Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

সূতে ক’লে: তেতিয়া পাণ্ডৱে দেবতাসকলেও পূজিত, দ্বিজ মুনিসকলৰ মাজত বেষ্টিত নাৰদক ওচৰলৈ গৈ সকলোকে বিধিমতে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

তেতিয়া নাৰদে ক’লে: “হে ধনঞ্জয়, শত্রুদমনকাৰী! তোমাৰ বুদ্ধি ধৰ্মত স্থিৰ—দেৱতাসকলৰ প্ৰতি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতিো।”

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

হে বীৰ! বাৰ বছৰীয়া এই মহাযাত্ৰা পালন কৰোঁতে, তুমি কি ক্লান্ত নহওঁ—অথবা ক্ৰোধিতো নহওঁ নেকি?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

হে পাণ্ডৱ! তীৰ্থযাত্ৰাত মুনিসকলৰ মনো ক্লান্ত হয়, বিষণ্ণ হয়; কিয়নো শ্ৰেয়সৰ মূলতেই বিঘ্ন উদ্ভৱ হয়।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

হে পাণ্ডৱ! এই দোষে তুমি কি আৱদ্ধ নহওঁ নেকি? কিয়নো ইয়াত আমি আঙ্গিৰসৰ দ্বাৰা গীত এই উপদেশময় গাথা শুনিছোঁ।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

যাৰ হাত-পা আৰু মন সু-সংযত, আৰু যাৰ সকলো কৰ্ম বিকাৰ আৰু ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা মুক্ত, সেয়েই তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল সত্যই লাভ কৰে।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

সেয়ে এই উপদেশ হৃদয়ত ধৰি ৰাখা। কোৱা, হে তাত, তুমি কি ভাবিছা—যেতিয়া তোমাৰ ভ্ৰাতা যুধিষ্ঠিৰ আৰু তোমাৰ সখা কেশৱ?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

আৰু ইও সমুচিত যে ব্ৰাহ্মণসকলে লোকক শিক্ষা দিয়ে; কিয়নো আমি ধৰ্মৰ গুৰু, আৰু সেই বিষ্ণুৱে আমাক এই পদত স্থাপন কৰিছে।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

আৰু ইয়াত আমি বিষ্ণুৱে গোৱা এটা গাথা শুনোঁ, যি দ্বিজসকলৰ প্ৰতি নিবেদিত।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

যাৰ নিৰ্মল, অমৃতসম যশ শুনাত নিমজ্জন—সেই বৈকুণ্ঠ—জগতক তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ কৰে, শ্বপচ পৰ্যন্তও। মই সেইজনেই, যাক তোমালোকে সত্য তীৰ্থৰ কীৰ্তিত পৰিচিত বুলি জানো; আৰু যি ধৰ্মবিৰোধী হ’লে নিজৰ বাহুও কাটি পেলাব।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

হে পাৰ্থ, তোমাক প্ৰিয় বচন কওঁ: যিসকলৰ মঙ্গল তুমি কামনা কৰা, তেওঁলোক সকলোৱে কুশলতাৰে আছে—যাদৱ আৰু পাণ্ডৱ উভয়েই।

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

এতিয়াই ভীমসেনে কুৰুবংশক উপদ্ৰৱ দিয়া নৃপতি বীৰবৰ্মাক ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ আদেশত বধ কৰিলে।

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

সেই নৃপতি ৰজাসকলৰ মাজত অজেয় আছিল, যেন পূৰ্বকালৰ মহাবলী বলি; তথাপি ধৃতৰাষ্ট্ৰে তাক জয় কৰিলে—যেন কাঁটা কাঁটাৰে উলিয়াই পেলায়।

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

নাৰদে কোৱা এই বচন শুনি ফাল্গুন (অৰ্জুন) অতিশয় আনন্দিত হৈ ক’লে: “তেওঁলোকৰ অমঙ্গল ক’ৰ পৰা আহিব?”

