Adhyaya 3

Verse 1

सू उवाच । एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि । निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम

সূত ক’লে: এইদৰে পৃথিৱীত যিমান যিমান পুণ্যস্থান আছে, সিহঁত সকলোকে পৰীক্ষা কৰি, হে বীৰশ্ৰেষ্ঠ, নাৰদ মুনি তাত তাত গ’ল।

Verse 2

विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः । यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा

সমগ্ৰ মেদিনী ভ্ৰমণ কৰি মই ভৃগুৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’লোঁ; য’ত পুণ্যময়ী ৰেৱা নদী বৈ আছে—সপ্ত যুগ ধৰি স্মৰণীয় শ্ৰেষ্ঠা।

Verse 3

महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा । पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः

সেই নদী মহাপুণ্যময়ী আৰু পবিত্ৰা, শুভা আৰু সকলো তীৰ্থৰ সাৰভূতা; কেৱল স্মৰণ আৰু কীৰ্তনেৰে পবিত্ৰ কৰে—দৰ্শনে তেন্তে বিশেষকৈ।

Verse 4

तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा । यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता

হে পাৰ্থ, তাত স্নান কৰিলে জীৱ পাপৰ তীব্ৰ গতিৰ পৰা মুক্ত হয়; যেনেকৈ পিঙ্গলা নাড়ী দেহৰ মধ্যভাগত স্থিত থাকে।

Verse 5

इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता । तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्

এই স্থান তাত ‘ব্ৰহ্মাণ্ড-পিণ্ড’ৰ স্থান বুলি প্ৰখ্যাত; আৰু ৰেৱাত ‘শুক্ল-তীৰ্থ’ নামে তীৰ্থ আছে, যি পাপ বিনাশ কৰে।

Verse 6

यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति । तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे

য’ত কেৱল স্নানমাত্ৰে ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো নাশ হয়; হে পাৰ্থ, তাৰ সন্নিধানত—ৰেৱা নদীৰ উত্তৰ তীৰত।

Verse 7

नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम् । नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्

সেই স্থান নানা প্ৰকাৰ গছ-গছনিয়ে ভৰপূৰ আছিল, লতা-ঝোপেৰে শোভিত; নানাবিধ ফুল-ফলেৰে পৰিপূৰ্ণ, আৰু কলাগছৰ গুচ্ছেৰে অলংকৃত আছিল।

Verse 8

अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम् । सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्

সেই স্থান বহু বন্য প্ৰাণীৰে ভৰপূৰ আছিল আৰু পাখিৰ কলৰৱেৰে গুঞ্জৰিত; সুগন্ধি ফুলৰ শোভাৰে সমৃদ্ধ, আৰু ময়ূৰৰ ডাকত প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল।

Verse 9

भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम् । यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः

তাত ভ্ৰমৰসকলে সকলো ত্যাগ কৰি গুঞ্জন কৰি স্থিৰ হৈ থাকিছিল; যেন ভক্তই সংসাৰৰ বন্ধন ত্যাগ কৰি হৰ (শিৱ)ৰ পদযুগলত লীন হয়।

Verse 10

कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन् । यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्

তাত কোকিলাই মধুৰ স্বৰেৰে মুনিসকলক আনন্দিত কৰিছিল; যেন ব্ৰাহ্মণসকলে অমৃতসম কথা-আখ্যানেৰে সংসাৰভীত লোকক হৰ্ষিত কৰে।

Verse 11

यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः । छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः

য’ত গছবোৰে ফল, ফুল আৰু পাতৰে লোকক আনন্দিত কৰে; ছাঁয়াৰে আৰু কাঠেৰেও—যেন হৰ-ব্ৰতধাৰী ভক্তসকলে সকলো প্ৰকাৰে জগতৰ উপকাৰ কৰে।

Verse 12

पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः । यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च

তাত নিজৰ পুত্ৰক স্নেহ কৰা পক্ষীবোৰে ‘পুত্ৰ, পুত্ৰ!’ বুলি কঁপি উঠে; যেন শিৱৰ প্ৰিয় শৈৱসকলে সদায় ‘শিৱ, শিৱ!’ বুলি জপ কৰে।

Verse 13

एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम् । विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्

