Adhyaya 14
এই অধ্যায়ত অৰ্জুনে কুমাৰনাথ/কুমাৰেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য আৰু সংশ্লিষ্ট চৰিত্ৰসমূহৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে বিস্তৃত, যথাৰ্থ বিৱৰণ বিচাৰে। নাৰদে কয়—কুমাৰেশ্বৰৰ দৰ্শন, শ্রৱণ, ধ্যান, পূজা আৰু বেদোক্ত বিধিত আৰাধনা মহাপাৱনকাৰী; লগতে ই ধৰ্ম-আচৰণ আৰু সাধনাৰ পথো দেখুৱায়। তাৰ পাছত কাহিনী বংশাৱলী-সৃষ্টিক্ৰমলৈ বিস্তাৰিত হয়—দক্ষৰ কন্যাসকল, তেওঁলোকৰ ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম আদি সৈতে নিয়োগ, আৰু তাৰ পৰা দেৱ-আদি বংশসমূহৰ উদ্ভৱ। দিতিৰ পুত্ৰবিয়োগ, তাইৰ তপস্যা, ইন্দ্ৰৰ হস্তক্ষেপত মৰুতসকলৰ জন্ম, আৰু পুনৰ দিতিৰ এক দুৰ্ধর্ষ পুত্ৰৰ প্ৰাৰ্থনা বৰ্ণিত হয়; কশ্যপৰ বৰদানত বজ্ৰসদৃশ অবধ্য দেহধাৰী বজ্ৰাঙ্গ জন্মে। বজ্ৰাঙ্গৰ ইন্দ্ৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষত ব্ৰহ্মাই নীতি উপদেশ দিয়ে—শৰণাগত শত্রুক মুক্ত কৰােই বীৰধৰ্ম; ৰাজ্যলোভ ত্যাগ কৰি তপস্যালৈ প্ৰবৃত্ত হওক। ব্ৰহ্মাই বৰাঙ্গীক পত্নী ৰূপে দিয়ে; দীঘলীয়া তপস্যাত ইন্দ্ৰে তাইৰ ব্ৰতভংগৰ চেষ্টা কৰিলেও তাই ক্ষমা, ধৈৰ্য আৰু দৃঢ়তাৰে অচল থাকে—তপেই পৰম ‘ধন’ বুলি প্ৰতিপাদিত। শেষত বজ্ৰাঙ্গে দুঃখিত পত্নীক সান্ত্বনা দি গৃহস্থধৰ্ম আৰু তপোআদৰ্শ একেলগে দৃঢ় কৰে, আৰু কুমাৰেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত আগন্তুক ফলধাৰাৰ পটভূমি ৰচনা হয়।
Shlokas
Verse 1
अर्जुन उवाच । कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने
অৰ্জুনে ক’লে: হে মহামুনে! অন্য কাহিনীৰ মাজত আপুনি যি কুমাৰনাথৰ মাহাত্ম্য কৈছিল, সেয়া মই বিস্তাৰে শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 2
नारद उवाच । तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः । गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन
নাৰদে ক’লে: হে ফাল্গুন! বজ্ৰাঙ্গৰ পুত্ৰ তাৰকক বধ কৰি প্ৰভু গুহে এই লিঙ্গটোৱেই প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 3
दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः । सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः
হে পাৰ্থ! কেৱল দৰ্শন, শ্ৰৱণ, ধ্যান, পূজা আৰু বৈদিক স্তৱ-বন্দনাৰ দ্বাৰা কুমাৰেশে নিশ্চয়েই সকলো পাপ নাশ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 4
अर्जुन उवाच । अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद
অৰ্জুনে ক’লে: এই কাহিনী অতি আশ্চৰ্যময়, মনোহৰ আৰু পাপনাশিনী। হে নাৰদ! যিদৰে ঘটিছিল, সেইদৰে সঠিককৈ মোক বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 5
वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः । कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः
সেই বজ্ৰাঙ্গ নামৰ দানৱটো আসলে কোন আছিল? তাৰকৰ শক্তি-প্ৰভাৱ কিমান আছিল? তেওঁ কেনেকৈ নিধন হ’ল, আৰু গুহ (কুমাৰ) কেনেকৈ জন্মিল?