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

“যিসকলে সদায় ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপদেশ অনুসৰি চলে আৰু যিসকলে ব্ৰাহ্মণসকলক পূজা-সন্মান কৰে; আৰু মইও মোৰ শক্তি অনুসাৰে নিয়মিতভাৱে তীৰ্থসমূহত ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁ…”

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

নিশ্চয় মই এই পবিত্ৰ তীৰ্থত উপস্থিত হ’লোঁ; মোৰ হৃদয় অতিশয় আনন্দে ভৰি উঠিল। তীৰ্থৰ দৰ্শন ধন্য, কিন্তু তাত অবগাহন (স্নান) তাতকৈও অধিক ফলদায়ক।

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

সেইকাৰণে ঔৰৱ মুনিয়েও তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য শুনাৰ কথা কৈছিল। সেয়ে, হে মুনি, মই এই তীৰ্থৰ গুণসমূহ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

এই কথাই বৰ্ণনা কৰি শুনোৱা উচিত, কিয়নো তুমি সন্মতি দিছা, হে মুনি। তুমি ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰি সকলো বস্তুৰ সাৰ-সত্তা জানো।

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

সেইকাৰণে মই মানোঁ যে ই সকলো তীৰ্থতকৈও অধিক—এই মহিমা তোমাৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশিত।

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

নাৰদে ক’লে: হে পাৰ্থ, গুণৱানৰ গুণসমূহ সুধা তোমাৰ বাবে যথোচিত। ধৰ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা গুণ শুনিবলৈ গুণৱানসকলেই যোগ্য; আৰু সাধুসকল ধৰ্মশ্ৰৱণ আৰু ধৰ্মকীৰ্তনে প্ৰতিদিনে উন্নতি লাভ কৰে।

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

যেনে পাপীসকলে অসাৰ বাক্য-বিলাপে দিনেদিনে আয়ু ক্ষয় কৰে, তেনেদৰে মই এতিয়া এই পবিত্ৰ তীৰ্থৰ বহু গুণ কীৰ্তন কৰিম।

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

যাতে শুনি তুমি বুজিবা যে মোৰ সন্মতি যুক্তিসংগত; হে পাৰ্থ, একদা মই কপিলৰ অনুগামী হৈ ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰিছিলোঁ।

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

মই ব্ৰহ্মাৰ লোকলৈ গৈছিলোঁ; তাত মই পিতামহক দেখিলোঁ। তেওঁ ৰাজর্ষি আৰু দেবর্ষিসকলৰ দ্বাৰা—দেহধাৰী আৰু অদেহী সত্তাসকলৰ দ্বাৰা—সুন্দৰকৈ পৰিবেষ্টিত আছিল।

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

বিমল ব্ৰহ্মা নক্ষত্ৰমণ্ডলীৰ মাজত চন্দ্ৰমাৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল। মই তেওঁক প্ৰণিপাত কৰি নত হ’লোঁ; তাৰ পাছত তেওঁ কৃপাময় অনুমোদনভৰা দৃষ্টিৰে মোক স্বাগতম জনালে।

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

মই কপিলৰ সৈতে একেলগে আনন্দিত হৈ বহি আছিলোঁ। সেই সময়তে তাত সংবাদবাহক দূতসকল উপস্থিত হ’ল।

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

তেওঁলোকক সদায়েই ব্ৰহ্মাই জগতসমূহ চাবলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তেতিয়া পিতামহ ব্ৰহ্মাই, তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰি বহি থকা দেখি, তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

অমৃতসম দৃষ্টিৰে যেন তেওঁলোকক স্নান কৰাই, তেওঁ ক’লে— “ক’ত ক’ত তোমালোকে বিচৰণ কৰিলা? পথত কি দেখিলা—অথবা কি শুনিলা?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“এনে একেবাৰে আশ্চৰ্য কথা কোৱা, যাৰ শ্ৰৱণত পুণ্য লাভ হয়।” ভগৱানে এনেদৰে ক’তেই তেওঁলোকৰ মাজৰ শ্ৰেষ্ঠজন আগবাঢ়িল।

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

সুশ্ৰৱা নামৰ জনে ব্ৰহ্মাক প্ৰণিপাত কৰি ক’লে— “হে প্ৰভু, আপোনাৰ আগত মোৰ নিবেদন সূৰ্যৰ আগত দীপৰ দৰে।”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

“তথাপি, আপোনাৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি, পৰম হিতৰ বাবে মই ক’বই লাগিব। কাত্যায়ন নামৰ এজন মুনি আছে, যিয়ে ধৰ্মৰ বহু উপদেশ পুনঃপুনঃ শুনি…”

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

সাৰ-তত্ত্ব জানিবলৈ আকুল হৈ তেওঁ একেটা ভৰিৰ বুঢ়া আঙুলিত স্থিৰ হৈ শত বছৰ তপস্যা কৰিলে। তেতিয়া দিৱ্য বাণী ক’লে: “কাত্যায়ন, শুনা।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