হে মুনি, সেই ভৃগুৰ আশ্ৰম-মণ্ডল এনে ধৰণৰ আছিল—ত্ৰৈবিদ্যাৰে (তিন বেদৰ জ্ঞানৰে) যুক্ত ব্ৰাহ্মণসকলে সৰ্বদিশে তাক সুসজ্জিত কৰি ৰাখিছিল।

Verse 14

ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम् । रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्

তাৰ দিগন্তসমূহ ঋগ্, যজুঃ আৰু সামৰ ধ্বনিধ্বনিত গম্ভীৰ গুঞ্জনেৰে মুখৰিত হৈছিল; ৰুদ্ৰভক্ত ধীৰ মুনিয়ে যেন ত্ৰিভুবনক পবিত্ৰ নাদেৰে ব্যাপ্ত কৰে, তেনেদৰে।

Verse 15

तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः । भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः

হে পাৰ্থ, মই তাত উপস্থিত হ’লোঁ য’ত মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভৃগু বাস কৰিছিল—পৰম ধৰ্মাত্মা, তপস্যাৰে যাৰ তেজ দীপ্ত হৈছিল।

Verse 16

आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा । अभ्युत्थआनं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः

মোক আহি থকা দেখি—ক্লান্ত হলেও আনন্দিত—ভৃগুক আগত ৰাখি সকলো ব্ৰাহ্মণে উঠি সন্মানসহ আদৰণি জনালে।

Verse 17

कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह । आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया

ভৃগুৰ সৈতে একেলগে সুশ্ৰদ্ধাৰে স্বাগতম কৰি অৰ্ঘ্য আদি সন্মান অৰ্পণ কৰিলোঁ; তাৰ পাছত সেই মুনীন্দ্ৰসকল আসনত উপবিষ্ট হ’ল, আৰু মই তেওঁলোকৰ পৰিচৰ্য্যা কৰিলোঁ।

Verse 18

विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह । क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः

তাৰ পাছত, মই বিশ্ৰাম লোৱা বুলি জানি, ভৃগুৱে মোক ক’লে— “হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তুমি ক’লৈ যাবলৈ ওলাইছা, আৰু কিহেতু ইয়ালৈ আহিছা?”

Verse 19

आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम् । ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्

“তোমাৰ আগমনৰ সকলো কাৰণ স্পষ্টকৈ কোৱা।” তেতিয়া চিন্তাত নিমগ্ন হৈ, হে পাৰ্থ, মই ভৃগুক এইদৰে ক’লোঁ।

Verse 20

श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः । मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी

শুনা—এতিয়া মই ক’ম, মই কিহৰ বাবে আহিছোঁ। মই সাগৰৰ তীৰলৈকে বিস্তৃত এই সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰি আহিছোঁ।

Verse 21

द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे । निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्

দ্বিজসকলক ভূমিদান কৰিবলৈ মই পদে পদে সন্ধান কৰি ফুৰিলোঁ—এনে এক ভূমি, যি নিৰ্দোষ আৰু অতি পবিত্ৰ, আৰু তীৰ্থসমূহৰ পবিত্ৰতাৰে সুশোভিত।

Verse 22

रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन । भृगुरुवाच । विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा

“মই কোনোভাবেই সত্যই ৰমণীয় আৰু শুভ ভূমি দেখা নাপাওঁ।” ভৃগুৱে ক’লে: “পূৰ্বতে মইও বিপ্ৰসকলক স্থাপন কৰিবলৈ ঠাই বিচাৰি ভ্ৰমণ কৰিছিলোঁ—”

Verse 23

पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ । महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा

হে অনঘ, মই সাগৰৰ সীমালৈকে সমগ্ৰ পৃথিৱী দেখিলোঁ। ‘মহী’ নামে এক পুণ্য নদী আছে—শুভ, পবিত্ৰ, আৰু সকলো তীৰ্থৰ শক্তি নিজত ধাৰণ কৰা।

Verse 24

दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी । नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः

সেই নদী দিৱ্য, মনোৰম, সৌম্য আৰু মহাপাপ বিনাশিনী। তাতেই নদীৰ ৰূপে পৃথিৱী নিজেই অৱস্থিত—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 25

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद । तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले

হে নারদ, পৃথিৱীত যিমান তীৰ্থ আছে—দেখা বা নেদেখা—সেই সকলো তাতেই, মহীৰ জলে, বাস কৰে।

