Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

নাৰদে ক’লে: তাৰ পাছত মই ধৰ্মৱৰ্মাক উপদেশ দি ক’লোঁ, “ধন তোমাৰ ওচৰতে থাকক; প্ৰয়োজনৰ সময়ত মই লৈ ল’ম।” এইদৰে কৈ মই ৰৈৱত পৰ্বতলৈ গ’লোঁ।

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

মই অতি প্ৰমুদিত হৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতটোক চাই থাকিলোঁ—পৃথিৱীৰ উঠা বাহুৰ দৰে উচ্চ, যেন সৎ লোকসকলক আহ্বান কৰি আছে।

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

তাত চাৰিওফালে নানা বিধ গছ-গছনি বিকশিত হৈ দীপ্তিমান; যেন সৎ গৃহস্থক লাভ কৰি পুত্ৰ, পত্নী আদি আশ্ৰিতসকল সমৃদ্ধ হয়।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

সেই ঠাইত কোকিল আদি পক্ষী আনন্দিত আৰু তৃপ্ত হৈ বাস কৰি গীত গায়; যেন সদ্গুৰুৰ দ্বাৰা জ্ঞানসমৃদ্ধ শিষ্যগণ পৃথিৱীত প্ৰফুল্ল থাকে।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

সেই ঠাইত মর্ত্যলোকে মানুহে তপস্যা কৰি যি ইচ্ছা কৰে সেয়া লাভ কৰে; যেন ভক্তে শ্ৰী মহাদেৱক আশ্ৰয় লৈ হৃদয়ৰ প্ৰিয় মনোৰথ সিদ্ধ কৰে।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

তাৰ পাছত, হে পৃথাপুত্ৰ, মই সেই পৰ্বতৰ এক বৃহৎ শিলাখণ্ডত উপনীত হ’লোঁ। শীতল, সুগন্ধিময় মৃদু বতাহে তৃপ্ত কৰি তুলিলে, মই হৃদয়ত মনন কৰিলোঁ।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

এইদৰে মই অতি দুৰ্লভ সেই স্থান লাভ কৰিলোঁ। এতিয়া ব্ৰাহ্মণসকলৰ কল্যাণৰ বাবে মই প্ৰয়োজনীয় কৰ্মৰ আৰম্ভণি কৰিম।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

মই পৰ্যবেক্ষণ কৰি স্থিৰ কৰিলোঁ যে এই ব্ৰাহ্মণসকলেই সৰ্বাধিক যোগ্য দান-পাত্ৰ; আৰু এই বিষয়ত বেদ-শিক্ষকসকলৰ বচনো ইয়াত শোনা যায়।

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

যেনেকৈ কাণী (দিশা-নিয়ন্ত্ৰক) নথকা নাওঁ পানী পাৰ হ’ব নোৱাৰে, তেনেকৈ—যদিও শ্ৰেষ্ঠ—আচাৰহীন ব্ৰাহ্মণো আনক উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

যি ব্ৰাহ্মণ বেদ অধ্যয়ন নকৰে, সি তৃণ-অগ্নিৰ দৰে নিভি যায়। তেনে জনক হব্য দিয়া উচিত নহয়, কিয়নো ভস্মত আহুতি ঢালা নাযায়।

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

দান-পাত্ৰক অতিক্ৰম কৰি যি অপাত্ৰত দিয়া হয়, সেই দান গাই এৰি গাধাক আহাৰ খুৱোৱাৰ দৰে—দুধ দিয়া গাইখন অৱহেলিত হৈ থাকে।

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

উষৰ মাটিত বীজ সিঁচা, ভঙা পাত্ৰত গোৱালৰ দুধ ঢালা, আৰু ভস্মত হব্য আহুতি দিয়া—তেনেকৈ মূৰ্খক দিয়া দান অশাশ্বত; তাৰ ফল স্থায়ী নহয়।

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

যি বিধিহীন আৰু অপাত্ৰ লোকক দান দি প্ৰতিগ্ৰহ কৰায়, সি কেৱল সেই দানৰ পুণ্যেই নেহে হেৰুৱায়; তাৰ অৱশিষ্ট পুণ্য-ভাণ্ডাৰো বিনষ্ট হয়।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

ভূমি, জল, গাই, ভোগ-বিলাস, সোণ, আনকি নিজৰ দেহো; ঘোঁৰা, দৃষ্টিশক্তি, বস্ত্ৰ, ঘী, তেজ, তিল আৰু সন্তান—অযথা গ্ৰহণ আৰু দানৰ দ্বাৰা এই সকলো ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

সেইবাবে অবিদ্বান মানুহে প্ৰতিগ্ৰহ লোৱাত ভয় কৰিব লাগে, কিয়নো ই তাক ধ্বংস কৰিব পাৰে। সৰু দান এটাৰ দ্বাৰাও অজ্ঞ লোক পংকত গাইৰ দৰে ডুবি যায়।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

সেইবাবে যিসকল গূঢ় তপস্যাশীল, গূঢ় স্বাধ্যায়-সাধক, নিজৰ ধৰ্মপত্নীত সন্তুষ্ট আৰু শান্ত—তেওঁলোকক দিয়া দান সদায় অক্ষয় হয়।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

যি দান দেশ, কাল আৰু উপায় অনুসাৰে, শ্ৰদ্ধাসহ, আৰু যোগ্য পাত্ৰক দিয়া হয়—সেই দানেই সম্পূৰ্ণৰূপে ধৰ্মৰ লক্ষণ বহন কৰে।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