“পুণ্য সৰস্বতীৰ তীৰত গৈ সাৰস্বত মুনিক সুধা। সেই ধৰ্মজ্ঞ মুনিয়ে তোমাক সাৰ ক’ব—ধৰ্মেৰে যি সাধ্য, যি সিদ্ধ কৰিবলগীয়া।”

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

এই কথা শুনি সেই উত্তম মুনি মুনিশ্ৰেষ্ঠজনৰ ওচৰলৈ গ’ল। মাটিত মূৰ নোৱাই প্ৰণাম কৰি, হৃদয়ত স্থিত প্ৰশ্নটো সুধিলে।

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

কিছুমানে সত্যক প্ৰশংসা কৰে; আন কিছুমানে তপ আৰু শৌচক মহিমা কৰে। কিছুমানে সাংখ্যক স্তুতি কৰে, আৰু আন কিছুমানে যোগক পৰম পথ বুলি কয়।

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

কিছুমানে ক্ষমাক প্ৰশংসা কৰে, আৰু তেনেদৰে অতি আৰ্জৱ—সৰলতাকো। কিছুমানে মৌনক স্তুতি কৰে, আৰু কিছুমানে কয় যে পৰম শ্ৰুতি-জ্ঞানেই সৰ্বোচ্চ।

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

কিছুমানে সম্যক জ্ঞানক প্ৰশংসা কৰে; কিছুমানে উত্তম বৈৰাগ্যক। আন কিছুমানে অগ্নিষ্টোম আদি যজ্ঞ-কর্ম আৰু তদ্ৰূপ কৰ্মসমূহকেই পৰম বুলি জানে।

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

কিছুমানে আত্মজ্ঞানক পৰম বুলি মানে—য’ত মাটিৰ ঢেলা, শিল আৰু সোণ একে দৃষ্টিত দেখা যায়। এইদৰে জগতৰ এই অৱস্থাত মানুহে কৰণীয়-অকৰণীয় বিধানত বিভক্ত হয়।

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘কি শ্ৰেয়?’ বুলি তৰ্ক কৰা বিতৰ্ককাৰীসকল কেৱল মোহতেই পৰে। সেয়ে এইসকলৰ মাজত যি পৰম কৰ্তব্য, সেয়া মহাত্মাসকলে নিশ্চয় অনুশীলন কৰিব লাগে।

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

হে ধৰ্মজ্ঞ, মোৰ সকলো অৰ্থ সিদ্ধি কৰোৱা যি উপায়, সেয়া আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

সাৰস্বতে ক’লে: সাৰস্বতীয়ে মোক যি সাৰ কথা কৈছিল, সেইটো মই এতিয়া ক’ম—শুনা। এই সমগ্ৰ জগত ছায়াৰ দৰে আৰু উৎপত্তি-ক্ষয়ধৰ্মী; ই গণিকাৰ চকুৰ ক্ষণিক তিৰ্যক দৃষ্টিৰ খেলাৰ দৰে অতি ভঙ্গুৰ।

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

ধন, আয়ু, যৌৱন আৰু ভোগ জলত চন্দ্ৰৰ প্ৰতিবিম্বৰ দৰে অস্থিৰ। বুদ্ধিৰে ভালদৰে বিবেচনা কৰি স্থাণু (শিৱ)লৈ দানৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰা উচিত।

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

শ্ৰুতি কয় যে দানৱান পুৰুষ পাপ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। তদ্ৰূপ শ্ৰুতি কয় যে স্থাণু (শিৱ)ভক্তে জন্ম-মৃত্যু লাভ নকৰে।

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

সাৱৰ্ণিয়ে পূৰ্বে কীৰ্তিত দুটা গাথা শুনা। ‘ধৰ্মেই ধন্য বৃষ-ভগৱান; আৰু যাৰ বাহন বৃষভ…’

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

সেই মহাদেৱকেই পূজা কৰা উচিত—ইয়াই পৰম ধৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে। দুখৰ ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণিত, ঘোৰ অন্ধকাৰত, আৰু ধৰ্ম-অধৰ্মৰ জলত (যি জীৱক ঘূৰাই ফুৰায়), তেঁৱেই আশ্ৰয়।