Verse 26

सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी । संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः

সেই মহানদী, যাৰ পুণ্য জল, সাগৰত গৈ মিলিত হয়। হে দেবর্ষি, তাতেই মহী আৰু সাগৰৰ সঙ্গম উদ্ভৱ হয়।

Verse 27

स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः

তাত ‘স্তম্ভ’ নামৰ এক তীৰ্থ আছে, যি ত্ৰিলোকত বিখ্যাত। তাত যিসকল জ্ঞানী মানুহে স্নান কৰে—

Verse 28

सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम् । तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै

সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকে যমৰ ওচৰলৈ একেবাৰে নাযায়। সত্যই, মই আগতে স্নান কৰিবলৈ গৈ তাত এক আশ্চৰ্য ঘটনা দেখিছিলোঁ।

Verse 29

तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम् । यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे

সেই কথাই মই এতিয়া বৰ্ণনা কৰিম—হে মুনি, এই মহা আশ্চৰ্য শুনা—যেতিয়া মই মহী নদী আৰু সাগৰৰ সঙ্গমত স্নান কৰিবলৈ গৈছিলোঁ।

Verse 30

तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम् । प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्

তীৰত মই দেখিলোঁ মুনীন্দ্ৰক, অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান। তেওঁ দীঘল, বৃদ্ধ, তপস্যাত অস্থিমাত্ৰ অৱশিষ্ট, তথাপি তপোলক্ষ্মীৰ শোভাৰে বিভূষিত।

Verse 31

भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः । तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्

তাৰ পাছত দুয়ো বাহু ওপৰলৈ তুলি তেওঁ বাৰে বাৰে কন্দিলে। তেওঁক তেনে দুঃখিত দেখি মইও দুঃখিত হ’লোঁ।

Verse 32

सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम् । शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह

সৎজনৰ এইয়ে লক্ষণ—দুখীয়া জনক দেখি তেওঁলোকৰ শোক শতগুণে বৃদ্ধি পায়; সেইদৰে মই বিলাপ কৰিলোঁ।

Verse 33

अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम् । ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा

অহিংসা, সত্য আৰু অস্তেয়—মানৱসমাজতো ইহা দুষ্প্ৰাপ্য; সেয়ে মই তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ তেতিয়া প্ৰশ্ন কৰিলোঁ।

Verse 34

किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव । सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे

‘হে মুনি, আপুনি কিয় কান্দিছে? আপোনাৰ শোকৰ কাৰণ কি? অতি গোপন হলেও কওক, কিয়নো মোৰ জিজ্ঞাসা অতি মহান।’

Verse 35

मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम् । तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः

তেতিয়া মুনিয়ে মোক ক’লে: ‘হে ভৃগু, মই ভাগ্যহীন; সেয়েহে কান্দো। নুসুধিবা—নিজ দুৰ্ভাগ্য কোনে উচ্চস্বৰে ক’ব?’

Verse 36

तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम् । दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता

তেওঁক দেখি মই বিস্ময়াবিষ্ট হৈ পুনৰ ক’লোঁ: ‘ভাৰতত জন্ম দুষ্প্ৰাপ্য, আৰু তাতো সত্য মানৱত্ব আরও দুষ্প্ৰাপ্য।’

Verse 37

मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम् । तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्

মানৱজন্মত ব্ৰাহ্মণত্ব, আৰু তাতো মুনিত্ব অতি দুৰ্লভ। তাতো তপস্যাৰ সিদ্ধি লাভ কৰাটো অধিক দুৰ্লভ। এই পৰম পঞ্চবিধ সৌভাগ্য লাভ কৰি…

Verse 38

किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम । एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे

মই ক’লোঁ, “হে মুনে, তুমি কিয় কান্দিছা? ইয়াত মোৰ বিস্ময় অতি মহান।” এইদৰে মই সুধি থাকোঁতেই, সেই একে মুহূর্ততে…

Verse 39

सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ । स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्

তেতিয়া সুভদ্ৰ নামৰ এজন মুনি তাত আহি উপস্থিত হ’ল। কিয়নো সেই তীৰ্থৰ সত্য সাৰত্ব বুজি, তেওঁ মেরু পৰ্বতকো ত্যাগ কৰিছিল।

