Adhyaya 45
অধ্যায় ৪৫ত নাৰদে কামৰূপৰ বহূদক তীৰ্থত এই সংলাপৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে। তীৰ্থৰ নামকৰণ আৰু পবিত্ৰতাৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰি কপিল মুনিৰ তপস্যা আৰু কপিলেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কথা উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত নন্দভদ্ৰক নৈতিক আদৰ্শ ৰূপে দেখুওৱা হয়—মন, বাক্য আৰু কৰ্মত সংযমী, শিৱপূজাত নিষ্ঠাবান, আৰু প্ৰতাৰণা নকৰা ন্যায়সঙ্গত জীৱিকা (অল্প লাভ হলেও সৎ বাণিজ্য) অৱলম্বনকাৰী। তেওঁ যজ্ঞ, সন্ন্যাস, কৃষি, ৰাজত্ব বা তীৰ্থযাত্ৰাৰ কেৱল বাহ্যিক প্ৰশংসা নাকচ কৰে; শুচিতা আৰু অহিংসা নাথাকিলে সেয়া নিষ্ফল বুলি কয়। তেওঁৰ মতে দেবতাক সন্তুষ্ট কৰা নিষ্কপট ভক্তিয়েই সত্য যজ্ঞ, আৰু পাপত্যাগে আত্মা শুদ্ধ হয়। পাশৰ সংশয়বাদী সত্যব্ৰত নন্দভদ্ৰৰ দোষ বিচাৰে আৰু পুত্ৰ-স্ত্ৰী-বিয়োগৰ দুখক ধৰ্ম আৰু লিঙ্গপূজাৰ বিপক্ষে প্ৰমাণ বুলি ধৰে। তেওঁ বাক্যৰ গুণ-দোষৰ প্ৰযুক্তিগত আলোচনা কৰি ঈশ্বৰকাৰণ নাকচ কৰা ‘স্বভাৱবাদ’ আগবঢ়ায়। নন্দভদ্ৰ উত্তৰত কয়—অধৰ্মীৰো দুখ হয়; দেবতা আৰু বীৰসকলে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা দৃষ্টান্ত দি লিঙ্গপূজাৰ সমৰ্থন কৰে আৰু অলংকাৰময় কিন্তু অসংগত বাক্যৰ পৰা সাৱধান কৰে। শেষত তেওঁ বহূদক-কুণ্ডলৈ গমন কৰি বেদ, স্মৃতি আৰু ধৰ্মসঙ্গত যুক্তি—এই প্ৰমাণত প্ৰতিষ্ঠিত ধৰ্মকেই অধিকাৰ বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰে।
Shlokas
Verse 1
। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च
নাৰদে ক’লে: “এইদৰে ‘বহূদক’ নামৰ পৱিত্ৰ স্থানত এক আশ্চৰ্য কাহিনী শুনা; কিয়নো কামৰূপত ‘বহূদক’ নামে এক তীৰ্থ আছে।”
Verse 2
तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि
“ইয়াত সংক্রান্তিৰো পৱিত্ৰ সংযোগ আছে, সেয়েহে ইয়াক ‘বহূদক’ বুলি কোৱা হয়। আৰু ইয়াত কপিলেও অতি বহু বছৰ তপস্যা কৰিছিল।”
Verse 3
स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः
তাত এক শোভন লিঙ্গ স্থাপন কৰা হৈছিল, যাৰ নাম ‘কপিলেশ্বৰ’। আৰু হে পাৰ্থ, সেই লিঙ্গ সদায় ‘নন্দভদ্ৰ’ নামে স্মৰণীয়।
Verse 4
वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः
এজন বণিকে গভীৰ আদৰে ত্ৰিকাল সেই লিঙ্গৰ পূজা কৰিছিল। তেওঁ সকলো কৰ্তব্যত প্ৰৱেশ কৰাত নিপুণ আছিল—যেন অন্য ৰূপত স্বয়ং ধৰ্ম।
Verse 5
नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः
ধৰ্ম বিষয়ে যি যি উপদেশিত, তাৰ একোৱেই তেওঁৰ অজানা নাছিল। তেওঁ সদায় সকলোৰে সুহৃদ আৰু সকলোৰে মঙ্গলত নিবিষ্ট আছিল।
Verse 6
कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन
কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে তেওঁ ধৰ্মক আশ্ৰয় কৰিছিল। অতীতত বা ভবিষ্যতে—এনেকুৱা কোনো কৰ্তব্য নাছিল যাক তেওঁ কোনো না কোনো ৰূপে ধারণ নকৰিছিল।
Verse 7
विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः