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

ক্ৰোধৰ কাদাত, মদৰ গ্ৰাহ (কুমিৰ)ৰ মাজত, লোভৰ বুদবুদৰ বিপদসংকুল উথাল-পাথালত, আৰু মানৰ গভীৰ পাতালত—এই সংসাৰ-সমুদ্ৰ ভয়ংকৰ, যদিও সত্ত্বৰ ‘যান’ৰে সজ্জিত যেন লাগে।

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

সংসাৰ-সাগৰত ডুবি থকা জনক কেৱল হৰেই পাৰ কৰায়। দান, সদাচাৰ, ব্ৰত, সংযত বাক্য, সু-কীৰ্তি, ধৰ্ম আৰু আয়ুস—এই সকলো তেওঁৰ শৰণত স্থিৰ হয়।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

নাশৱন্ত দেহৰ পৰা সাৰ উলিয়াব লাগে—পৰোপকাৰ, অৰ্থাৎ আনৰ সেৱা। ধৰ্মত অনুৰাগ, শ্ৰুতি-শাস্ত্ৰত চিন্তা, আৰু দানত উত্তম আসক্তি—এইবোৰেই শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্যই জন্মৰ সত্য ফল। এই ভাৰতদেশত জন্ম লাভ কৰি, আৰু অধ্ৰুৱ মানৱজীৱন পাই, উচ্চ লক্ষ্যৰ বাবে প্ৰযত্ন কৰা উচিত।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

যদি মানুহে নিজৰ সত্য কল্যাণ সাধন নকৰে, তেন্তে সি দীঘল সময় নিজকে প্ৰতাৰণা কৰে। দেৱ-অসুৰ সকলোৰে বাবে মানৱজন্ম অতি দুৰ্লভ।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

সেই মানৱজন্ম লাভ কৰি তেনে কৰ্ম কৰা উচিত যাতে নৰকলৈ নাযায়। মানৱজীৱনেই সকলোৰে মূল, আৰু সকলো সত্য অৰ্থ সাধনৰ উপায়ো।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

যদি অধিক লাভৰ বাবে তুমি চেষ্টা নকৰা, তথাপি মূলধনক যত্নেৰে ৰক্ষা কৰা। কিয়নো এই ‘দেহ-নাও’ তুমি মহৎ পুণ্য-সঞ্চয়ৰ মূল্য দি লাভ কৰিছা।

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

দুখৰ সাগৰৰ পাৰলৈ যাবলৈ, যেতিয়ালৈকে এই দেহ-সাধন ভাঙি নপৰে তেতিয়ালৈকে পাৰ হওক। কিয়নো পৰৱৰ্তীতে বিকাৰ-ৰহিত দেহ লাভ কৰাটো নিশ্চয়েই দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

যি সংসাৰৰ পৰা আঁতৰি নাযায়, সি নিজৰ আত্মাৰ ঘাতক—সেইজন মানুহৰ ভিতৰত অধম। ইয়াত যতি-সন্ন্যাসীসকলে তপস্যা কৰে, যজ্বিনসকলে আহুতি ঢালে, আৰু পৰলোকৰ হিতৰ বাবে আদৰে দান দিয়া হয়।

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

কাত্যায়নে ক’লে: “হে ভগৱন, দান আৰু তপস্যাৰ ভিতৰত কোনটো সঁচাকৈ দুষ্কৰ? আৰু মৃত্যুৰ পাছত কোনটো মহৎ ফল দিয়ে? হে সাৰস্বত, সেই কথা কওক।”

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

সাৰস্বতে ক’লে: “এই পৃথিৱীত দানতকৈ দুষ্কৰ একো নাই। হে মুনি, এই কথা প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা যায়—লোকেই তাৰ সাক্ষী।”

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

ধনৰ লোভত মানুহে প্ৰিয় প্ৰাণো ত্যাগ কৰে; মহা-লোভেৰে তেওঁলোকে মহাভয়ংকৰ বিপদত সাগৰ, অৰণ্য আৰু পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

কিছুমানে সেৱা-চাকৰি গ্ৰহণ কৰে, যাক স্মৃতিত ‘কুকুৰ-সদৃশ জীৱিকা’ বোলা হৈছে; আন কিছুমানে হিংসা-প্ৰায় আৰু বহু কষ্টভৰা কৃষিও কৰে।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