Verse 40

कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः । सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्

আশ্ৰমধৰ্ম যথাযথ সম্পন্ন কৰি সেই মুনিয়ে সদায় স্তম্ভেশ্বৰক পূজা কৰিছিল। মোক এইদৰে দেখি, তেওঁ সহ-তপস্বীৰ দৰে মোৰ কান্দোনৰ কাৰণ সুধিলে।

Verse 41

अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी । अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः

তাৰ পাছত সেই মুনিয়ে আচমন কৰি ক’লে, “হে মুনিসকল, কাৰণ শুনা। মই দেৱশৰ্মা নামৰ মুনি, যি বাক্‌ আৰু মন সংযত কৰি ৰাখে।”

Verse 42

निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे । तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्

মই গঙ্গা আৰু সাগৰৰ সঙ্গমত বাসস্থান স্থাপন কৰি তাতেই নিবাস কৰোঁ। তাত দৰ্শা তিথিত মই সদায় পিতৃলোকলৈ তৰ্পণ অৰ্পণ কৰোঁ।

Verse 43

श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च । ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्

শ্ৰাদ্ধৰ অন্তত তেওঁলোক মোৰ আগত প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু মোক আশীৰ্বাদো ক’বলৈ ধৰে। তাৰ পাছত এবাৰ আনন্দিত মোৰ পিতৃসকলে মোক এইদৰে ক’লে।

Verse 44

वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके । स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः

“দেৱশৰ্মা, আমি সদায় ইয়ালৈ তোমাৰ ওচৰলৈ আহোঁ। কিন্তু আমাৰ নিজৰ ধামলৈ তুমি কেতিয়াও নাহা—প্ৰিয় পুত্ৰ, কিয় তেনেকুৱা?”

Verse 45

स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम् । ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह

তেওঁলোকৰ ধাম দেখিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰিলোঁ। “তেন্তে তেনেকুৱাই হওক; চলা, পৰম স্থানলৈ,” বুলি কৈ মই পিতৃসকলৰ সৈতে গ’লোঁ।

Verse 46

पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम् । तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्

পিতৃসকলৰ পুণ্য মন্দিৰ ভৌমলোকৰ ভিতৰত অৱস্থিত আছিল। তাত তাত মই তেজৰ জ্বলন্ত মণ্ডলেৰে বেষ্টিত, চাবলৈ দুৰ্লভ সত্তাসকলক দেখিলোঁ।

Verse 47

दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति । के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः । भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी

সন্মুখত তেওঁলোকক দেখি মই সেই মহামান্যসকলক পূজা কৰি নিজৰ পিতৃসকলক সুধিলোঁ: “এইসকল কোন, যিসকল অতি তৃপ্ত, অতি আৰ্চিত আৰু অতিশয় আনন্দিত হৈ আগবাঢ়ি আহিছে—তোমালোকতকৈও অধিক?”

Verse 48

पितर ऊचुः । भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः । तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे

পিতৃসকলে ক’লে: “তোমাৰ মঙ্গল হওক। এই পুণ্য পিতৃসকল মহামুনি সুভদ্ৰৰ; সেই মুনিয়ে ভূমি আৰু সাগৰৰ সঙ্গমত তৰ্পণ কৰি তেওঁলোকক তৃপ্ত কৰিছে।”

Verse 49

सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही । तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत

“কাৰণ তাত পৃথিৱী—সকলো তীৰ্থৰ সাৰধাৰিণী—সাগৰত লীন হৈ গোপনে আছে। তাত দৰ্শা তিথিত সুভদ্ৰে সেই পিতৃসকলকেই তৰ্পণ দি তৃপ্ত কৰে, হে পুত্ৰ।”

Verse 50

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा । विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः

তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি সেই সময়ত মই গভীৰ লজ্জিত হ’লোঁ; আৰু বিস্মিত হৈ সেই পিতৃসকলক প্ৰণাম কৰি নিজৰ স্থানলৈ উভতি আহিলোঁ।

Verse 51

यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम् । पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः

এইদৰে নানা দিশে চিন্তা কৰি মই স্পষ্ট সংকল্প কৰিলোঁ: “মই নিশ্চয় তাতেই যাম—য’ত মহী নদীৰ সাগৰৰ সৈতে পুণ্য আৰু বিখ্যাত সঙ্গম আছে।”