সৰ্বত্ৰ যি নিৰ্দোষ, তাক নিশ্চিত কৰি তেওঁ এইদৰে দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকিল। চোৱা—এই ধৰ্ম-সমুদ্ৰ, যি চাৰিওফালে বিস্তৃত হৈ বৃদ্ধি পাইছে।
Verse 8
निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः
নন্দভদ্ৰে পৰিশ্ৰমেৰে যেন মথি উলিয়াই অনা যি ফল, সেয়া শুনা। তেতিয়া জীৱন-ধাৰণৰ বাবে বাণিজ্যকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানি, তেওঁ তাতেই স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 9
परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा
সংগ্ৰহ কৰা কাঠ আৰু ঘাঁহ-পাতৰ টুকুৰাৰে তেওঁ এটা সৰল আশ্ৰয় সাজিলে। তেওঁ মদ্যবর্জিত, বিভেদবর্জিত, কূটবর্জিত হৈ, সমভাবেও স্থিৰ থাকিল।
Verse 10
सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्
সকলো জীৱৰ সৈতে তেওঁ বাণিজ্য চলাইছিল, কিন্তু অল্প লাভতেই সন্তুষ্ট আছিল। কোনো মায়া-কপট নকৰাকৈ, তেওঁ আনৰ পৰা কেৱল ক্ৰয়ৰ যোগ্য মূল্যহে গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 11
अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते
অমায়াৰে তেওঁ দয়াৰে জীৱসকলক যেন ‘ক্ৰয়’ কৰে—এইয়েই তেওঁৰ সত্য সদ্ব্ৰত। কিছুমানে যজ্ঞৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু নন্দভদ্ৰে তাক সৰ্বোচ্চ বুলি নমানি।
Verse 12
दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः
এই দোষ নিৰ্ণয় কৰি, হে পাণ্ডুনন্দন, সেয়া শুনা: সি লোভী, অসত্যবাদী, দম্ভী, আৰু আত্মপ্ৰশংসাতেই নিবিষ্ট।
Verse 13
यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते
যজ্ঞ-যজ্ঞাদি আচৰণে মানুহে জগত ধাৰণ কৰে আৰু অন্ধ তমসাত নপৰে। অগ্নিত সম্যক দিয়া আহুতি বিধিমতে আদিত্যদেৱৰ ওচৰলৈ গৈ উপস্থিত হয়।
Verse 14
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च
আদিত্যৰ পৰা বৰষুণ জন্মে; বৰষুণৰ পৰা অন্ন হয়; আৰু তাৰ পৰা প্ৰজাসকল জীৱনধাৰণ কৰে। আৰু যেতিয়াই যজমান, ঋত্বিজ পুৰোহিত আৰু যজ্ঞ-দ্ৰব্য একেলগে থাকে…
Verse 15
चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः
চোৰৰ দৰে প্ৰায় যজ্ঞৰ কলুষতাৰ পৰা মানুহৰ অধম পুনর্জন্ম জন্মে। দক্ষিণা নেদি, বৃথা আৰু বিধিৰ বিপৰীতে যজ্ঞ কৰিলে সেয়া দোষযুক্ত হয়।
Verse 16
पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः
লকুটেৰে আঘাত কৰি বধ কৰা পশুৱে যেন মৃত্যুৰ পিছত যজমানকেই আঘাত কৰে। সেয়ে শুদ্ধ যৱ আদি দ্ৰব্যেৰে যজ্ঞ কৰা যজমানক শুভ বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा
এইদৰে যজ্ঞৰ বিষয়ে বিচাৰ কৰি তেওঁ যজ্ঞৰ সাৰতে স্থিত হয়—শ্ৰদ্ধাৰে দেৱপূজা, ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ, আৰু শুভ স্তৱন।
Verse 18
नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः
নৈৱেদ্য আৰু হৱিষৰ আহুতিৰে এই যজ্ঞ নিশ্চয়েই নিৰ্মল। যি যজ্ঞে দেৱতাসকলক সত্যকৈ সন্তুষ্ট কৰে, তাকেই যজ্ঞ বুলি কোৱা হয়।
Verse 19
केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः
কিছুমানে সন্ন্যাসৰ গুণগান কৰে, কিন্তু নন্দভদ্ৰে তাক সত্য বুলি নধৰে—যদি কোনোবাই বিষয় ত্যাগ কৰি পুনৰ মনতেই সিহঁতক ধৰি লয়।
Verse 20
उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्
সেইজন দুয়োটা পথৰ পৰাই পতিত; ফাটি যোৱা মাটিৰ দৰে ধ্বংসলৈ যায়। সন্ন্যাসৰ যি সাৰ, সেই পৰম তত্ত্ব তাৰ বাবে আৱৃত থাকে।
Verse 21
कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ
সেইজন কাৰো কৰ্মক নিন্দা নকৰে, প্ৰশংসাও নকৰে। নানা পথত থকা লোকৰ মাজত চলাফেরা কৰিও, চন্দ্ৰমাৰ দৰে পৃথিৱীত নিৰ্লিপ্ত, শীতল আৰু অদূষিত থাকে।
Verse 22
न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः
সেইজন ন ঘৃণা কৰে, ন কামনা কৰে; বিৰোধ হ’লেও তোষামোদ কৰি মান্যতা নখোজে। ধীৰ আৰু বিবেকী, শিল আৰু সোণ একে বুলি দেখে, নিন্দা আৰু আত্মপ্ৰশংসাত সম থাকে।
Verse 23
अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्
সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি তেওঁ অভয় দান কৰে, যেন উসকনিৰ প্ৰতি অন্ধ-বধিৰ। কৰ্মফলৰ আকাংক্ষা নকৰে—ইয়াই সত্যই শিৱৰ আৰাধনা।
Verse 24
कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्
ধৰ্মক তাৰ সত্য কাৰণ আৰু উদ্দেশ্য বুজি বিচাৰি, তাৰ পাছত লোভবিহীনভাৱে আচৰণ কৰে।
Verse 25
विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते
সঠিক বিচাৰ কৰি নন্দভদ্ৰই সাৰ বস্তুটো মোক্ষ ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। কিছুমানে কৃষিৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু নন্দভদ্ৰে তাক সৰ্বোচ্চ মঙ্গল বুলি নমানিলে।
Verse 26
यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च
সেই কৰ্মত তেওঁলোকে ষাঁড়ৰ নাকো কাটি দিয়ে। গধুৰ বোজা টানি লোৱায়, বান্ধে, আৰু বশ মানাবলৈ ভাঙি পেলায়।
Verse 27
बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे
ডংশনকাৰী পোকামাকড়ে ভৰা দেশ আৰু গভীৰ কাদামাটিৰ মাজেৰে তেওঁলোকে সিহঁতক হেঁচা মাৰি চলায়। বোজাৰ চাপে ধুৰীয়া পশু ঢলি পৰে—আন কিছুমানে বিধি আৰু দয়া নথকাকৈ এই কাম কৰে।
Verse 28
मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्
তেওঁলোকে এই কৰ্মতকৈ ভ্ৰূণহত্যাকো কম দোষযুক্ত বুলি গণ্য কৰে। বেদে গাইবোৰক ‘অঘ্ন্যা’—অহিংসনীয়—বুলি কয়; তেন্তে সিহঁতক কেনেকৈ যন্ত্ৰণা দিব?
Verse 29
भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्
কাঠ-মুখীয়া হালৰ আঘাতে সি ভূমি আৰু ভূমিৰ ভিতৰত শুই থকা জীৱসমূহকো আঘাত কৰে। পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়যুক্ত সকলো জীৱত দেৱত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে বাস কৰে।
Verse 30
आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा
সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু আৰু আন মহাশক্তিসমূহে জীৱন ধাৰণ কৰায়; তথাপি যিয়ে সিহঁতক ‘বিক্ৰী’ কৰে, সি পৰম মূঢ়—তেনে লোকৰ কিবা বিচাৰশক্তি থাকিব নে?