Verse 6
कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम
কুমাৰেশ্বৰ নামে পৰিচিত লিঙ্গটো কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল? আৰু এই লিঙ্গৰ পূজাৰ ফল কি? সেয়া মোক বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 7
नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्
নাৰদে ক’লে: কুমাৰ—দেৱসেনাপতি—আৰু ঈশ্বৰকো প্ৰণাম কৰি, হে পাৰ্থ, একাগ্ৰচিত্তে কুমাৰৰ মহান চৰিত্ৰ শুনা।
Verse 8
मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन
ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ দাক্ষ নামৰ প্ৰজাপতি আছিল। হে ফাল্গুন, তেওঁ বীৰিণীৰ গৰ্ভত ষাঠি কন্যা জন্ম দিলে।
Verse 9
ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने
তেওঁ দহজনী কন্যা ধৰ্মক দিলে, তেৰজনী কশ্যপক, সাতাইশজনী সোমক, আৰু চাৰিজনী অৰিষ্টনেমিক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 10
भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः । नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु
সেই প্ৰভুৱে ভূত, অঙ্গিৰস আৰু কৃশাশ্বকো দু’দু’জনী (পত্নী) দান কৰিলে। এতিয়া মোৰ পৰা সেই সপত্নীসকলৰ নাম শুনা।
Verse 11
यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः । भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती
যিসকলৰ সন্তান-প্ৰসূতিত ত্ৰিলোক পৰিপূৰ্ণ হ’ল—তেওঁলোক হৈছে ভানু, লম্বা, ককুদ্ভূমি, বিশ্বা, সাধ্যা আৰু মৰুত্বতী।
Verse 12
वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु । भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्
ৱসু, সুহূৰ্তা আৰু সংকল্পা ধৰ্মৰ পত্নীসকল—তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলৰ কথা শুনা। ভানুৰ পৰা দেৱঋষভ (দেৱসমূহৰ মাজত ঋষভ-সদৃশ) পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 13
विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः । ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः
লম্বাৰ পৰা বিদ্যোত জন্মিল; তাৰ পাছত স্তনয়িত্নৱসকল (গর্জন-বৰষুণৰ দেবতা সদৃশ) উৎপন্ন হ’ল। ককুদ আৰু শকট পুত্ৰও জন্মিল, আৰু তাৰ পৰা কীকট নামৰ পুত্ৰ হ’ল।
Verse 14
भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् । विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते
ভূৰ পৰা দুৰ্গ আৰু স্বৰ্গ জন্মিল, আৰু তাৰ পৰা নন্দো জন্মিল। বিশ্বাৰ পৰা বিশ্বেদেৱাসকল উৎপন্ন হ’ল—তেওঁলোকক অপ্ৰজা, অৰ্থাৎ সন্তানহীন বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः । मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः
সাধ্যাৰ পৰা দ্বাদশ সাধ্য জন্মিল; আৰু তেঁওলোকৰ মাজত অৰ্থসিদ্ধি আছিল তাত্সুত। মৰুতৱান আৰু সুজয়ন্ত মৰুতৱতীৰ গৰ্ভত জন্মিল।
Verse 16
नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः । वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः
যি তত্ত্বজ্ঞানী লোক, তেওঁলোকে সেই দুজনক নৰ আৰু নাৰায়ণ বুলি কয়। আৰু বসুৰ পৰা অষ্ট বসু জন্মিল; মুহূর্তাৰ পৰা মুহূর্তকসকল উৎপন্ন হ’ল।
Verse 17
ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् । संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः
যিসকলে প্ৰাণীসমূহক নিজ নিজ সময়ত উদ্ভৱ হোৱা ফল নিশ্চিতভাৱে প্ৰদান কৰে। সংকল্পাৰ পৰা সংকল্প জন্মিল; আৰু সংকল্পৰ পৰা পুত্ৰ কাম উৎপন্ন হ’ল।
Verse 18
सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः
সুৰূপাই পুত্ৰসকল জন্ম দিলে—অর্থাৎ একাদশ ৰুদ্ৰ। তাত কপালী, পিঙ্গল, ভীম, বিরূপাক্ষ আৰু বিলোহিত আদি।
Verse 19
अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः
অজক, শাসন, শাস্তা, শম্ভু, অন্ত্য আৰু ভৱ—এইসকল আৰু ৰুদ্ৰৰ আন আন পাৰ্ষদসকলক বিরূপাৰ পুত্ৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 20
प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ । जज्ञे सनी तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्
প্ৰজাপতি অঙ্গিৰসৰ পত্নী স্বধা, পিতৃলোকৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, সনীক জন্ম দিলে; আৰু লগতে প্ৰভু অথৰ্ব্বাঙ্গিৰস নামৰ এক পুত্ৰও প্ৰসূত কৰিলে।
Verse 21
कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा । अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः
কৃশাশ্বৰ দুজনী পত্নী আছিল—অৰ্চিস আৰু দিষণা। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ আছিল অস্ত্ৰগাম, যি সসংহাৰ নামেৰে খ্যাত।
Verse 22
पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः । पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ
অৰিষ্টনেমিৰ (পত্নী) আছিল পতঙ্গী, যামিনী, তাম্ৰা আৰু তিমি। পতঙ্গীয়ে পক্ষীগণক জন্ম দিলে, আৰু তাৰ পাছত যামিনীয়ে শলভ (টিড্ডি)ক প্ৰসূত কৰিলে।
Verse 23
ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा । अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्
তাম্ৰাৰ পৰা শ্যেন, গৃধ্ৰ আদি পক্ষীগণ জন্মিল; আৰু তিমিৰ পৰা তিমিৰ্য আদি জলচৰ-গণো উদ্ভৱ হ’ল। এইদৰে এই জগত কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ সন্তান বুলি কীৰ্তিত।
Verse 24
श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा
এতিয়া লোকসমূহৰ মাতৃসকলৰ নাম আৰু শংকৰ-সম্পৰ্কীয় মঙ্গলময় বংশধাৰাসকল শুনা: অদিতি, দিতি, দনু, সিংহী, দনায়ু আৰু তদুপৰি সুৰভি।
Verse 25
अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः
অৰিষ্টা, বিনতা, গ্ৰাৱা, দয়া, ক্ৰোধবশা আৰু ইৰা; লগতে কদ্ৰু আৰু মুনি—এই দুয়োও—মাতৃসকল বুলি প্ৰখ্যাত কৰা হৈছে।
Verse 26
आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः
অদিতিৰ পুত্ৰসকলক আদিত্য বুলি কোৱা হয়; দিতিৰ পুত্ৰসকল দৈত্য বুলি প্ৰখ্যাত। দনুৰ পৰা দানৱসকল জন্মে; আৰু গ্ৰহ ৰাহু সিংহীৰ পুত্ৰ।
Verse 27
दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः
দনায়ুৰ পৰা দনায়ুষো জন্মিল, যি এক বলৱান গণ। সুৰভীৰ পৰা গাইসমূহ উৎপন্ন হ’ল; আৰু যুগন্ধৰসকলক অৰিষ্টাৰ পুত্ৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 28
विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा
বিনতাই অৰুণ আৰু মহাবলী গৰুড়ক জন্ম দিলে। গ্ৰাৱাৰ পৰা হিংস্ৰ পশুসকল পুত্ৰৰূপে জন্মিল; আৰু ক্ৰোধবশাৰ পৰাও এক গণ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 29
जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः
ক্ৰোধবশাৰ পৰা কিছুমান সত্তা জন্মিল; আৰু ইৰাৰ পৰা উদ্ভিদ-লতা আৰু বৃক্ষসমূহ স্মৰণীয়। কদ্ৰুৰ পুত্ৰসকল নাগ বুলি স্মৃত; আৰু মুনিৰ পৰা অপ্সৰাসসকলৰ গণ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 30
तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ । हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः
তাত দিতিৰ দুজন পুত্ৰ বিষ্ণুৱে বধ কৰিলে—বীৰ হিৰণ্যকশিপু আৰু আনজন হিৰণ্যাক্ষ।
Verse 31
ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् । अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्
তাৰ পাছত পুত্ৰহাৰা দিতিয়ে কশ্যপক আৰাধনা কৰিলে; দেৱীয়ে বৰ বিচাৰিলে—আন এজন মহাবলী পুত্ৰ।
Verse 32
समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः । नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्