কেৱল বিদ্যাৰ দ্বাৰা নহয়, কেৱল তপস্যাৰ দ্বাৰাও দান গ্ৰহণৰ যোগ্যতা জন্মে নাহে। য’ত সদাচাৰ আৰু এই দুয়ো গুণ একেলগে থাকে, তাকেই সত্য পাত্ৰ বুলি কোৱা হয়।

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

সেই তিনিটাৰ মাজত বিদ্যাই মহাগুণৰ ভিতৰত মুখ্য। বিদ্যা নাথাকিলে ব্ৰাহ্মণসকলকো অন্ধৰ দৰে গণ্য কৰা হয়, যদিও নামমাত্ৰ ‘চক্ষুষ্মান’ বুলি ধৰা হয়।

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

সেয়ে সত্য বিচক্ষণতাসম্পন্ন বিদ্বানে দেশেদেশে পাত্ৰসকলক পৰীক্ষা কৰিব লাগে। যিসকলে মোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব, তাৰ পাছত মই কেৱল তেওঁলোককেই দান দিম।

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

এইদৰে মনতে চিন্তা কৰি তেওঁ সেই স্থানৰ পৰা উঠিল। ফাল্গুন মাহত তেওঁ মহর্ষিসকলৰ আশ্ৰমসমূহত ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

প্ৰশ্নৰ ৰূপত মই এই শ্লোকসমূহ গাইছোঁ—সেইবোৰ শুনা। মাত্ৰিকা (বৰ্ণমালা) ক’নে সত্যকৈ জানে—ই কিমান, আৰু কেনে ধৰণৰ অক্ষৰেৰে গঠিত?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

হে দ্বিজ! পঞ্চ-পঞ্চ আশ্চৰ্যৰে গঠিত সেই অদ্ভুত ‘গৃহ’ কোনে সত্যকৈ জানে? আৰু বহুৰূপিণী নাৰীক একৰূপ, স্থিৰ আৰু একাগ্ৰ কোনে কৰিব পাৰে?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

সংসাৰৰ পৰিসৰত বিচৰণ কৰি কোনে চিত্ৰ-কথাৰ জটিল গাঁথনি বুজে? আৰু বিদ্যাপৰায়ণ কোনে সাগৰৰ ভিতৰৰ মহাগ্ৰাহ—সেই মহাশক্তিধৰ গ্ৰাসকক জানে?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

ব্ৰাহ্মণসত্তম কোনে অষ্টবিধ ব্ৰাহ্মণ্যৰ সত্য স্বৰূপ জানে? আৰু চাৰিযুগৰ মূল দিবসসমূহ—সেই আধাৰ মাপক—কোনে ক’ব পাৰে?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

চৌদ্দ মনুৰ মূল বাসৰ কোনে জানিব পাৰে? অথবা কোন দিনা সূৰ্যই প্ৰথমবাৰ নিজৰ ৰথ লাভ কৰিছিল?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

কৃষ্ণ সাপৰ দৰে যি ভূতসমূহক আতংকিত কৰে, তাক কোনে জানে? আৰু এই ঘোৰ সংসাৰ-চক্ৰত কোনে সৰ্বাধিক দক্ষ, অতি সক্ষম হ’ব পাৰে?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

দুটা পথৰ মাজতো কোনো কোনো ব্ৰাহ্মণেহে সিহঁতক জানে আৰু ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে। এইবোৰ—মোৰ বাৰটা প্ৰশ্ন—ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকলেই বুজি পায়।

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

তেওঁলোক মোৰ পূজাৰ সৰ্বাধিক যোগ্য; বহুদিন ধৰি মই তেওঁলোকৰ মহান আৰাধক হৈ আছোঁ। এইদৰে ক’ই গাই গাই মই সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি ভ্ৰমি ফুৰিলোঁ।

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

আৰু তেওঁলোকে ক’লে: ‘এই প্ৰশ্নসমূহ দুখ দানকাৰী বুলি খ্যাত; সেই প্ৰশ্নসমূহক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ।’ এইদৰে সমগ্ৰ পৃথিৱী চিন্তা কৰি মই তেনে ব্ৰাহ্মণ নাপালোঁ।

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

হিমালয়ৰ শিখৰত বহি মই পুনৰ চিন্তাত পৰিলোঁ: ‘সকলো ব্ৰাহ্মণক মই দেখিলোঁ—এতিয়া মই কি কৰিবলৈ সাহস কৰিম?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

তাৰ পাছত মই চিন্তা কৰি থাকোঁতেই মোৰ ভিতৰত এই ভাবনা পুনৰ জাগিল: ‘এতিয়াও মই কলাপা নামে সেই উত্তম গাঁৱলৈ যোৱা নাই।’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

সেই স্থানত বিপ্ৰসকল বাস কৰে—যেন তপস্যাই দেহধাৰী; চৌৰাশী হাজাৰ, শ্ৰুতি-অধ্যয়ন আৰু বেদ-পাঠত সমৃদ্ধ।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

‘মই সেই স্থানলৈ যাম’ বুলি কৈ তেতিয়াই মই যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলোঁ; আকাশপথে গৈ হিমাচ্ছাদিত পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি তাৰ ওপাৰৰ দূৰ তীৰত উপনীত হ’লোঁ।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

মই পুণ্যভূমিত অৱস্থিত এক মহান গ্ৰাম-ৰত্ন দেখিলোঁ; শত যোজন বিস্তৃত, নানা প্ৰকাৰ বৃক্ষৰে ঘনভাৱে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