Verse 31
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति
ছাগলী, অগ্নি, বৰুণ, মেষ, সূৰ্য, পৃথিৱী, বিশ্বৰূপ বিৰাট, ধেনু আৰু বাছুৰ, আৰু সোম—এই পবিত্ৰ সত্তা-তত্ত্বসমূহ বিক্ৰী কৰিলে কেতিয়াও সিদ্ধি লাভ নহয়।
Verse 32
एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः
এনেধৰণৰ সহস্ৰ দোষেৰে কৃষি সদায় জড়িত। হাল যেন অষ্ট গৰুয়ে টানি নিয়া; সেয়ে ধৰ্মানুসাৰে কৃষিৰ উৎপাদনৰ ত্ৰিংশ ভাগ ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 33
धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्
ধৰ্মৰ কাৰণে বৃদ্ধ পশু দান কৰা উচিত; নৈতিক বোজা নথাকিলে হে কৃষি কেনেকৈ সঁচাকৈ বিকশিত হ’ব? কৃষিৰ এইয়েই সাৰ, আৰু নন্দভদ্ৰে ইয়াক আদৰে মানি ৰাখিলে।
Verse 34
विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा
নিজ শক্তি অনুসাৰে অন্ন ৰান্ধি বিধিপূৰ্বক দেৱতা আৰু পিতৃলোকলৈ অৰ্পণ কৰিব; তাৰ পাছত মানুহ, দ্বিজ অতিথি আৰু সকলো জীৱত বিতৰণ কৰি তেতিয়াহে সদায় আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 35
केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते
কিছুমানে ঐশ্বৰ্য আৰু আধিপত্যৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু নন্দভদ্ৰে তাক মানি নলয়; কিয়নো মানুহে মানুহক দাস কৰি ভোগ কৰে—ই ভোগ আসলে বন্ধনৰেই ভোগ।
Verse 36
वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा
বধ, বন্ধন আৰু নিৰোধে তেওঁলোকে দিন-ৰাতি পীড়া দিয়ে। কিন্তু এই দেহ কাৰ—নিজৰ নে, মাতৃৰ নে, পিতৃৰ?
Verse 37
मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः
‘এই দেহ মাতৃৰ, নে পিতৃৰ, নে বলৱানৰ, নে ক্ৰেতাৰ, নে অগ্নিৰ, নে কুকুৰৰো’—এনেদৰে ভাবি, তেনে ‘ঈশ্বৰ’সদৃশ লোকসকলে যেন অমৰৰ দৰে আচৰণ কৰে, যেন কোনো জবাবদিহি নাই।
Verse 38
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति
ঐশ্বৰ্যৰ মদ সৰ্বাধিক পাপময়; মদ্যপান আদি মহামদসমূহো তাৰ তুলনাত ক্ষুদ্ৰ। যি ৰাজসত্তাৰ মদত উন্মত্ত, সি পতিত হ’লেও সজাগ নহয়।
Verse 39
आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति
যি সকলো ভৃত্য-আশ্ৰিতক নিজৰেই সমান বুলি ভাবে, সি শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰে কেতিয়াও মত্ত নহয়।
Verse 40
आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय
আত্মবিশ্বাসে স্থিৰ এই দেহধাৰী শাসক—এমনজন ক’ত আছে? সি তো ঐশ্বৰ্যৰো সাৰ গ্ৰহণ কৰিছে; এই কথা ভালদৰে শুনা।
Verse 41
स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते
নিজ শক্তিৰে সি কোনো জীৱৰ পৰা মুখ ঘূৰাই নলয়; সেইবাবে কিছুমানে তাক ‘তীৰ্থ’ বুলি প্ৰশংসা কৰে। কিন্তু নন্দভদ্ৰ নিজে তেনে প্ৰশংসা মানি নলয়।
Verse 42
श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्
শ্ৰমে, সংকটে, তাপ-শীতে, বতাহত, ক্ষুধা-তৃষ্ণাত—আৰু ক্ৰোধতো—ধৰ্মৰ গৃহ কেতিয়াও বিনাশ নাপায়।
Verse 43
सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः
সুখ-সুবিধা আৰু ধন থাকিলেও, আৰু শ্ৰদ্ধা থাকিলেও, অল্প সামগ্ৰী থকা কোনে সঁচাকৈ মহান পুণ্য লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব পাৰে?