ইয়াত দুখেৰে অৰ্জিত ধন—যি প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয় বোধ হয়—ত্যাগ কৰা অতি দুষ্কৰ, বিশেষকৈ শত শত পৰিশ্ৰমে লাভ কৰা হলে।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

ধনীজনৰ সত্য ধন সেইটোৱেই—যি তেওঁ দান কৰে আৰু যি তেওঁ ভোগ কৰে; তেওঁ মৰিলে বাকী থকা ধন-সম্পদ আৰু পৰিয়াল আনৰ খেলনা হৈ পৰে।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

যি ব্যক্তি দিনে দিনে ভিক্ষা মাগে, মই তাক গুৰুৰ দৰে মানো; দৰ্পণ দৈনিক মচি পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দৰে, সিও মানুহক প্ৰতিদিন আত্মশুদ্ধি কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

যি দান দিয়া যায় সি কমি নাযায়; বৰং অধিককৈ বৃদ্ধি পায়। কুঁৱা নিয়মিত ভৰাই ৰাখিলে সি নিৰ্মল হৈ বহু জলৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

এটা জন্মৰ সুখৰ বাবে মানুহে হাজাৰ হাজাৰ (জন্মৰ) সঞ্চয় নষ্ট কৰিব পাৰে। কিন্তু প্ৰাজ্ঞে একে জন্মতেই এনে পুণ্য সঞ্চয় কৰে, যি হাজাৰ জন্মকো আশ্ৰয় দিয়ে।

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

মূৰ্খে ইয়াত দাৰিদ্ৰ্যৰ ভয়ত ধন দান নকৰে। কিন্তু প্ৰাজ্ঞে পৰলোকত দাৰিদ্ৰ্যৰ আশংকাত ধন ত্যাগ কৰি দিয়ে।

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

ভঙ্গুৰ আশ্ৰয়ত থকা দেহধাৰীসকলে ধনেৰে কি কৰিব? যি দেহৰ বাবে তেওঁলোকে ধন কামনা কৰে, সেই শৰীৰেই তো অনিত্য।

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

আগতে যি দু-অক্ষৰৰ অভ্যাস আছিল—‘নাস্তি নাস্তি’ (নাই, নাই)—সেইটোৱে এতিয়া উলটাই ‘দেহি দেহি’ (দিয়া, দিয়া) ৰূপে উপস্থিত হৈছে।

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

যিমানেই মানুহে কৃপণক 'দান কৰা' বুলি উপদেশ নিদিয়ক কিয়, দান নিদিয়াৰ লজ্জা থাকি যায়। আপোনাৰ দশা যেন এনেকুৱা নহয়।

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

প্ৰাৰ্থীয়ে 'মোক দিয়ক' বুলি কৈ দাতাৰেই উপকাৰ সাধন কৰে; কিয়নো দাতাৰ উৰ্ধগতি হয়, কিন্তু গ্ৰহণকাৰী তলতেই থাকে।

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

দৰিদ্ৰতা, ৰোগ, মূৰ্খতা আৰু আনৰ দাসত্ব দান নিদিয়াৰ ফলতেই ওপজে; প্ৰকৃততে তেনে লোক কেৱল দুখৰহে পাত্ৰ হয়।

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

যিজন ধনী মানুহে দান নিদিয়ে আৰু যিজন দৰিদ্ৰই তপস্যা নকৰে, এই দুয়োকে ডিঙিত ডাঙৰ শিল বান্ধি পানীত পেলাই দিয়া উচিত।

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

শ শ মানুহৰ মাজত এজন বীৰৰ জন্ম হয়; হাজাৰৰ মাজত এজন পণ্ডিত। লাখৰ মাজত এজন সুবক্তা ওলায়, কিন্তু এজন প্ৰকৃত দাতাৰ জন্ম হ'বও পাৰে বা নহ'বও পাৰে।

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

পৃথিৱী সাতজনৰ দ্বাৰা ধাৰিত—গাই, ব্ৰাহ্মণ, বেদ, পতিব্ৰতা সতী, সত্যবাদী, লোভহীন আৰু দানধৰ্মত নিবিষ্ট জন।

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

উশীনৰৰ পুত্ৰ শিবিয়ে ব্ৰাহ্মণৰ অৰ্থে নিজৰ অংগ-প্ৰত্যংগ আৰু প্ৰিয় ঔৰস পুত্ৰকো উৎসৰ্গ কৰি, ইয়াৰ পৰা স্বৰ্গলোকৰ শীৰ্ষলৈ গ’ল।