য’ত পুণ্যৱানসকলৰ শতশঃ উৎকৃষ্ট আশ্ৰম আছে, আৰু য’ত সকলো জীৱৰ মাজত পৰস্পৰ দুষ্টতা একেবাৰে নাই।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

ইয়জ্ঞভাগী মুনিসকলৰ বাবে যি সদায় উপকাৰকৰ, আৰু যেনেকৈ ধৰ্মৱান সজ্জনৰ উপকাৰ কেতিয়াও ক্ষয় নাযায়।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

য’ত মুনিসকলৰ পৰম নিবাস, বিনাশ নিবারণকাৰী পবিত্ৰ ধাম; য’ত ‘স্বাহা’, ‘স্বধা’ আৰু ‘বষট্’ এই পুণ্য উচ্চাৰণ, আৰু বিঘ্ন-হন্তাৰ নাম কেতিয়াও নাশ নহয়।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

য’ত কৃতযুগৰ সত্য উদ্দেশ্যৰ বীজ পৃথিৱীত অৱশিষ্ট থাকে; তেনেদৰে সূৰ্যবংশ, সোমবংশ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ বীজো তাতেই অটুট থাকে।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

সেই পবিত্ৰ স্থানত উপনীত হৈ মই দ্বিজসকলৰ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ। তাত ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকলে নানাবিধ মতবাদ লৈ তর্ক-বিতর্কত ৰত আছিল।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

তেওঁলোকে পৰস্পৰে চিন্তা-বিচাৰ কৰিছিল, যেন বেদসমূহে দেহধাৰী ৰূপ লৈছে। তাত কিছুমান তীক্ষ্ণমেধাবীয়ে আনসকলে অসম্পূৰ্ণ এৰি থোৱা অৰ্থ পূৰ্ণ কৰি দিলে।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

সেই মহাত্মাসকলে তর্ক-বাক্য আকাশলৈ নিক্ষিপ্ত মাংসৰ দৰে ছুঁৰি দিছিল। তেতিয়া মই হাত উঠাই ক’লোঁ, “দ্বিজসকল, ইহা নিৰ্ণীত হওক!”

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

যদি তোমালোকৰ মাজত সত্য জ্ঞান-প্ৰভা থাকে, তেন্তে এই কাকৰ দৰে চিঞৰ-বাকৰ আৰু বিবাদৰ কি প্ৰয়োজন? সেয়ে মোৰ বহু, সহ্য কৰাত কঠিন প্ৰশ্নসমূহ স্পষ্টকৈ ব্যাখ্যা কৰা।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: ‘হে ব্ৰাহ্মণ, তোমাৰ প্ৰশ্নসমূহ কোৱা; সেয়া শুনি আমি উত্তৰ দিম। ই আমাৰ পৰম লাভ—যে আপুনি প্ৰশ্ন কৰে।’

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

তাৰ পাছত ‘মই আগতে’ এই অহংকাৰত তেওঁলোকে পৰস্পৰক বাধা দিলে—প্ৰত্যেকে ক’লে, ‘মই আগতে ক’ম, মইহে আগতে!’ যেন ৰণক্ষেত্ৰত বীৰসকল।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

তাৰ পাছত মই সেই বাৰজন পূৰ্বজ-সম বয়োজ্যেষ্ঠৰ আগত মোৰ প্ৰশ্নসমূহ ক’লোঁ। মোক শুনি মুনীশ্বৰসকলে উত্তৰ দিলে—যেন তেওঁলোকৰ বাবে ই লীলামাত্ৰ, অতি সহজ।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

‘হে ব্ৰাহ্মণ, এই সৰু সৰু বালকসুলভ প্ৰশ্নবোৰে তোমাক কি লাভ দিব, যদিও সিহঁত তুচ্ছ যেন লাগে? যদি তুমি আমাৰ মাজত কোনো অভাৱ দেখিছা, তেন্তে সেয়া স্পষ্টকৈ ক’।’

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

তেতিয়া মই বিস্মিত হ’লোঁ, ভাবিলোঁ মোৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ল। তেওঁলোকৰ মাজত কিবা অভাৱ আছে নেকি বুলি চিন্তা কৰি মই ক’লোঁ আৰু নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিলোঁ।

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

তেতিয়া ‘সুতনু’ নামৰ সেই বালকে—বয়সে সৰু হলেও বুদ্ধিতে বালক নহয়—মোক ক’লে: “হে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ, তোমাৰ সৰু সৰু প্ৰশ্নে মোৰ বাণী থমকি যায়। তথাপি মই ক’ম, কিয়নো তুমি মোক ন্যূন বুলি ভাবিছা।”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

সুতনু ক’লে: “মাতৃকাৰ অক্ষৰসমূহ দ্বিপঞ্চাশ, অৰ্থাৎ বাউন্ন, বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।”

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

“তাত ওঁকাৰ প্ৰথম; তাৰ পিছত চৌদহ স্বৰ। আৰু ‘স্পৰ্শ’ বৰ্গৰ ব্যঞ্জন তেত্ৰিশ—অনুস্বৰসহ।”

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

“আৰু বিসৰ্জ্জনীয়, তাৰ পিছত ‘পৰ’ ধ্বনি, জিহ্বামূলীয় আৰু উপধ্মানীয়ো—এইদৰে স্মৰণ কৰা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা বাউন্ন পূৰ্ণ হয়।”