প্ৰভুৱে তাইক বৰ দিলে—সমৰত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) বধকাৰী; আৰু ক’লে, “হাজাৰ বছৰ কঠোৰ নিয়মত স্থিৰে থাকিবা।”
Verse 33
इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता । वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः
এইদৰে কোৱা হোৱাত তাই তেনেকৈয়ে কৰিলে—পুষ্কৰত থাকি মন একাগ্ৰ কৰি। তাইৰ নিয়মাচৰণ চলি থাকোঁতে সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ)ও সাৱধান আৰু তৎপৰ হৈ থাকিল।
Verse 34
उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत । दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः
তাই ভক্তিৰে উপাসনা কৰি থাকিল আৰু মনত তেওঁক সদায় সন্মান কৰি থাকিল। তেতিয়া দিতিৰ বাবে হাজাৰ বছৰৰ ভিতৰত কেৱল দহ বছৰহে বাকী থাকিল।
Verse 35
उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता । दितिरुवाच । अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम
ভক্তিৰে শক্ৰক সন্তুষ্ট কৰি, তেঁওক তৃপ্ত কৰাই, তাই তেঁওৰ সৈতে ক’লে। দিতিয়ে ক’লে: “হে দেবসত্তম, জানিবা—ইয়াত মোৰ ব্ৰত প্ৰায় সম্পূৰ্ণ হ’ল।”
Verse 36
भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्
“তোমাৰ ভ্ৰাতা জন্মিব; আৰু তেঁওৰ সৈতে তুমি এই ৰাজলক্ষ্মী আৰু ঐশ্বৰ্য ভোগ কৰিবা—যেন এই ত্ৰিলোক কাঁইট-দুঃখমুক্ত হৈ ন্যায়ে শাসিত হয়।”
Verse 37
इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता
এইদৰে কৈ দেৱী দিতি নিদ্ৰাত আচ্ছন্ন হ’ল; পাৱে দবাই থোৱা মূৰত তাৰ কেশ ছিটকি নপৰিল। ভবিতব্যৰ বলত প্ৰেৰিত হৈ তাই দিনতে শুই থাকিল।
Verse 38
तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा
সেই ৰন্ধ্ৰটো দেখা মাত্ৰেই, যোগমূৰ্তি ধৰি ইন্দ্ৰ তৎক্ষণাৎ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেঁও বজ্ৰে দিতিৰ গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণক সাত ভাগে বিভক্ত কৰিলে।
Verse 39
एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः
তাৰ পাছত মঘৱা (ইন্দ্ৰ) প্ৰতিটো খণ্ডক পুনৰ খণ্ড খণ্ড কৰিলে—সাতধা, পুনৰ সাতধা, আৰু ক্ৰোধেৰে আকৌ সাতধা। তেতিয়া দিতি ক্ৰোধে জাগি উঠিল।
Verse 40
न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च
তাই তাই তাই শক্ৰক ক’লে, “নমাৰিবা—নমাৰিবা!” বজ্ৰে কাটি পেলোৱা সময়ত তেওঁলোকৰ কান্দোন শুনি আৰু দৃশ্য বুজি তাই সকলো কথা উপলব্ধি কৰিলে।
Verse 41
ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः
তাৰ পাছত শক্ৰে তেওঁলোকক ক’লে, “কান্দিবা নালাগে।” সেই গৰ্ভৰ পৰা ওলাই আহি তেওঁলোকে আগত থিয় হৈ প্ৰাঞ্জলি (হাত জোৰি) কৰিলে।
Verse 42
उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा
তাৰ পাছত ভীত হৈ সি দুঃখে ভৰা মাতৃক ক’লে, “মা, দিনত শুবা নকৰিবা—তোমাৰ কেশ পায়ে দবাই থোৱা।”
Verse 43
सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः
“তুমি বহুকাল শুই থাকোঁতে, হে দিতি, বতাহত মই তোমাৰ গৰ্ভ চিৰিলোঁ; আৰু মোৰ বজ্ৰে তোমাৰ পুত্ৰসকলক ঊনপঞ্চাশ ভাগত বিভক্ত কৰিলোঁ।”
Verse 44
सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते
“তোমাৰ বাক্য সত্য হওক। মই তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে শ্ৰী-সমৃদ্ধি ভোগ কৰিম; আৰু হে দিতি, যিমান দিন মই থাকিম, দিৱ্যলোকত তেওঁলোকক নিবাসস্থান দিম।”
Verse 45
मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति । इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा
“কান্দিবা নে”—মই তেওঁলোকক এইদৰে ক’লোঁ; সেই কাৰণেই তেওঁলোক ‘মৰুত’ নামে খ্যাত হ’ল। এই কথা শুনি দিতি লাজত আচ্ছন্ন হৈ নীৰৱ, নিৰুত্তৰ হ’ল।