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

কাশীৰ অধিপতি প্ৰতাৰ্দ্দনে ব্ৰাহ্মণক নিজৰেই দুটা চকু দান কৰি, ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে অতুল কীৰ্তি লাভ কৰিলে।

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

বৈদেহ নিমিয়ে নিজৰ ৰাজ্য দান কৰিলে; জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম)ে পৃথিৱী দান কৰিলে; আৰু গয়েও অধীন আয়-সহ ভূমি ব্ৰাহ্মণসকলক অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

যেতিয়া পৰ্জন্যে বৰষুণ থমাই দিলে, তেতিয়া সকলো জীৱৰ নিবাসৰ ৰক্ষক বসিষ্ঠে প্ৰজাপতিৰ দৰে প্ৰজাসকলক জীয়াই ৰাখি পালন কৰিলে।

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পাঞ্চালৰাজ ব্ৰহ্মদত্তে ‘শঙ্খ’ নামৰ ধন-নিধি দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলক দান কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰিলে।

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

মহাযশস্বী ৰাজর্ষি সহস্ৰজিতে ব্ৰাহ্মণসকলৰ কল্যাণৰ বাবে প্ৰিয় প্ৰাণ পৰিত্যাগ কৰি অনুত্তম লোকসমূহলৈ গ’ল।

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

এনে আৰু বহুতে ভক্তিভাৱে স্থাণু (শিৱ)লৈ দান কৰি সদায় ৰুদ্ৰলোকলৈ গ’ল; তেওঁলোক শান্তচিত্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী।

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

পৃথিৱী যিমান দিন স্থিৰ থাকিব, সিমান দিন তেওঁলোকৰ কীৰ্তি প্ৰতিষ্ঠিত থাকিব। এইদৰে চিন্তা কৰি, হে পৰম সাৰ-অন্বেষী, স্থাণু (শিৱ)লৈ দানত পৰায়ণ হওক।

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

সিও মোহ পৰিত্যাগ কৰি, এইদৰে কাত্যায়নৰ পৰম্পৰাৰ সত্য অনুগামী হ’ল।

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

নাৰদে ক’লে: সুশ্ৰৱসৰ কোৱা এই কাহিনী শুনি পদ্মভূ ব্ৰহ্মা আনন্দাশ্ৰুতে ভৰি উঠিল আৰু বাৰে বাৰে তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিলে।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

“ভাল কৈ ক’লা, প্ৰিয় বৎস—এনেকুৱাই, অন্যথা নহয়। সাৰস্বতে ইয়াক সত্য বুলি ক’লে, আৰু শ্ৰুতিও তেনেকৈ ইয়াক সত্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।”

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

“দান যজ্ঞসমূহৰ ৰক্ষাকৱচ; লোকত ইয়ে পবিত্ৰ দক্ষিণা। দানৰ দ্বাৰাই সকলো জীৱ দাতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। দানে বিপদ দূৰ হয়; দানে শত্রুও বন্ধু হয়। সকলো দানতেই প্ৰতিষ্ঠিত—সেয়ে দানক পৰম বুলি কোৱা হয়।”

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

এই ভয়ংকৰ সংসাৰ-সাগৰত, ধৰ্ম-অধৰ্মৰ ঢৌৱে য’ত উথলি উঠে, তাত দান আচৰণ কৰা উচিত; কিয়নো সেয়া তাত পাৰ হ’বলৈ নাওৰ দৰে নিৰ্মিত।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

এইদৰে চিন্তা কৰি মই পুষ্কৰত দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণসকলক স্থাপন কৰিলোঁ; আৰু গঙ্গা-যমুনাৰ মাজত থকা মধ্যদেশতো দ্বিজসকলক বসতি কৰোৱা হ’ল।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

দুজন পূজনীয় হৰি আৰু শুভ গৌৰীয়ে বেদ-বিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানীসকলক স্থাপন কৰিলে; ৰুদ্ৰই নাগৰসকলক বসালে, আৰু পাৰ্বতীয়ে শক্তিপুৰ-উৎপত্তিসকলক স্থিতি দিলে।

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

তদ্ৰূপে শ্ৰীমালত, লক্ষ্মীয়ে—আৰু এনে আন আন সুৰোত্তমসকলে—লোকৰ উদ্ধাৰ কামনাৰে বহু অগ্ৰহাৰ (দান-প্ৰাপ্ত বসতি) দান কৰিলে।