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

এইদৰে মই তেওঁলোকৰ সংখ্যা ক’লোঁ; এতিয়া, হে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ, ইয়াৰ অৰ্থ শুনা। এই একে অৰ্থৰ বিষয়ে মই তোমাক এক পুৰাতন, উপদেশদায়ক কাহিনী ক’ম, যি কেতিয়াবা হাস্যৰ কাৰণ হৈছিল।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

পুৰাতন কালত মিথিলা নগৰত, নিজৰ গৃহত স্থিত কৌথুম নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ বাস কৰিছিল।

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

হে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ, পৃথিৱীত চলিত যিসকল বিদ্যা আছে, সেয়া সকলো তেওঁ গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰিছিল। একত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ ধৰি তেওঁ ভক্তিভাৱে আৰু যত্নসহ তাত নিমগ্ন আছিল।

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

একমুহূৰ্তও বিঘ্ন নোহোৱাকৈ পাঠ কৰি তেওঁ গৃহস্থাশ্ৰম গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পাছত কিছুদিনৰ ভিতৰত কৌথুমৰ এজন পুত্ৰ জন্মিল।

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

সেই পুত্ৰ জড়বুদ্ধিৰ দৰে আচৰণ কৰিছিল আৰু কেৱল মাতৃকা—অক্ষৰমালা—শিকাতেই লাগিল। অক্ষৰ পঢ়ি শেষ কৰিলেও সি কোনো মতে আগলৈ অধ্যয়ন কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

তেতিয়া পিতৃয়ে দুখিত ৰূপ ধৰি সেই মূঢ় পুত্ৰক ক’লে: “বেটা, অধ্যয়ন কৰ—অধ্যয়ন কৰ; মই তোমাক মধুৰ মোদক দিম।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

“নচেৎ মই এই মোদক আনক দিম—আৰু তোমাৰ কাণ দুটা উখলাই পেলাম!”

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

পুত্ৰে ক’লে: “তাত, মোদকৰ বাবে—লোভৰ কাৰণে—পঢ়া হয় নেকি? মানুহৰ বাবে অধ্যয়ন কৰাটো পৰমাৰ্থৰ বাবেই স্মৃতিত কোৱা হৈছে।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

কৌথুমে ক’লে: “তুমি এইদৰে কোৱা থাকিলে তোমাৰ আয়ু ব্ৰহ্মাৰ সমান হওক। তোমাৰ এই সাধ্বী বুদ্ধি স্থিৰ হওক—তেনে হলে তুমি কেনেকৈ উচ্চতৰ অধ্যয়ন নকৰিবা?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

পুত্ৰে ক’লে: “তাত, যিহেতু সকলো জানিবলগীয়া জ্ঞান ইয়াতেই আছে, তেন্তে তাৰ পাছত গলা শুকোৱা জপ-পাঠ কিয় কৰা হয়? ক’বা, ইয়াৰ উদ্দেশ্য কি?”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

পিতৃয়ে ক’লে: “বালক, তুমি আশ্চৰ্যভাৱে কথা কৈছা। ইয়াত তুমি কোন অৰ্থ বুজিলা? ক’—আকৌ ক’ হে বৎস; তোমাৰ বাক্য শুনিবলৈ মোৰ ইচ্ছা।”

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

পুত্ৰয়ে ক’লে: “পিতৃ, তুমি একত্ৰিশ হাজাৰ পাঠ পঢ়িলেও, নানা তৰ্কৰ দ্বাৰা নিজৰ মনত কেৱল ভ্ৰান্তিকেই সেলাই কৰি ৰাখিছা।”

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

“এইটো, সেইটো, আৰু সেইটো”—বিভিন্ন দর্শনে ঘোষিত ধৰ্ম; সিহঁতৰ মাজত তোমাৰ চিত্ত বতাহৰ দৰে উৰি ফুৰে। সেই ভ্ৰান্তি মই তোমাৰ বাবে নাশ কৰিম।

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

তুমি উপদেশ কেৱল পাঠৰ দৰে পঢ়া, কিন্তু তত্ত্বতঃ অৰ্থ নাজানা। যিসকল ব্ৰাহ্মণৰ কেৱল মুখস্থ পাঠ আছে, সিহঁত সত্যই দুপদ পশু।

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

সেয়ে মই তোমাক সেই বাক্য ক’ম—অদ্ভুত, মোহ নাশ কৰা সূৰ্য সদৃশ।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘অ’ ধ্বনি ব্ৰহ্মা বুলি কোৱা হৈছে; ‘উ’ ধ্বনি বিষ্ণু বুলি উচাৰিত; আৰু ‘ম’ ধ্বনি ৰুদ্ৰ বুলি স্মৰণীয়। এই তিনিও ত্ৰিগুণ ৰূপে স্মৃত।

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

আৰু যি অর্ধমাত্ৰা মূৰ্ধ্নিত স্থিত, সেয়াই পৰম—সদাশিৱ। এইদৰে ওঁকাৰৰ মাহাত্ম্য; ই শ্ৰুতিৰ সনাতনী উপদেশ।

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ওঁকাৰৰ মাহাত্ম্য যাথাৰ্থ্যৰে সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা নাযায়—দহ হাজাৰ বছৰে হলেও, বা কোটি কোটি গ্ৰন্থে হলেও।

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

এতিয়া কোৱা কথাৰ পৰম সাৰ-সৰ্বস্ব পুনৰ শুনা। ‘অ’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘অঃ’ৰে অন্ত হোৱা চৌদ্দ মনু এইসকল।