Verse 52

कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन् । दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः

তাতেই মই বিধিবদ্ধ আশ্ৰম স্থাপন কৰি নিজৰ পিতৃসকলক তৰ্পণ-অৰ্ঘ্য দি সন্তুষ্ট কৰিম; প্ৰতিটো দৰ্শে-দৰ্শে (অমাৱস্যাৰ দৰ্শ-কৰ্মত) সেই সুবদ্ৰক—যাৰ নামেই স্তৱনীয় আৰু প্ৰশংসিত—যেনেকৈ কৰে, তেনেকৈ।

Verse 53

किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना । यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः

সেই পাপী, কুলৰ অঙ্গাৰ সদৃশ জনৰ জন্মৰ লাভ কি, যাৰ জীৱিত অৱস্থাতেই নিজৰ পিতৃসকল অন্যৰ সহায় কামনা কৰিবলৈ বাধ্য হয়?

Verse 54

इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम् । रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्

এইদৰে চিন্তা কৰি মই আনন্দিত হ’লোঁ আৰু তাৰ পাছত মোৰ পত্নী ৰুচিক ক’লোঁ: “ৰুচি, তোমাৰ সৈতে একেলগে মই মহী-সাগৰ সঙ্গমলৈ যাম।”

Verse 55

गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव । पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि । तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्

“সেখানে গৈ মই তাতেই থাকিম; তুমি শীঘ্ৰে মোৰ সন্মুখে প্ৰস্তুত হোৱা। হে যশস্বিনী, তুমি পতিব্ৰতা, শুদ্ধা, কুলীনা; সেয়ে হে শুভে, মই যি সংকল্প কৰিছোঁ তাক সম্পন্ন কৰাত তুমি সহায় কৰা।”

Verse 56

रुचिरुवाच । हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना

ৰুচিয়ে ক’লে: “তাৰ জন্মেই নষ্ট নহ’ল নে—সেই দুষ্টচিত্ত মানুহৰ দ্বাৰা, হে পাপী, এইটো কেনেকৈ হ’ল?”

Verse 57

श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय । इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते

সেই শ্মশান-স্তম্ভৰ দ্বাৰাই, যাৰ কাৰণে মই তোমালৈ দিয়া হৈছিলোঁ—ইয়াত আমি কন্দ-মূল আৰু ফলক আহাৰ কৰি থাকোঁতে, তেওঁৰ দ্বাৰা কোনটো কাম অপূৰ্ণ ৰৈ গ’ল?

Verse 58

नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा । त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः

তুমি মোক সেই ঠাইলৈ নিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা, য’ত পানী সদায় লৱণাক্ত। তুমিয়েই তাত যোৱা—তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল সন্তুষ্ট হওক!

Verse 59

गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम् । तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च

যোৱা বা থাক, হে বৃদ্ধ—বা কাকৰ দৰে দীঘলীয়া জীৱন ধৰা! তাই এনেদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই মই কাণ দুটা ঢাকি ল’লোঁ।

Verse 60

विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः । सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः

বিপুল শিষ্যক উপদেশ দি মই একেলগে ইয়ালৈ নিজৰ গৃহলৈ আহিলোঁ। ইয়াত স্নান কৰি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে পিতৃসকলক তৰ্পণ-অৰ্ঘ্য দি, মই সম্পূৰ্ণৰূপে শ্ৰাদ্ধ-ধৰ্মত নিবিষ্ট হৈ থাকোঁ।

Verse 61

चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा । यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्

মোৰ ওপৰত অতি বৃহৎ চিন্তা নামি আহিছে—নৰকৰ পাপীৰ দৰে—যদি মই ইয়াতেই ‘অৰ্ধ-দেহ’ ধাৰণ কৰি থাকিবলগীয়া হয়।

Verse 62

नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः । यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति

স্মৃতিত কোৱা হৈছে—গৃহিণী নথকা পুৰুষ ‘অৰ্ধ-দেহী’। যেন আত্মা (আত্মন) নথকা দেহত কোনো কাৰ্য সিদ্ধ নহয়, তেনেদৰে এই অপূৰ্ণতাত জীৱনৰ ধৰ্ম-কর্তব্যো পূৰ্ণতা নাপায়।

