যোজন দূৰত। তেওঁৰ ৰথো ত্ৰিচক্ৰ—তিনিচক্ৰযুক্ত—বুলি বৰ্ণিত।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

কুন্দফুলৰ দৰে শুভ্ৰ দশটা অশ্ব, বাম আৰু দক্ষিণ ফালে যোজিত হৈ, সেই ৰথ টানি নিয়ে। আৰু পূৰ্ণ এক লক্ষ যোজন চন্দ্ৰৰ ওপাৰে…

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

তাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নক্ষত্ৰমণ্ডল উজ্জ্বল হৈ প্ৰকাশ পায়। (ইয়াৰ পৰিমাণ) চৌদ্দ অৰ্বুদ আৰু আশী—এইদৰে সৰিতামপতিৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

নক্ষত্ৰৰ সংখ্যা বিশ কোটি বুলি কীৰ্তিত। সেই নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ ওপৰে দু’লক্ষ যোজন দূৰত বুধ (গ্ৰহ) অৱস্থিত, নক্ষত্ৰপথৰ ওপৰত।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

চন্দ্ৰসুত বুধৰ ৰথ বায়ু আৰু অগ্নিজ দ্ৰব্যৰ পৰা গঠিত। তাক পিঙ্গল বৰ্ণৰ আঠটা তীব্ৰ অশ্ব টানে, যিসকল বায়ুৰ বেগেৰে ধাৱমান।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

তাৰ ওপৰে পুনৰ দু’লক্ষ যোজন, আৰু বুধৰ ওপৰত, উশনা—শুক্ৰাচাৰ্য (শুক্ৰ) অৱস্থিত বুলি স্মৃত। শুক্ৰৰ ৰথো সেইদৰে দিৱ্য উৎসৱৰ পৰা জন্মা আঠটা অশ্বেৰে যোজিত।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

ভৌম (মঙ্গল)ৰ পৰা দু’লক্ষ দূৰত দেবতাৰ পুৰোহিত বৃহস্পতিয়ে অৱস্থিত বুলি স্মৃত। তেওঁৰ সোণালী ৰথ আঠটা ফিকে-শ্বেত অশ্বে যোজিত।

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

বৃহস্পতিৰ ওপৰত দু’লক্ষ দূৰত সৌৰি (শনি) অৱস্থিত। তেওঁৰ ৰথ আকাশ-সম্ভৱ আঠটা শবল অশ্বে টানি নিয়ে যায়।

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

স্বর্ভানুৰ আঠটা তুৰগ, ভ্ৰমৰ সদৃশ ক’লা, তেওঁৰ ধূসৰ ৰথ বহন কৰে। একেবাৰ যোজিত হৈ সিহঁতে গতি কৰে আৰু সূৰ্যৰ তলত অৱস্থিত।

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

সৌৰি (শনি)ৰ ওপৰত এক লক্ষ দূৰত সেই অঞ্চল স্মৃত; তাৰ পাছত সপ্তর্ষিমণ্ডল। আৰু ঋষিসকলৰ ওপৰত পুনৰ এক লক্ষ দূৰত ধ্ৰুৱ স্থিৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

ধ্ৰুৱ সমগ্ৰ জ্যোতিচক্ৰৰ ধুৰা (মেঢী) হৈ পৰিছে। আৰু ধ্ৰুৱ শিংশুমাৰৰ পুচ্ছ-আধাৰৰ ওপৰতো অৱস্থিত।

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

যাক তেওঁলোকে অব্যয় আত্মা বুলি কয়—বাসুদেৱৰেই স্বৰূপ—সেইয়েই বায়ুৰ পাশেৰে ধ্ৰুৱত বদ্ধ কৰি এই সকলোকে ধৰি ৰাখে, হে ফাল্গুন (অৰ্জুন)।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

সৱিতাৰ মণ্ডল নৱ সহস্ৰ যোজন বুলি স্মৃত। চন্দ্ৰৰ মণ্ডল সূৰ্যৰ বিস্তাৰৰ দ্বিগুণ বুলি কোৱা হয়।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

তেওঁলোকৰ সমান আকাৰৰ স্বর্ভানু (ৰাহু) তলেদি সৰ্পণ কৰি গতি কৰে। পৃথিৱীৰ ছাঁ উঠাই লৈ সি নিৰ্মল, বৃত্তাকার মণ্ডলৰূপে প্ৰকাশ পায়।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