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

স্বায়ম্ভুৱ, স্বাৰোচিষ, উত্তম, আৰু ৰৈৱত; তাৰপিছত তামস, আৰু ষষ্ঠ চাক্ষুষ; আৰু এতিয়া বৈৱস্বত (মনু)।

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

সাৱৰ্ণী, ব্ৰহ্ম-সাৱৰ্ণী আৰু ৰুদ্ৰ-সাৱৰ্ণী; তদুপৰি দক্ষ-সাৱৰ্ণী আৰু ধৰ্ম-সাৱৰ্ণীও।

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

ৰৌচ্য আৰু ভৌত্যাো—এইসকলেই চতুৰ্দশ মনু। (তেওঁলোক) শ্বেত, পাণ্ডু, ৰক্ত, তাম্ৰ, পীত আৰু কপিল।

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

(তাৰ পাছত) কৃষ্ণ, শ্যাম, ধূম্ৰ, সুপিশঙ্গ, পিশঙ্গ; তাৰ পাছত ত্ৰিবৰ্ণ আৰু বৰ্ণে-বৰ্ণে শবল—এই ক্ৰমে, অন্তত কৰ্কন্ধুৰ।

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘বৈৱস্বত’ ক্ষ ধ্বনিয়ে সূচিত; আৰু, প্ৰিয়জন, ‘কৃষ্ণ’ও তেনেদৰে দৃষ্ট হয়। ক-কাৰৰ পৰা হ-কাৰলৈ ত্ৰয়স্ত্ৰিংশৎ দেবতা বুজা যায়।

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

ক-কাৰৰ পৰা ঠ-কাৰলৈ বুজা যায় দ্বাদশ আদিত্য: ধাতা, মিত্ৰ, অৰ্য্যমা, শক্র, বৰুণ আৰু অংশুও।

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

ভগ, বিবস্বান, পূষণ আৰু সৱিতা দশম; ত্বষ্টা একাদশ; আৰু বিষ্ণু দ্বাদশ বুলি আদিত্যসকলৰ মাজত ঘোষণা কৰা হয়।

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

সেই অন্তিমজন্মা জনা সকলো আদিত্যৰ মাজত গুণে অধিক শ্ৰেষ্ঠ। ḍ-কাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ব-কাৰলৈ—এইদৰে একাদশ ৰুদ্ৰ নিশ্চয়।

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

কপালী, পিঙ্গল, ভীম, বিৰূপাক্ষ, বিলোহিত, অজক, শাসন, শাস্তা, শম্ভু, চণ্ড আৰু ভৱ—এইসকলেই ৰুদ্ৰ।

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

ভ-কাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ষ-কাৰলৈ—অষ্ট বসু বুলি মানা হয়: ধ্ৰুৱ, ঘোৰ, সোম, আপ, নল আৰু অনিল।

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

প্ৰত্যূষ আৰু প্ৰভাস—এইদৰে সেই অষ্ট বসু স্মৰণীয়। ‘সৌ’ আৰু ‘হ’ নামে দুজন অশ্বিন প্ৰসিদ্ধ। এইদৰে এইসকল ত্ৰয়স্ত্ৰিংশৎ দেৱতা বুলি স্মৃত।

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

অনুস্বাৰ, বিসৰ্গ, জিহ্বামূলীয় আৰু উপধ্মানীয়—এইবোৰেই উক্ত চিহ্ন; আৰু ইয়াত ইহঁত গৰ্ভজ আৰু অণ্ডজ জীৱৰূপে বুজোৱা হৈছে।

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

আৰু স্বেদজ আৰু উদ্ভিজ—এইদৰে জীৱসমূহ প্ৰখ্যাত কৰা হৈছে। এইটো ভাৱাৰ্থ; এতিয়া তত্ত্বাৰ্থ শুনা।

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

যিসকল পুৰুষ এই দেৱতাসকলৰ আশ্ৰয় লৈ ধৰ্মক্ৰিয়াত নিবিষ্ট থাকে, তেওঁলোক নিত্য ‘অৰ্ধ-মাত্ৰা’ স্বৰূপ পদত লীন হয়—সঁচাকৈ তেওঁলোকেই পৰম ধামত মিলিত হয়।

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

চাৰিধৰণৰ জীৱ-যোনিৰ বন্ধনৰ পৰা তেতিয়াই তৎক্ষণাৎ মুক্তি হয়, যেতিয়া মন, বাক্য আৰু ধৰ্মকৰ্মেৰে দেৱতাসকলক পূজা কৰা হয়—ভক্তিত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট হৈ।

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

যি শাস্ত্ৰত এই দেৱতাসকল সন্মানিত নহয় আৰু যাক পাপীসকলে মান্য কৰে—সেই শাস্ত্ৰ শাস্ত্ৰ বুলি নাভাবিবা, যদিও স্বয়ং ব্ৰহ্মাই ক’ব।

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

এই দেৱতাসকল সৰ্বত্ৰ শ্ৰৌত (বৈদিক) মাৰ্গত প্ৰতিষ্ঠিত; কিন্তু পাষণ্ড-শাস্ত্ৰত পাপকর্মৰ বাবে সৰ্বত্ৰ নিষিদ্ধ আৰু পৰিত্যক্ত।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

সেই দুষ্টচিত্ত লোকসকলে সেই দেৱতাসকলৰ সীমা লঙ্ঘি তপ, দান আৰু জপ কৰে; তথাপি তেওঁলোকৰ কাৰণে মৰুত-পথ, অৰ্থাৎ বিশ্ব-নিয়ম, কঁপিবলৈ ধৰে।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