Verse 44
सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः
সদা শুচি আৰু দেবপূজাত নিবিষ্ট হৈ, তেওঁ প্ৰতিটো ঘৰত তীৰ্থৰ সাৰস্বৰূপ হয়। পাপ ধোৱাঁ কেৱল পানী নহয়—ন পাহাৰ, ন মহাশ্ৰম।
Verse 45
आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः
আত্মাই পাপ শুদ্ধ কৰে, যেতিয়া মানুহ পাপকর্মৰ পৰা নিবৃত্ত হয়। এইদৰে সৎ আচাৰ স্থানেস্থানে, বাৰেবাৰে প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 46
एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः
এইদৰে সদা একাগ্ৰ আৰু বুদ্ধিমান নন্দভদ্ৰ অচলভাৱে স্থিৰ থাকিল। সেই সাধুৰ এনে আচৰণ দেখি দেবতাসকলেও তাক কামনা কৰিলে।
Verse 47
वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः
বাসৱ (ইন্দ্ৰ) আদি সকলো দেবতা পৰম বিস্ময়ত পৰিল। ঠিক সেই ঠাইতেই এজন শূদ্ৰো আছিল, যি ওচৰ-চুবুৰীয়া হিচাপে বাস কৰিছিল।
Verse 48
स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः
সেইজনে অতি ধৰ্মিষ্ঠ নন্দভদ্ৰক পুনঃ পুনঃ ঈৰ্ষ্যা কৰিছিল। তেওঁ নাস্তিক আৰু দুষ্কৰ্মী আছিল, তথাপি লোকমুখে ‘সত্যব্ৰত’—সত্যৰ ব্ৰতধাৰী—বুলি খ্যাত আছিল।
Verse 49
स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये
সেইজনে সদায় নন্দভদ্ৰৰ অন্তৰ দিশে চাই থাকিল। ‘যদি তেওঁৰ ভিতৰত এটা ছিদ্ৰো দেখোঁ, তেন্তে তেওঁক ধৰ্মৰ পৰা বিমুখ কৰিম,’ বুলি মনে মনে ভাবিছিল।
Verse 50
स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्
ক্ৰূৰ, নাস্তিক আৰু দুষ্টচিত্ত লোকৰ স্বভাৱেই এই যে—তেওঁলোকে নিজকে পতনৰ দিশে ঠেলি দিয়ে, আৰু আনকো সঙ্গতে পতিত কৰে।
Verse 51
ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत
তাৰ পাছত, এইদৰে জীৱন যাপন কৰি থকা বুদ্ধিমান নন্দভদ্ৰৰ এজন পুত্ৰ জন্মিল; কিন্তু দুর্ভাগ্যবশতঃ সেই শিশুটিও শৈশৱতেই নাশ হ’ল।
Verse 52
तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते
এইটো দেৱবিধিৰ কৰ্ম বুলি জানি সেই মহামতি শোক নকৰিলে। দেৱ হওক বা মানুহ—বিধিৰ বিধানৰ পৰা কোনে মুক্তি পায়?