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

হে সুৰোত্তমসকল, দানৰ ফলৰ প্ৰতি আমাৰ একেবাৰেই কোনো আকাঙ্ক্ষা নাই; আমাৰ দান সুধু সাধুসকলৰ সংৰক্ষণৰ অৰ্থেই বুলি কীৰ্তিত হৈছে।

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

ব্ৰাহ্মণসকল যথাযথভাৱে স্থাপিত হৈ, ধৰ্মৰ নানা উপদেশে তিনিবৰ্ণক উদ্ধাৰ কৰে; সেয়ে দ্বিজসকলেই সৰ্বাধিক পূজনীয়।

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

দান চাৰিবিধ: (১) দান—সিধা অৰ্পণ, (২) উৎসৰ্গ—সাৰ্বজনীন নিবেদন/এণ্ডাউমেণ্ট, (৩) কল্পিত—নির্ধাৰিত যোগান, আৰু (৪) সংश्रুত—প্ৰতিশ্ৰুত দান; এইদৰে ক্ৰমে কীৰ্তিত।

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

বাপী, কূপ, পুখুৰী, বৃক্ষ, বিদ্যাৰ আশ্ৰম আৰু দেৱালয়সমূহ দান কৰা; লগতে মঠ, পান্থশালা, আশ্ৰয়গৃহ আৰু ক্ষেত্ৰভূমি অৰ্পণ—ইয়াকেই ‘উৎসৰ্গ’ বোলা হয়।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

এই দানসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱন যাপন কৰা মানুহেও কিছুমান পুণ্য লাভ কৰে; দাতা—হে দ্বিজ—যেতিয়ালৈকে দান ত্যাগ/বাতিল নকৰে, তেতিয়ালৈকে সি ষষ্ঠাংশ পায়।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

সেয়ে এই সকলো দানৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম কৰ্ম হ’ল ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিমতে স্থাপন কৰা; আৰু দেৱতাৰ স্থাপন (মন্দিৰ-সেৱা)ও তেনেকুৱাই—কাৰণ ধৰ্মৰ মূল সেই ভিত্তিতেই নিহিত।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

যেতিয়ালৈকে দেৱতাৰ মন্দিৰ টিকে থাকে আৰু যেতিয়ালৈকে ব্ৰাহ্মণৰ ঘৰ টিকে থাকে, তেতিয়ালৈকে দাতাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলৰ ওচৰলৈ পুণ্যাংশ আহি উপস্থিত হয়।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

এই ‘বাণিজ্য’ অতি সামান্য পৰিশ্ৰমৰ, কিন্তু বহু ফল দান কৰে; আৰু জীৰ্ণোদ্ধাৰ, অৰ্থাৎ জীৰ্ণ বস্তু পুনৰুদ্ধাৰত, এই একেই পুণ্য দ্বিগুণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

সেয়েহে, হে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল, মইও এই কথা ঘোষণা কৰোঁ—দানৰ সমান একো নাই। সত্যই, সাৰস্বতে এই সত্যবচন ক’লে।

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

নাৰদ ক’লে: সাৰস্বতে কোৱা আৰু পদ্মভূ (ব্ৰহ্মা)য়ে সমৰ্থন কৰা সেই বচন শুনি, দেৱসকল আৰু মই—অতি বিস্মিত হৈ—‘সাধু! সাধু!’ বুলি কৈ আনন্দিত হ’লোঁ।

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

তাৰ পিছত, সভা বিসৰ্জন হোৱাৰ অন্তত, সুৰম্য মেৰু পৰ্বতৰ শিখৰত, মই শিলাৰ পিঠিত বহি এই বিষয় চিন্তা-মনন কৰিলোঁ।

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

‘বিৰঞ্চি (ব্ৰহ্মা) সত্যই ক’লে; কিন্তু যিজনে দানৰ একোটা কৰ্মও নকৰে আৰু যাৰ দ্বাৰা জীৱন কৃতাৰ্থ নহয়, সি কিহৰ বাবে জীয়াই থাকে?’