আহা! যিসকলে আত্মা জয় নকৰিলে, তেওঁলোকত মোহৰ মাহাত্ম্য চাওক: পাপীসকলে মাতৃকা পাঠ কৰে, তথাপি ইয়াত সুৰসকলক একেবাৰে মানে নাহে।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

সুতনুৱে ক’লে: তাৰ বাক্য শুনি পিতা অতিশয় বিস্মিত হ’ল। তেওঁ বহু প্ৰশ্ন সুধিলে, আৰু আনজনেও তেনেকৈ তেনেকৈ প্ৰতিটোৰ উত্তৰ দিলে।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

মাতৃকা-সম্পৰ্কীয় এই উত্তম প্ৰশ্নটো মইও তোমাক ব্যাখ্যা কৰি ক’লোঁ। এতিয়া দ্বিতীয় প্ৰশ্নটো শুনা—পাঁচ আৰু পাঁচে গঠিত আশ্চৰ্য ‘গৃহ’ সম্পৰ্কে।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

পাঁচ মহাভূত আছে; লগতে পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ো আছে। তদুপৰি পাঁচ বিষয়, আৰু মন, বুদ্ধি তথা অহংকাৰো আছে।

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ—আৰু পঁচিশতম তত্ত্বৰূপে সদাশিৱ—এই পাঁচ-পাঁচৰ গোটসমূহৰ দ্বাৰাই এই ‘গৃহ’ (দেহ-গঠন) উৎপন্ন হয় বুলি কোৱা হয়।

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

যি এই দেহক তত্ত্বৰূপে জানে, সি শিৱলৈ গমন কৰে। বেদান্তবাদী আচার্যসকলে বুদ্ধিক বহুৰূপী ‘স্ত্ৰী’ বুলি কয়, যি সদায় নানা ৰূপ ধাৰে।

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

সেয়া বহু উদ্দেশ্যৰ আশ্ৰয় লৈ নানা ৰূপ গ্ৰহণ কৰে। তথাপি একমাত্ৰ ধৰ্মৰ সৈতে সংযোগ থাকাত, বহুধা দেখা দিলেও সেয়া মূলত একেই থাকে।

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

যি এই তত্ত্বাৰ্থ বুজে, সি নৰকত নপৰে। আৰু যি কথা মুনিসকলে কোৱা নাই, তাক দেৱতা বুলি মানি নল’ব।

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

বুধসকলে কয় যে এনে বাক্য বন্ধন—কেৱল ৰঙীন কাহিনী-মাত্ৰ। এতিয়া পঞ্চম প্ৰকাৰৰ বাক্যো শুনা: যি কামনাৰে প্ৰেৰিত হৈ উচ্চাৰিত হয়।

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

লোভ একাই মহা গ্ৰাহ। লোভৰ পৰা পাপ প্ৰৱৰ্তে; লোভৰ পৰা ক্ৰোধ জন্মে; লোভৰ পৰা কামনা বাঢ়ি বাঢ়ি যায়।

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

লোভৰ পৰা মোহ আৰু মায়া, মান আৰু হঠী অহংকাৰ, আনৰ প্ৰতি বৈৰভাব জন্মে। অবিদ্যা আৰু অপ্ৰজ্ঞতাও—সকলো লোভৰ পৰাই প্ৰৱৰ্তে।

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

আনৰ ধন হৰণ, পৰস্ত্ৰী স্পৰ্শ কৰি অপমান কৰা, আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ হিংসাত্মক দুষ্কৰ্ম—এনে নিষিদ্ধ কৰ্মসমূহো সেই দোষৰ পৰাই জন্মে।

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

সেই লোভ মোহসহ, জিতাত্মা পুৰুষে জয় কৰিব লাগে। তাৰ পৰা দম্ভ, দ্ৰোহ, নিন্দা, পৰচৰ্চা আৰু মত্সৰো জন্মে।

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

লোভী আৰু আত্মসংযমহীন, যিসকলৰ অন্তৰ শুদ্ধ নহয়, তেওঁলোকৰ মাজতে এই সকলো দোষ উদ্ভৱ হয়। বহুশ্ৰুত আৰু বৃহৎ শাস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিব পৰা লোকেও তাত পতিত হয়।

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

সংশয় কাটি পেলোৱা লোকেও, লোভে গ্ৰাস কৰিলে, অধোগতিলৈ যায়। লোভ আৰু ক্ৰোধত আসক্ত হৈ, তেওঁলোক শিষ্টাচাৰৰ পৰা বহিষ্কৃত হয়।

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

ভিতৰত তেওঁলোক ক্ষুৰধাৰ, কিন্তু বাক্য মধুৰ; ঘাঁহে ঢকা কুঁৱাৰ দৰে। যিসকলে বহু ভ্ৰান্ত পথ ৰচনা কৰে, তেওঁলোকে যুক্তি আৰু বলৰ অস্ত্ৰে সজ্জিত হৈ একে একে তেনে কৰে।

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

লোভে চালিত হৈ, নিষ্ঠুৰ লোকসকল নানা জাতিত দেখা দি সকলো পথ লুণ্ঠন কৰে। ধৰ্মক অলংকাৰ কৰি পিন্ধা ক্ষুদ্ৰ মানুহে ধ্বজা উৰুৱাই জগত লুটি খায়।