Verse 53
ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती
তাৰ পাছত তেওঁৰ অতি প্ৰিয় পত্নী, সতী-ধৰ্মৰ সকলো গুণেৰে বিভূষিতা, গৃহধৰ্মৰ মূৰ্তিস্বৰূপা আছিল—যেন সাক্ষাৎ অৰুন্ধতী দেৱী প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 54
विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः
হে পাৰ্থ! ‘কনকানামা’ নামে পৰিচিত সেইজনী বিনাশপ্ৰাপ্ত হ’ল। তাৰ পাছত গৃহধৰ্ম নষ্ট হোৱাত, ইন্দ্ৰিয়-সংযমী এই পুৰুষজনো বিচলিত হৈ পৰিল।
Verse 55
शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्
সেইজন পুনঃপুনঃ শোক কৰি ক’লে—“হায়, কি দুঃখ! মই পাপী!” তেওঁৰ হৃদয়ৰ সেই ফাঁট দেখিয়েই, বহুদিন ধৰি অপেক্ষাৰত অব্ৰত সেই অসংযমীজন আনন্দিত হ’ল।
Verse 56
उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः
তেওঁ “হায়, কি দুঃখ!” বুলি ক’তে ক’তে ওচৰলৈ আহিল; তেতিয়া সেই পুৰুষে—দধিকৰ্ণ যেন—নন্দভদ্ৰৰ কাষলৈ গৈ তাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 57
हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्
“হায় নন্দভদ্ৰ! যদি তোমাৰো এনে ফল হয়, তেন্তে মই মনে মনে এই সিদ্ধান্ত লওঁ যে ধৰ্মো বোধহয় ব্যৰ্থই।”
Verse 58
इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः
এইদৰে নানা প্ৰকাৰৰ বাক্য ক’ই, সেই সেই যুক্তি পুনৰ পুনৰ উচ্চাৰি, কৰুণাৰে আন্দোলিত সত্যব্ৰত তেতিয়া নন্দভদ্ৰক ক’লে।
Verse 59
नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्
“নন্দভদ্ৰ, মই সদায় তোমাক কিবা এটা ক’বলৈ ইচ্ছুক আছিলোঁ। কিন্তু উপযুক্ত সুযোগ নথকাৰ বাবে মই কেতিয়াও তোমাক সেই কথা কোৱা নাছিলোঁ।”
Verse 60
अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्
“নিশ্চয়, ব্ৰহস্পতিও যদি অসময়ত বাক্য কয়, তেন্তে নিশ্চয়েই তেওঁৰ বুদ্ধিৰ অৱজ্ঞা আৰু হীনজনৰ দৰে অপমান লাভ কৰে।”
Verse 61
नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते
নন্দভদ্ৰ ক’লে: “কোৱা, কোৱা—মোৰ পৰা একো শুভ কথা গোপন নকৰিবা, হে প্ৰিয় আৰু পৰমজন। শুদ্ধসত্ত্বৰ লোকৰ বাক্যৰ তুলনা মোক্ষৰ সঙ্গেও নহয়।”
Verse 62
सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्
সত্যব্ৰত ক’লে: “মই নিৰ্দোষ বাক্য ক’ম—বাণীৰ নৱ দোষ (দূষণ)ৰ পৰা মুক্ত, আৰু বুদ্ধিৰ নৱ দোষৰ পৰাও বিমুক্ত।”
Verse 63
सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते
য’ত সূক্ষ্মতা, গণনাৰ বিধি, ক্ৰমবদ্ধ ধাৰা, স্পষ্ট নিৰ্ণয় আৰু উদ্দেশ্য—এই পাঁচ প্ৰকাৰ অৰ্থ একেলগে থাকে, তাকেই সুগঠিত বাক্য বোলা হয়।
Verse 64
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম বা মোক্ষক লক্ষ্য কৰি যি কথা কোৱা হয়, তাকেই ‘প্ৰয়োজন’ বোলা হয়—ই বাক্যৰ প্ৰথম লক্ষণ।
Verse 65
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম বা মোক্ষ সম্বন্ধে বিশেষ প্ৰতিজ্ঞা কৰি, বাক্যৰ অন্তত ‘ইয়াই সেই’ বুলি ঘোষণা কৰা—ইয়াকেই বিনিৰ্ণয় বোলা হয়।
Verse 66
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः
যি আগতে ক’ব লাগিব আৰু যি পাছত ক’ব লাগিব—যেতিয়া ক্ৰম অনুসাৰে কোৱা হয়, তেতিয়া বাক্য-তত্ত্বজ্ঞানী বুধসকলে তাক ‘ক্ৰমযোগ’ বুলে।
Verse 67