চন্দ্ৰৰ মাপৰ ষোড়শ অংশ ভাৰ্গৱ (শুক্ৰ)লৈ বিধান কৰা হৈছে। আৰু ভাৰ্গৱৰ তুলনাত এক পাদ কম ব্ৰহস্পতিকে (গুৰু) বুজিব লাগে।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

বৃহস্পতিতকৈ এক পাদ কম ভক্রসৌৰী (শনি) আৰু বুধো তেনেদৰে। তেওঁলোকৰ মাপ শতকে কোৱা হৈছে—পাঁচ, চাৰি, তিনি, দুই—আৰু শেষত এক যোজন।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

জ্যোতিষ্ক বস্তুসমূহ অর্ধ-যোজন পৰিমিত বুলি কোৱা হৈছে; তাতকৈ সৰু পৰিমাপ স্বীকৃত নহয়। ভূমিলোক—ভূলোক, ভূমি-লোক—পদযাত্ৰাৰে গমনযোগ্য বুলি প্ৰখ্যাত।

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ অন্তৰকেই ভুৱৰ্লোক বুলি কোৱা হৈছে। আৰু ধ্ৰুৱ আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ অন্তৰ চতুৰ্দশ নিয়ুত বুলি উক্ত।

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

লোক-সংস্থান চিন্তা কৰা জ্ঞানীসকলে স্বৰ্গলোক (স্বর্লোক)ৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিছে। ধ্ৰুৱৰ ওপৰত, কোটি-পরিমিত বিস্তৃত মহৰ্লোক প্ৰখ্যাত।

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

যি ঠাইত চাৰি সন (চতুঃসন) কুমাৰসকল বাস কৰে, সেই অঞ্চলক জনোলোক বুলি কোৱা হয়, যাৰ বিস্তাৰ দুটা কোটী। তাৰ ওপৰে তপোলোক চাৰি কোটী বিস্তৃত বুলি স্মৃত।

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

য’ত বৈৰাজ দেৱতাসকল দুঃখ আৰু দাহবিহীন হৈ অৱস্থিত, তপোলোকৰ ওপৰে সেই ঠাইত সত্যলোক ছয়গুণ পৰিমাপে দীপ্তিমান।

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

য’ত পুনৰ মৃত্যুলৈ ঘূৰি যোৱা নাই, তাকেই ব্ৰহ্মলোক বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাৰ পৰিমাণ অষ্টাদশ কোটি আৰু পঁচাশি লক্ষ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

তাৰ ওপৰত এক শুভ, অনুপম ধাম উজ্জ্বল হৈ প্ৰকাশ পায়। ‘ভূৰ, ভুৱঃ, স্বঃ’—এইদৰে ত্ৰিলোক্য কোৱা হয়; আৰু এই ত্ৰিবিধ ৰাজ্যক ‘কৃতক’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে।

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘জন, তপ আৰু সত্য’—এই ত্ৰয়কো ‘অকৃতক’ লোক বুলি কোৱা হয়। কৃতক আৰু অকৃতকৰ মাজত ‘মহৰ্লোক’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

কল্পান্তে যেতিয়া সকলো শূন্য হৈ পৰে, সেই পৰম অৱস্থা একেবাৰে বিনাশ নাহয়। এইসকলকেই পুণ্যৰে উপাৰ্জিত সাত লোক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

যজ্ঞ, দান, জপ, হোম, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু ব্ৰতসমূহৰ সমুচ্চয়—আৰু বেদ আদি শাস্ত্ৰত কোৱা অন্য সাধনাৰ দ্বাৰা—এই লোকসমূহ সাধ্য বুলি জনা যায়।

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

তাৰ পাছত অণ্ডৰ শিৰৰ পৰা জলময়, শিৱকৃপাসঞ্জাত পবিত্ৰ ধাৰা উদ্ভৱ হ’ল; সকলো লোক প্লাৱিত কৰি সেই গঙ্গা মেরু পৰ্বতলৈ উপনীত হ’ল।

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

তাৰ পাছত তাই সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগ আৰু পাতালত প্ৰৱেশ কৰিলে। অণ্ডৰ মূৰ্ধ্নিত অৱস্থিতা দেৱী সদায় দ্বাৰবাসিনী ৰূপে স্থিত থাকে।