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

এওঁলোকক অতিপাপী বুলি জানিবা—সদায় লোভে সংযুক্ত: জনক, যুবনাশ্ব, বৃষাদর্ভি আৰু প্ৰসেনজিত।

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

লোভ ক্ষয় হোৱাত ৰজাসকলে স্বৰ্গ লাভ কৰিলে, আৰু আনসকলেও তেনেদৰে। সেয়ে যিসকলে লোভ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকে সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়।

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

সেয়ে ‘সংসাৰ’ নামৰ এই পথত যিসকল গ্ৰাহে ধৰা পৰাৰ দৰে গ্ৰস্ত, তাত সন্দেহ নাই। এতিয়া, হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ আঠটা ভেদ বুজি লোৱা।

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

সেইসকল হ’ল—মাত্ৰ (কেৱল জন্মগত), ব্ৰাহ্মণ, শ্ৰোত্ৰিয়, তাৰ পিছত অনূচান; তদুপৰি ভ্ৰূণ, ঋষিকল্প, ঋষি আৰু মুনি।

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

এই আঠজন ব্ৰাহ্মণ শ্ৰুতি-পরম্পৰাত প্ৰথমে ঘোষণা কৰা হৈছে। তেওঁলোকৰ মাজত বিদ্যা আৰু আচৰণৰ বিশেষ ভেদৰ বাবে পৰৱৰ্তীজন পৰৱৰ্তীজনকৈ শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

যেতিয়া কোনো ব্যক্তি ব্ৰাহ্মণ কুলত জন্ম লৈও কেৱল জাতিমাত্ৰ হৈ থাকে—উপনয়নবিহীন আৰু বিধিবদ্ধ কৰ্ম-ক্ৰিয়াহীন—তেতিয়া তাক ‘মাত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

যি কেৱল বেদৰ এটা পাঠত সীমাবদ্ধ নাথাকি তাৰ ওপৰলৈ উঠিছে, আচাৰত সংযমী আৰু সৰল—নিঃশব্দ স্বভাৱ, সত্যভাষী আৰু দয়ালু—তাকেই ‘ব্ৰাহ্মণ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

যি বিপ্ৰে এটা বৈদিক শাখা কল্পসহ আৰু ছয় অঙ্গ (বেদাঙ্গ) সহ অধ্যয়ন কৰিছে, আৰু ছয় কৰ্মত নিয়োজিত—তাক ‘শ্ৰোত্ৰিয়’, ধৰ্মবিত্ বুলি কোৱা হয়।

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

যি বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ তত্ত্বাৰ্থ জানে, অন্তৰাত্মা শুদ্ধ আৰু পাপবর্জিত—শ্ৰেষ্ঠ, শ্ৰোত্ৰিয় বিদ্যাৰে সমৃদ্ধ আৰু প্ৰাজ্ঞ—তাক ‘অনূচান’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

অনূচানৰ গুণেৰে সমৃদ্ধ, যজ্ঞ আৰু স্বাধ্যায়ে সংযত, অৰ্পণৰ পাছত অৱশিষ্ট ভোজন কৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী—শিষ্ট পণ্ডিতসকলে তাক ‘ভ্ৰূণ’ বুলি কয়।

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

যি বৈদিক আৰু লৌকিক—দুয়ো প্ৰকাৰৰ সকলো জ্ঞান লাভ কৰিছে, আৰু নিজৰ আশ্ৰমত স্থিত হৈ সদায় সংযমী থাকে—তাক ‘ঋষিকল্প’ (ঋষিসদৃশ) বুলি স্মৃত।

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

যি ঊৰ্ধ্বৰেতা হৈ প্ৰাণশক্তি উৰ্ধ্বমুখী কৰে, নিয়ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, সন্দেহহীন থাকে; শাপ আৰু অনুগ্ৰহ দানত সক্ষম, সত্য-সংকল্পত দৃঢ়—সেইজন ঋষি হয়।

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

সাংসাৰিক কৰ্মৰ পৰা নিবৃত্ত, সকলো তত্ত্বৰ জ্ঞানী, কাম আৰু ক্ৰোধবিহীন; ধ্যানত স্থিত, নিষ্ক্ৰিয়, সংযমী—মাটি আৰু সোণক সমান জ্ঞান কৰা—সেইজন মুনি (মৌন সাধু)।

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

এইদৰে বংশ-পরম্পৰা আৰু বিদ্যা, আৰু উত্তম আচৰণে উন্নীত হোৱা ত্ৰিশুক্ল শ্ৰেণীৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকল সৱন আদি যজ্ঞক্ৰিয়াত পূজিত হয়।

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

এইদৰে এনে ব্ৰাহ্মণ-উৎকৃষ্টতাৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা হ’ল। এতিয়া যুগাদি সম্বন্ধে শুনা: কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্ল নবমী কৃতযুগৰ আৰম্ভ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

বৈশাখ মাহৰ শুক্ল তৃতীয়া ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভ বুলি কোৱা হয়; আৰু মাঘ মাহৰ পূৰ্ণিমাক বুধসকলে দ্বাপৰযুগৰ আৰম্ভ বুলি স্মৰণ কৰে।

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

নভস্য মাহৰ কৃষ্ণ পক্ষৰ ত্ৰয়োদশী তিথি ক’লিযুগৰ আৰম্ভণি বুলি স্মৰণ কৰা হয়। এই তিথিসকলকেই ‘যুগাদি’ বুলি কোৱা হয়, আৰু এই দিনত দিয়া দান অক্ষয় ফলদায়ক হয়।