Verse 46
सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः । ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता
ইন্দ্ৰ তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে গ’ল; আৰু তেওঁলোক দিশাৰ অন্তত চলা বতাহ বুলি স্মৰণীয়। তাৰ পাছত দুখিত দিতিয়ে পুনৰ নিজৰ ভৰ্তাক ক’লে।
Verse 47
पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् । यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्
হে ভগৱান, মোক এটা পুত্ৰ দিয়া—বলৱান, শক্ৰ-হননকাৰী—যাক ত্ৰিদিৱবাসীসকলে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰেৰে বধ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 48
न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते । इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्
“জানি থোৱা, মই উত্তৰ নিদিওঁ—হে প্ৰজাপতি, সি মৃতাসম।” এইদৰে কোৱা হ’লে, তেওঁ তেতিয়া অতি দুখিত পত্নীক ক’লে।
Verse 49
दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे । वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः
তুমি তপোনিষ্ঠ হৈ দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিবা; (তেতিয়া পুত্ৰ) বজ্ৰসাৰময় অংগযুক্ত হ’ব—অচ্ছেদ্য, লৌহসম কঠোৰ আৰু দৃঢ়।
Verse 50
वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः । सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्
তোমাৰ পুত্ৰৰ নাম ‘বজ্ৰাঙ্গ’ হ’ব, সি ধৰ্মপ্ৰেমী হ’ব। এই বৰ লাভ কৰি দেৱী তপস্যা কৰিবলৈ বনলৈ গ’ল।
Verse 51
दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् । तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्
দশ হাজাৰ বছৰ ধৰি সি ভয়ংকৰ তপস্যা কৰিলে। তপস্যাৰ অন্তত ভগৱতীয়ে এক অজেয় সন্তান জন্ম দিলে।
Verse 52
पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् । स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः
নিবাৰণ-অতীত, অজেয় আৰু বজ্ৰসম অচ্ছেদ্য পুত্ৰক নাঙে জন্ম দিলে। জন্মমাত্ৰতেই সি সকলো অস্ত্ৰৰ অৰ্থ আৰু প্ৰয়োগত সম্পূৰ্ণ পাৰদৰ্শী হ’ল।
Verse 53
उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् । तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्
ভক্তিভাৱে সি মাতৃক ক’লে, “মা, মই কি কৰোঁ?” তেতিয়া আনন্দিত হৈ দিতিয়ে নিজৰ পুত্ৰ, দৈত্যাধিপতিক, ক’লে।
Verse 54
बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक । तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्
হে পুত্ৰক, সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) এ মোৰ বহু পুত্ৰ বধ কৰিছে। সিহঁতৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ মই শক্ৰক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 55
बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली । ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्
“বাঢম” বুলি কৈ সেই বলৱান ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল। সমৰত সসৈন্য শক্ৰক পৰাজিত কৰিলে; বাহ্বায়ুধেই বিজয়ী হ’ল।
Verse 56
पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्
দেৱেন্দ্ৰক পাৱেৰে টানি, যেন সিংহে ক্ষুদ্ৰ মৃগক টানে, তেওঁ মাতৃৰ ওচৰলৈ আহিল; ইন্দ্ৰ ভয়াতুৰ হৈ ক্ষমা ভিক্ষা মাগিছিল।
Verse 57
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्
ইতিমধ্যে ব্ৰহ্মা আৰু মহাতপস্বী কশ্যপ তাত ভীত-সন্ত্রস্ত হৈ আহিল; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই তাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 58
मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् । अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च
“পুত্ৰ, এই যাচনা কৰা জনক মুকলি দে; ইয়াৰ দ্বাৰা কি লাভ? যাক বীৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, তাৰ বাবে অপমানক মৃত্যুসমান বুলি কোৱা হয়।”
Verse 59
अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः । शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः
“আমাৰ বাক্যত যাক মুকলি কৰা হয়, সি জীৱিত থাকিলেও সঁচাকৈ মৃতসমান (মান-মৰ্যাদাত)। যিসকলে সমৰত তেনে ৰক্ষা পোৱা শত্রুক হত্যা কৰে, তেওঁলোকক বীৰ বুলি কোৱা নহয়।”
Verse 60
कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते । यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्
যিসকলে মান-সম্মানত আঘাত লাগিলেও শত্রুক মুক্ত কৰে, সিহঁতেই নিশ্চয় শ্ৰেষ্ঠ। তুমি মাতৃৰ বাক্যক সৰ্বাধিক মান্য বুলি গণি তদনুসাৰে কাৰ্য কৰিলা।
Verse 61
तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् । एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्
তদ্ৰূপে, হে পুত্ৰ, পিতৃৰ বাক্যো কাৰ্য কৰিব লাগিব—বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ক মুক্ত কৰা। এই কথা শুনি বজ্ৰাঙ্গে প্ৰণাম কৰি বাক্য ক’লে।
Verse 62
न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः
বজ্ৰাঙ্গে ক’লে, “মোৰ এইজনৰ সৈতে আৰু কোনো কৰ্তব্য নাই; মাতৃৰ আজ্ঞা মই পালন কৰিলোঁ। আৰু তুমি দেৱ-অসুৰ উভয়ৰ নাথ, লগতে মোৰ প্ৰপিতামহো।”
Verse 63
करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्
হে দেৱ, মই তোমাৰ বাক্য অনুসাৰে কৰিম; এইদৰে শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ) মুক্ত হ’ল। আৰু শক্ৰে আগতেই ভোগ কৰা এই ত্ৰিলোক্য-ৰাজ্য মই কামনা নকৰোঁ।
Verse 64
परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् । यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्
যেনে আনৰ দ্বাৰা ভোগ কৰা নাৰী, আৰু যেনে আনৰ দ্বাৰা পিন্ধা মালা—তেনেকৈ এই ৰাজত্ব। ত্ৰিভুৱনত যি সত্য সাৰ আছে, সেয়া মোক ক’বা।
Verse 65
ब्रह्मोवाच । तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् । तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक
ব্ৰহ্মাই ক’লে: তপস্যাৰ ওপৰত একো নাই; তপস্যাই মহাত্মাসকলৰ ধন। তপস্যাৰে সকলো লাভ হয়। হে প্ৰিয় পুত্ৰ, তুমি তপস্যাৰ যোগ্য।
Verse 66
वज्रांग उवाच । तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः
বজ্ৰাঙ্গে ক’লে: হে দেৱ, মোৰ আনন্দ তপস্যাত; তাত মোৰ কোনো বিঘ্ন নহওক। হে ভগৱান, আপোনাৰ প্ৰসাদে—এইদৰে কৈ সি নীৰৱ হ’ল আৰু ব্ৰতত লীন হ’ল।
Verse 67
ब्रह्मोवाच । क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत । अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে পুত্ৰ, যদি তুমি তপস্যা বিচাৰা, তেন্তে ক্ৰূৰ ভাব ত্যাগ কৰা। এই সত্যচিত্ত বুদ্ধিৰে তোমাৰ জন্মৰ ফল লাভ হয়।
Verse 68
इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् । तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः
এইদৰে কৈ পদ্মজ (কমলজ) ব্ৰহ্মাই নতনয়না এক কন্যা সৃষ্টি কৰিলে। পদ্মসম্ভৱ সেই দেৱে তাক তেওঁৰ পত্নীৰূপে তাক দান কৰিলে।
Verse 69
वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः । जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्
পিতামহ ব্ৰহ্মাই তাইৰ নাম ‘ৱৰাঙ্গী’ ৰাখিলে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা কশ্যপৰ সৈতে স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 70
वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्