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

কোটি-কোটী দেৱীৰে আৰু পিঙ্গলসহ পৰিবৃতা হৈ, সেই শুভা দেৱী তাত সদায় স্থিত থাকি অণ্ডৰ নিৰন্তৰ ৰক্ষা কৰে।

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

মহাবল-পরাক্ৰমশালিনী তাই দুষ্টসমূহৰ দল ধ্বংস কৰে। এতিয়া বায়ুৰ সাতটা স্কন্ধৰ কথাও শুনা—সিহঁত কেনেকৈ স্থিত আছে।

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

পৃথিৱীক আৱৰ্তি লৈ সি মেঘমণ্ডলত স্থিত। ‘প্ৰৱহ’ নামৰ সেই অতিশক্তিমান বায়ুৱে মেঘসমূহক আগুৱাই বোৱাই নিয়ে।

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

ধোঁৱা আৰু তাপৰ পৰা জন্মা মেঘসমূহ, সাগৰৰ পৰা আহৰণ কৰা আর্দ্ৰতাৰে পৰিপূৰ্ণ, জলেৰে নীল-দেহী হৈ উঠে; হে ভাৰত! সিহঁতেই নিশ্চয় সৰ্বাধিক বৰ্ষা-বাহক।

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

দ্বিতীয়জন ‘আৱহ’ নামে পৰিচিত, সূৰ্য-মণ্ডলত নিবদ্ধ। তাৰ দ্বাৰাই ধ্ৰুৱৰ সৈতে বাঁধা এই সূৰ্যগোলক পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

তৃতীয়জন ‘উদ্বহ’ নামে, চন্দ্ৰৰ আধাৰত প্ৰতিষ্ঠিত। যাৰ দ্বাৰা ধ্ৰুৱৰ সৈতে বাঁধা, সেই কাৰণে এই চন্দ্ৰমণ্ডল পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

চতুৰ্থ বায়ু ‘সংৱহ’ নামে, নক্ষত্ৰমণ্ডলত অৱস্থিত। বায়ু-কিৰণৰ ৰজ্জুৰে বাঁধা হৈ, ধ্ৰুৱৰ সৈতে সেই তাৰামণ্ডলক ঘূৰাই তোলে।

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

গ্ৰহসমূহৰ মাজত পঞ্চম বায়ুও ‘বিৱহ’ নামে মাৰুত। ইয়াৰ দ্বাৰাই ধ্ৰুৱ-সংযুক্ত এই গ্ৰহচক্ৰ পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

ষষ্ঠ ‘পৰিবাহ’ নামৰ বায়ু সপ্তঋষি-মণ্ডলত স্থিত। ধ্ৰুৱৰ সৈতে আবদ্ধ হৈ আকাশত থকা সপ্তঋষিসকল তাৰ শক্তিত পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

আৰু সপ্তম—ধ্ৰুৱত আবদ্ধ—‘পৰাৱাহ’ নামৰ বায়ু। হে ভাৰত! ইয়াৰ দ্বাৰাই ধ্ৰুৱ-কেন্দ্ৰিক চক্র আৰু আন আন মণ্ডলসমূহো নিজ নিজ নিয়মত দৃঢ়ভাৱে স্থাপিত থাকে।

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

তাক বেগে লাভ কৰি তেওঁলোকে দিশাসমূহৰ অন্তিম সীমালৈ উপস্থিত হ’ল—প্ৰজাপতি দক্ষৰ দহ পুত্ৰৰ অধীন সেই সহস্ৰসমূহ।

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

এইদৰে দিতিৰ এই পুত্ৰসকল সাত-সাতকৈ গোটে গোটে বিন্যস্ত। অবিৰতভাৱে তেওঁলোকে বয়—সৰ্বত্র গমনশীল, সৰ্বধাৰক।

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ধ্ৰুৱৰ ওপৰত ন সূৰ্য আছে, ন নক্ষত্ৰমণ্ডল, ন তৰা। তথাপি সেই অঞ্চলসমূহ নিজ তেজ আৰু নিজ অন্তৰ্নিহিত শক্তিৰ দ্বাৰাই সদায় অধিষ্ঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত থাকে।

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

এইদৰে মই তোমাক ওপৰৰ লোকসমূহৰ কথা বৰ্ণনা কৰিলোঁ; এতিয়া মোৰ পৰা পাতালসমূহ—অধোলোক—বিষয়ে শুনা।