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

শীঘ্ৰে জানিবা—এই চাৰিটা তিথিয়েই যুগাদি; এই দিনত দিয়া দান বা হোম-হুত অতি সোনকালে অক্ষয় ফলদায়ক হয়। প্ৰত্যেক যুগত শতবৰ্ষ ধৰি কৰা দান যি ফল দিয়ে, যুগাদি সময়ত একেদিনে কৰা দানেই সেই একে ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

এই যুগাদি তিথিসকল কোৱা হ’ল; এতিয়া মন্বাদি তিথিসকল শুনা। অশ্বযুজ মাহৰ শুক্ল নবমী, আৰু তদ্ৰূপ কাৰ্ত্তিক মাহৰ দ্বাদশী।

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

চৈত্ৰ মাহৰ তৃতীয়া, আৰু ভাদ্ৰপদ মাহৰো তৃতীয়া; ফাল্গুন মাহৰ অমাৱস্যা, আৰু পৌষ মাহৰ একাদশীও।

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

আষাঢ় মাহৰ দশমীও, মাঘ মাহৰ সপ্তমী, শ্রাৱণ মাহৰ কৃষ্ণ অষ্টমী, আৰু তদ্ৰূপ আষাঢ় মাহৰ পূৰ্ণিমাও (ধর্মপুণ্য, বিশেষকৈ দানৰ বাবে, প্ৰশংসিত)।

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

কাৰ্ত্তিকী, ফাল্গুনী আৰু চৈত্রী পূৰ্ণিমা; আৰু জ্যৈষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ পঞ্চদশী (পূর্ণিমা); তদুপৰি মন্বন্তৰ-দিন আদি—এই সকলো দানৰ ফল অক্ষয় কৰে বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

যি তিথিত প্ৰাচীন কালত দেৱ দিবাকৰ (সূৰ্য) ৰথ লাভ কৰিছিল, সেই তিথিকেই মাঘ মাহত ‘ৰথ-সপ্তমী’ বুলি বিপ্ৰসকলে ঘোষণা কৰিছে।

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

সেই দিন দান কৰা, অগ্নিত হোম কৰা, বা ধৰ্মকাৰ্য ৰূপে যি কিছুমান কৰ্ম কৰা হয়—সকলোৰে ফল অক্ষয় বুলি মানা হয়। ভাস্কৰ (সূৰ্য) প্ৰসন্নতাৰ্থে কৰা এই কৰ্মে সকলো প্ৰকাৰ দাৰিদ্ৰ্য শমায় বুলি ধৰা হয়।

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

যাক জ্ঞানীসকলে ‘নিত্য উদ্বেগকাৰী’ বুলি কয়, তাৰ কথা তত্ত্বতঃ শুনা: যি ব্যক্তি সদায় যাচক হৈ আনৰ পৰা ভিক্ষা-মাগি ফুৰে, সি স্বৰ্গৰ যোগ্য পাত্ৰ নহয়।

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

সি চোৰৰ দৰে জীৱসমূহক ভয় দেখুৱায়। সেয়ে সেই পাপাত্মা—নিত্য উদ্বেগ সৃষ্টিকাৰী—নৰকলৈ যায়।

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“কোন কৰ্মৰ ফলত মই এই অৱস্থা লাভ কৰিলোঁ, আৰু ইয়াৰ পৰা মই ক’লৈ যাব লাগিব?”—এদৰে চিন্তা কৰি প্ৰতিকাৰ-কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হোৱা জনক জ্ঞানীসকলে সত্যই সক্ষম দ্বিজ, কৰ্তব্য-নিপুণ বুলি কয়।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

আয়ুষৰ আগৰ অংশক—মাহে, দিনে, আৰু যৌৱনৰ প্ৰথম পৰ্যায়তো—সদ্ব্যৱহাৰ কৰি মানুহে তেনে কৰ্ম কৰিব লাগে, যাৰ ফলত জীৱনৰ অন্তত সুখ বৃদ্ধি পায়।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

বেদান্ত-আচাৰ্যসকলে দুটা পথ ক’ব—অৰ্চি (আলোক) পথ আৰু ধূম (ধোঁৱা) পথ। অৰ্চি পথেদি মুক্তিলৈ যায়; ধূম পথেদি পুনৰ জন্মচক্ৰলৈ ঘূৰি আহে।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

যজ্ঞাদি কৰ্মে কেৱল ‘ধূম’ লাভ হয়; নৈষ্কর্ম্য (নিষ্কাম, কৰ্ম-অসক্ত সাধনা) দ্বাৰা ‘অৰ্চি’—জ্যোতি—প্ৰাপ্ত হয়। এই দুটাৰ বাহিৰে যি পথ, তাক ‘পাখণ্ড’ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

যি জনে দেৱতাসকলক নেমানে আৰু মনুৱে উপদেশ দিয়া ধৰ্মসমূহো নস্বীকাৰ কৰে—সেই জন এই দুটা পথৰ কোনো এটাতো নাযায়। এইয়াই তত্ত্বৰ অৰ্থ স্পষ্টকৈ নিৰ্ণীত।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

হে ব্ৰাহ্মণসত্তম, মোৰ শক্তি অনুসাৰে এই প্ৰশ্নসমূহ তোমালৈ কীৰ্তিত হ’ল। কোৱা—ই শোভন নে অশোভন; আৰু নিজৰ পৰিচয়ো প্ৰকাশ কৰা।