বজ্ৰাঙ্গোও তাইৰ সৈতে তপস্যাৰ বাবে বনলৈ গ’ল। দানৱৰ অধিপতিজনে বাহু উৰ্ধ্বে তুলি হাজাৰ বছৰ ধৰি অচল হৈ থিয় হৈ থাকিল।
Verse 71
कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः
কমলপত্ৰ-নয়ন, শুদ্ধবুদ্ধি মহাতপস্বীজনে এক সময় ধৰি অধোমুখ হৈ থাকিল; আৰু সেই একেই সময়ত পঞ্চাগ্নি সাধনাও কৰিলে।
Verse 72
निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्
নিৰাহাৰ হৈ, ঘোৰ তপস্যা কৰি তেওঁ তপৰ এক পৰ্বত সদৃশ হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁ জলৰ ভিতৰত হাজাৰ বছৰ কটালে।
Verse 73
जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता
যেতিয়া স্বামী জলৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ পত্নী—মহাব্ৰতত অচল—সেই সৰোবৰৰে তীৰত থাকিল, সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁৰ প্ৰতি নিবিষ্ট হৈ, মৌনব্ৰত আশ্ৰয় কৰি।
Verse 74
निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता । तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्
স্বামী নিৰুপাহাৰ (নিৰাহাৰ) বুলি ভাবি, পতিব্ৰতা পত্নীয়ে তপস্যা কৰিলে। তাই তপত অবিচল থাকোঁতে, ইন্দ্ৰই তাক বিচলিত কৰিবলৈ ভয়ংকৰ বিভীষিকা সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 75
भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः
বান্দৰৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি সি তাইৰ ওচৰলৈ আহিল; তাইৰ দৃষ্টি আঁতৰাই সি তাইৰ ব্ৰত ভংগ কৰিবলৈ তাত মল-মূত্ৰ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 76
तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्
তাইৰ কঠোৰ তপস্যা ভংগ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সি তাইৰ বস্ত্ৰ, মুখমণ্ডল আৰু চুলি আউল-বাউল কৰি পেলালে।
Verse 77
ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः
তাৰপাছত ভেড়াৰ ৰূপ লৈ সি তাইক কষ্ট দিলে; আৰু তাৰপাছত সাপৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি তাইৰ দুয়োখন ভৰি বান্ধি পেলালে।
Verse 78
अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह
দেৱতাৰ বাহক (ইন্দ্ৰ) তাইক সেই ঠাইৰ পৰা বহু দূৰলৈ টানি নিলে; তথাপিও তাইৰ তপস্যাৰ শক্তিৰ বাবে সি তাইক পৰাস্ত কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 79
क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्
তথাপিও সেই মহান নাৰীগৰাকীয়ে ক্ষমাশীলতাৰ বাবে অলপমানো খং নকৰিলে। তাৰপাছত শিয়ালৰ ৰূপ লৈ সি সেই আশ্ৰমখন অপৱিত্ৰ কৰিলে।
Verse 80
अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् । चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् । एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः
অগ্নিৰূপে সি তাইৰ মহাশ্ৰম দগ্ধ কৰিলে; আৰু অতি উগ্ৰ বায়ুৰূপে সেই শুভা নাৰীক টানি নিলে। এইদৰে সিংহ, নেকুৰা আদি ভীষণ ভ্ৰমমূৰ্তিৰে বাৰে বাৰে তাইৰ সংকল্প কঁপাবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 81
विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत
যেতিয়া বজ্ৰাঙ্গৰ মহিষী নৈব বিৰাম নিলে, তেতিয়া শৈলৰ আচৰণ দুষ্ট বুলি বুজি তাই শাপ দিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 82
तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः । उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्
তাই শাপ দিবলৈ উদ্যত হোৱা দেখি, শৈলে মানৱৰূপ ধৰি সেই সুশ্ৰী কটিযুক্তা, সুন্দৰনয়না নাৰীক ক’লে—“শীঘ্ৰ কৰাঁ (বা শীঘ্ৰ সংযম কৰাঁ)।”
Verse 83
शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा
শৈলে ক’লে: “এই মহাব্ৰতত মই দুষ্ট নহয়; সকলো দেহধাৰীৰে সেৱনীয় মই। কিন্তু এইজন অতিশয় কষ্ট দিয়ে; সেয়ে ক্ৰুদ্ধ হৈ বৃত্ৰহা (ইন্দ্ৰ) এইদৰে কৰে।”
Verse 84
एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः
ইতিমধ্যে হাজাৰ বছৰৰ এক কাল অতিবাহিত হ’ল। সেই সময় শেষ হোৱাত, কমলসম্ভৱ ভগৱান (ব্ৰহ্মা) কালে অনুসৰি প্ৰকাশ পালে।
Verse 85
तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये
সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ জলাশয়ৰ তীৰত তাত বজ্ৰাঙ্গৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁৰ সৈতে বাক্য ক’লে।
Verse 86
ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “তোমাক সকলো কাম্য বৰ দিছোঁ; উঠা, হে দিতিনন্দন।” এইদৰে কোৱা হ’লে তপস্যাৰ ভঁৰাল দৈত্যেন্দ্ৰ উঠি, প্ৰাঞ্জলি হৈ সকলো লোকৰ পিতামহক বাক্য ক’লে।
Verse 87
वज्रांग उवाच । आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः । तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह
বজ্ৰাঙ্গ ক’লে: “মোৰ ভিতৰত আসুৰী ভাব নাথাকক, আৰু শক্ৰৰ ৰাজ্যত মোৰ ৰতি নাহওক। তপ আৰু ধৰ্মতহে মোৰ আসক্তি হওক—এইয়েই মই বাছোঁ, হে পিতামহ।”
Verse 88
एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः । उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते
ব্ৰহ্মাই বিস্মিতচিত্তে ক’লে: “এৱমস্তু—তেনে হ’ক।” আৰু তেওঁ শক্ৰক উপেক্ষা কৰিলে; কিয়নো যি ভবিতব্য, তাক কোনে অতিক্ৰম কৰিব পাৰে?
Verse 89
ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि । भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः
ঋষি, মানুহ আৰু দেৱতা—শিৱ-ব্ৰহ্মা আদি সকলেও—ভবিতব্যক অতিক্ৰম নকৰে; যেনেকৈ মহাসাগৰে নিজৰ তীৰৰ সীমা নালঙ্ঘে।
Verse 90
इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत । वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः
এইদৰে চিন্তা কৰি বিৰিঞ্চ (ব্ৰহ্মা) তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। আৰু বজ্ৰাঙ্গৰ তপস্যা সম্পূৰ্ণ হোৱাত তেওঁ আত্মসংযমত অচল-অটল হৈ থাকিল।
Verse 91
आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः
আহাৰ বিচাৰি তেওঁ নিজৰ আশ্ৰমত নিজৰ পত্নীক নেদেখিলে। ‘পত্নী নাথাকিলে মই নিষ্ফল’—এইদৰে ভাবি তেওঁ ইফালে-সিফালে বাৰে বাৰে চিন্তা কৰিলে।
Verse 92
विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् । विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्
নিজ পত্নীক বিচাৰি, নিত্যকৰ্ম সম্পাদন কৰিব খুজি তেওঁ চাৰিওফালে চালে; তেতিয়া তেওঁ দেখা পালে—ইহলোক আৰু পৰলোকত সহচৰী সেইজনীক।
Verse 93
रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् । तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्
তেওঁ নিজৰ প্ৰিয়াক দেখিলে—দীন-দুখীয়া, কন্দনত, গছৰ আৱৰণে মুখ ঢাকি থকা। তাক দেখি দৈত্যই সান্ত্বনা দিবলৈ কথা ক’লে।
Verse 94
वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके । कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि । कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि
বজ্ৰাঙ্গ ক’লে: “হে ভীৰু, নিজৰ তপস্যাত থাকোঁতে কোনে তোমাক অপকাৰ কৰিলে? হে বালে, মই—তোমাৰ স্বামী—জীৱিত থাকোঁতে তুমি কিয় কান্দিছা? হে ভামিনী, শীঘ্ৰ কোৱা; তোমাৰ কোন কামনা মই পূৰ্ণ কৰিম?”
Verse 95
गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति
যি পুৰুষে নিজৰ গৃহেশ্বৰী—শুভা, সদ্গুণে বিভূষিতা—স্ত্ৰীক আদৰ নকৰে, পংগু-অন্ধৰ আকস্মিক মিলনৰ দৰে কেবল যোগে পতি লাভ কৰিলেও, আৰু তাৰ কামনা পূৰণ নকৰে—সেইজন কিহৰ ‘পুৰুষ’? মোৰ মতে তেওঁ পুৰুষেই নহয়।