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

‘সেয়েহে, মই দানৰ পুণ্য কেনেকৈ স্পষ্টভাৱে সম্পাদন কৰিম? মোৰ ধন বুলিবলৈ কেৱল কৌপীন আৰু দণ্ডহে আছে; মোৰ ওচৰত অলপো ধন নাই।’

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

অযোগ্যক দান দি যোগ্যক নেদিলে—যোগ্য-অযোগ্য চিনাক্ত কৰাটো কঠিন হোৱাৰ বাবে—দান-ধৰ্ম পালন কৰাটো নিশ্চয়েই দুষ্কৰ হয়।

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

যি শুদ্ধ মনৰে দেশ-কাল আৰু যোগ্য পাত্ৰ বিবেচনা কৰি ন্যায়ে অৰ্জিত বস্তু দান কৰে, সি তাৰ ফল যৌৱনতেই ভোগ কৰে।

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

কিন্তু যি মোহ-অন্ধকাৰত আচ্ছন্ন হৈ বা ক্ৰোধবশত দান কৰে, সি সেই দানৰ ফল গৰ্ভস্থ অৱস্থাতেই ভোগ কৰে; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

যদি দম্ভৰ কাৰণে দান কৰে, তেন্তে যৌৱনতেই মানুহ ধ্বংসলৈ যায়; আৰু অন্যায়ে অৰ্জিত ধন লৌকিক লাভৰ বাবে দান কৰিলেও সেয়া পতনেই আনে।

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

বৃদ্ধাৱস্থাত মানুহ নিশ্চয়েই ক্ষয়-অবনতিত পৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে দেশ-কাল অনুসৰি, সুপাত্ৰক বিধিমতে, শুভভাবে অৰ্জিত বস্তু শ্ৰদ্ধাৰে দান কৰিব লাগে আৰু ছল-কপট ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

কিন্তু দৰিদ্ৰ অৱস্থাত এইটো কেনেকৈ সম্ভৱ হ’ব?—লোকেই এনেদৰে ভাবি সোধে। তথাপি পুৰাণত প্ৰাচীন নিৰ্মল মুনিসকলে যি বাক্য কৈছিল, সেয়া সত্য।

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

ধনহীন মানুহৰ বাবে ন এই লোক, ন পৰলোক—কোনোটোৱেই যেন থাকে। কাষতে থকা দৰিদ্ৰক লোকসকলে শাপগ্ৰস্ত, নিন্দিত যেন দেখি চায়।

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

লোকত দাৰিদ্ৰ্যক পাপ যেন গণ্য কৰা হয়—তাক কোনে প্ৰশংসা কৰিব? পতিতক সকলোৱে দয়া কৰে, আৰু নিৰ্ধনকো দয়া কৰে।

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

যাৰ ঘোঁৰা ক্ষীণ, ধন ক্ষীণ, ভৃত্য ক্ষীণ, আৰু অতিথি-সেৱাও ক্ষীণ—তাকেই ‘সঁচাকৈ ক্ষীণ’ বোলা হয়; কেৱল দেহে পাতল হোৱাই ক্ষীণতা নহয়।

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

ধন থাকিলে নীচ কুলৰ মানুহো লোকত অতি পূজ্য হয়; কিন্তু চন্দ্ৰসম উচ্চ বংশৰ হলেও যদি নিৰ্ধন হয়, তেন্তে তিৰস্কাৰ আৰু অপমান ভোগ কৰে।

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

যিসকল জ্ঞানত বৃদ্ধি, তপস্যাত বৃদ্ধি, আৰু বহু শাস্ত্ৰ-শ্ৰুত বৃদ্ধজন—সকলো ধনৱান লোকৰ দুৱাৰত দাসৰ দৰে থিয় হৈ থাকে।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

যদিও ত্ৰিভুবনত এই ধন সত্যই আমাৰ নহয়, তথাপি আনৰ প্ৰাৰ্থনাত দান কৰিলে সেই দাতাৰেই ফলদায়ক (পুণ্যদায়ক) হয়।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

অথবা মই এই সকলো কথা প্ৰথমে অতি স্পষ্টকৈ চিন্তা কৰিম; আৰু আগতেই এই কাৰ্যৰ উপযুক্ত কোনো স্থান বিচাৰিম।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

বহু প্ৰকাৰ চিন্তা কৰি, দেশ-অঞ্চল, গাঁও, নগৰ আৰু আশ্ৰমসমূহ পৰিদৰ্শন কৰি মই বহুত ঘূৰিলোঁ; তথাপি য’ত মই বিপ্ৰসকলক স্থাপন কৰিব পাৰোঁ, তেনে হিতকৰ স্থান নাপালোঁ।