Verse 63

अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

এই দুয়োটাৰ পৰা কেৱল বাহ্য ‘ফল’হে গ্ৰহণযোগ্য; ইয়াত কোনো সত্য সাৰ নাই। আৰু ‘অৰ্ধ-দেহী’ মনুষ্যক সৎলোকৰ মতে অসংস্পৃশ্য—স্পৰ্শ নকৰিবলগীয়া—বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 64

अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

এই দুয়োটাৰ পৰা কেৱল বাহ্য ‘ফল’হে গ্ৰহণযোগ্য; ইয়াত কোনো সত্য সাৰ নাই। আৰু ‘অৰ্ধ-দেহী’ মনুষ্যক সৎলোকৰ মতে অসংস্পৃশ্য—স্পৰ্শ নকৰিবলগীয়া—বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 65

औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः । अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः

ঔত্তানপাদী ধ্ৰুৱো, যাক কেতিয়াবা অস্পৃশ্য বুলি ধৰা হৈছিল, দেৱতাসকলে তাক পৰম উত্তম কৰি তুলিলে। কিন্তু মই যদি তাত যাওঁ, তেন্তে এই পৃথিৱী-সাগৰৰ সঙ্গম মোৰ বাবে আর্থক/উপলব্ধ নহ’ব।

Verse 66

यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन । एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे

মই যাম বুলিলেও—মোৰ ভৰি কেনেকৈ একেবাৰে চলিব? এই কথাতেই মোৰ মন বিদ্ধ হৈছে, আৰু অজ্ঞানতা-সংশয়ৰ সংকটত খেদেৰে দুখ পাইছে।

Verse 67

अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि । इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्

সেয়ে মই অতিশয় বিমূঢ় হৈ পৰোঁ; গভীৰ শোকে বিলাপ কৰি কান্দোঁ। তেওঁৰ এই বাক্য শুনি আনজন ভাৱবিহ্বল হৈ ৰোমাঞ্চে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।

Verse 68

साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा । दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्

তেতিয়া সুভদ্ৰে তেওঁক ক’লে, “সাধু, সাধু,” আৰু মইও তেনেদৰে সন্মতি দিলোঁ। তাৰ পাছত দণ্ডৱৎ (সাষ্টাঙ্গ) প্ৰণাম কৰি পৃথিৱী আৰু সাগৰৰ পবিত্ৰ সঙ্গমক নমস্কাৰ কৰিলোঁ।

Verse 69

चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ । यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्

চিন্তাৰ বশ হৈ আমি দুয়ো মনে মনে মুনিৰ উপদেশ অনুসাৰে উপায় চিন্তা কৰিলোঁ। কিয়নো মানৱজীৱন লাভ কৰিলেও ই জলৰ বুদবুদৰ দৰে ভঙ্গুৰ।

Verse 70

परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः । ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्

“এই মানৱজীৱন পৰহিতৰ বাবে; অন্যথা যিসকলে জীয়াই থাকে সিহঁত মলসম।” এইদৰে চিন্তা কৰি সুভদ্ৰে মুনিশ্ৰেষ্ঠক এই বাক্য ক’লে।

Verse 71

मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव । अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा

“হে মুনি দেবশর্মন, দুখ নকৰিবা; স্থিৰ হওঁক। মই তোমাৰ শোক নাশ কৰিম, যেনেকৈ সূৰ্যই অন্ধকাৰ দূৰ কৰে।”

Verse 72

गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते । श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्

মই আশ্ৰমলৈ যাম, আৰু তুমিও লগত; তাতো কোনো অৱহেলা নহ’ব। শুনা, ইয়াৰ কাৰণ: মই পিতৃলোকক তৰ্পণ অৰ্ঘ্য দি তৃপ্ত কৰিম।

Verse 73

देवशर्मोवाच । एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः । यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते

দেৱশৰ্মাই ক’লে: তুমি এনেদৰে কোৱা মতে তোমাৰ আয়ু শতবৎসৰ হওক। তথাপি মোৰ কাৰণে তুমি অসম্ভৱ যেন লাগা এক মহান কৰ্ম কৰিব খোজা।

Verse 74

हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु । अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने

আনন্দৰ যোগ্য ক্ষণতো বিষাদে পুনৰ মোক পীড়ে—শুনা। হে মুনি, সজ্জনে বৃথা দিয়া শুভ বাক্যো গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 75

कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद । पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्

মই কেনেকৈ বৃথা কথা কৈ এই মহান কৰ্ম তোমাক কৰাব পাৰোঁ? মই পুনৰ কিছুমান ক’ম, যাতে মোৰ বাবে সত্য নিষ্কৃতি আৰু সমাধান হয়।

Verse 76

शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु । अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्

মোৰ প্ৰাণৰ শপথে তুমি মই যি কওঁ তেনেকৈয়ে কৰা। মই সদায় এই বিধি পালন কৰিম, আৰু অমাৱস্যাত পিতৃলোকক উদ্দেশ্য কৰি আহুতি-অৰ্ঘ্য দিয়া হ’ব।

Verse 77

श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर । अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना । चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर

ইয়াত গঙ্গাৰ্ণৱ তীৰ্থত মোৰ পিতৃলোকৰ উদ্দেশ্যে তুমি শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰা। আৰু মই মোৰ জীৱনজুৰি তপস্যাৰে সঞ্চিত পুণ্যৰ চতুৰ্থাংশ তোমাক দিম। এইদৰে ঠিক তেনেকৈয়ে কৰা—এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰা।

Verse 78

सुभद्र उवाच । यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर । साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता

সুভদ্ৰ ক’লে: যদি এইদৰে তোমাৰ সন্তোষ হয়, হে মুনীশ্বৰ, তেন্তে তেনেকৈয়ে হওক। যি বিবেকী, সি এনেদৰে কাৰ্য কৰে যাতে সাধুজন আনন্দিত হয়।

Verse 79

भृगुरुवाच । देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम् । चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः

ভৃগু ক’লে: তেতিয়া দেবশৰ্মা আনন্দিত হৈ ত্ৰিবাচিক গম্ভীৰ উচ্চাৰণে পুণ্য দান কৰিলে। চতুৰ্থাংশ দান কৰি সি নিজৰ ধামলৈ গ’ল; সুভদ্ৰো তাতেই স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 80

एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः । यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते

হে নাৰদ, এনেকুৱাই সেই মহী নদী আৰু সাগৰৰ সঙ্গম। তাক স্মৰণ কৰোঁতে আজিও মোৰ দেহত ৰোমাঞ্চ জাগে।

Verse 81

नारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा । मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्

নাৰদ ক’লে: এই কথা শুনি মই, ফাল্গুন, আনন্দে গদ্গদ কণ্ঠে, যেন মৃত্যুৰ পৰা পুনৰ জীৱিত হোৱা, ভৃগুক ক’লোঁ—“সাধু, সাধু!”

Verse 82

यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम् । आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्

তুমি আৰু মই মহী নদীৰ সুন্দৰ তীৰলৈ যাম; তাত আমি সেই অনুত্তম পবিত্ৰ স্থান সম্পূৰ্ণৰূপে দৰ্শন কৰিম।

Verse 83

मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ । समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्

মোৰ এই বাক্য শুনি ভৃগু মোৰ সৈতে গ’ল; আৰু মহী তীৰৰ সমগ্ৰ মহাপুণ্যময় দৃশ্য দৰ্শন কৰা হ’ল।

Verse 84

तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः । अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा

সেয়া দেখি মই অতিশয় আনন্দিত হ’লোঁ, দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল; আৰু হর্ষে কঁপা কণ্ঠে সেই মুনিশাৰ্দূলক ক’লোঁ।

Verse 85

त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम् । स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये

তোমাৰ কৃপাতে, হে ভৃগু, মই অনুত্তম পবিত্ৰ ধাম স্থাপন কৰিম। হে ব্ৰাহ্মণ, নিজ স্থানলৈ গমন কৰা; এতিয়াৰ পৰা কৰণীয় মই চিন্তা কৰিম।

Verse 86

एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे । अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी

এইদৰে ভৃগুক বিদায় দি, ঢৌৰ গর্জনে বিস্ময়ময় হোৱা সেই তীৰত মই বহিলোঁ; তেতিয়া ভাবিলোঁ—“এতিয়া কোন কৰ্তব্য বাকী?”—এজন একান্ত যোগীৰ দৰে আত্মা ধ্যান কৰি।