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्
দোষ আৰু গুণৰ পৰিমাণ, যথোচিত বিভাগেৰে পৃথক কৰি—দুয়োটা পক্ষৰ অৰ্থ চাই—ইয়াকেই ‘সংখ্যা’ বুলি বুজিব লাগে।
Verse 68
वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्
যেতিয়া বাক্যৰ বুজিবলগীয়া অৰ্থসমূহ পৃথক হয়, তথাপি তাত এক অখণ্ড ঐক্য দেখা যায়, তেতিয়া উৎকৃষ্টতা-কাৰক সংযোগ প্ৰকাশ কৰাৰ এই ক্ষমতাক ‘সৌক্ষ্ম্য’ (সূক্ষ্মতা) বুলি নিৰ্দেশ কৰা হয়।
Verse 69
इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्
এইদৰে বাক্যৰ গুণসমূহ কোৱা হ’ল; এতিয়া বাণীৰ অষ্টাদশ দোষ শুনা—‘অৰ্থশূন্য’, ‘ভিন্ন অৰ্থ নথকা’, ‘বিষয়চ্যুত’, আৰু ‘অতিশয় অধিক’ আদি।
Verse 70
अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्
দোষযুক্ত সেই বাক্যও—যি কৰ্কশ, যি সন্দিগ্ধ, আৰু যাৰ পদান্তত গুৰুভাৰ অক্ষৰ থাকে; যি অশুভ/অস্বস্তিকৰ আৰম্ভণিৰে আৰম্ভ হয়, যি অসত্য, আৰু যি ভাষাগতভাৱে অসংস্কৃত।
Verse 71
विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्
দোষযুক্ত বাণী সেই—যি ত্ৰিবৰ্গ (ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম)ৰ সৈতে বিরোধী; যি অপূৰ্ণ/ন্যূন; যি কঠোৰ বা অতিশয়োক্তিময়; যি বিশৃঙ্খল ক্ৰমে কোৱা হয়; যি অসম্পূর্ণ থাকে; আৰু যি যথোচিত কাৰণ নোহোৱাকৈ উচ্চাৰিত হয়।
Verse 72
निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्
এতিয়া বুদ্ধিৰ পৰা উদ্ভূত আৰু যথোচিত কাৰণ নোহোৱাকৈ উচ্চাৰিত বাণীদোষসমূহ শুনা—কামনা, ক্ৰোধ, ভয়, লোভ, দীনতা, আৰু অনাৰ্য আচৰণৰ পৰা জন্ম লোৱা।
Verse 73
हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्
নীচজনৰ প্ৰতি অনুকম্পা আৰু যোগ্যজনৰ মান ৰক্ষাৰ বাবে মই অনর্থক একো নকওঁ। যেতিয়া বক্তা, শ্ৰোতা আৰু বাক্য—তিনিও অখণ্ড হয়, তেতিয়াহে বাক্ উচ্চাৰণযোগ্য হয়।
Verse 74
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते
যেতিয়া ক’বলৈ ইচ্ছা আৰু প্ৰকাশ একে সুৰত মিলি যায়, তেতিয়া অৰ্থ উজ্জ্বল হৈ উঠে। কিন্তু ক’বলগীয়া কথা থাকিও যেতিয়া বক্তাই শ্ৰোতাক অৱমাননা কৰে,
Verse 75
श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्
আৰু শ্ৰোতাইও যদি পাল্টাই বক্তাক অসম্মান কৰে, তেন্তে বাক্য মনত গাঁথ নাখায়। তদুপৰি যি জনে শ্ৰোতাৰ হিতকৰ সত্য ত্যাগ কৰি নিজৰ মনপছন্দ কথা কয়,
Verse 76
विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्
তেনে বাক্যৰ বিষয়ে সন্দেহ জন্মে, আৰু সেই বাণীও দোষযুক্ত হয়। সেয়ে যি জনে নিজৰ মনৰ প্ৰিয়তা ত্যাগ কৰি আৰু শ্ৰোতাৰো যি প্ৰিয় তাকো (বিবেচনা কৰি)—
Verse 77
सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च
এই পৃথিৱীত সত্য কোৱা জনেই সত্য বক্তা; আন কোনো নহয়। শাস্ত্ৰীয় কূটতৰ্কৰ জালৰ পৰা গঢ়া মিথ্যাবাদসমূহো ত্যাগ কৰি,
Verse 78
सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा
যিহেতু সত্যই মোৰ ব্ৰত, সেয়েহে মই সত্যব্ৰতী। মই তোমাক সত্য কথাই ক’ম; তুমি তাক যিদৰে আছে তিদৰে গ্ৰহণ কৰি বুজিবা।
Verse 79
यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्
হে ভদ্ৰজন, যেতিয়াৰ পৰা তুমি কেৱল পাষাণৰ অৰ্চনাত আসক্ত হ’লা, তেতিয়াৰ পৰাই তোমাৰ বাবে একো শুভ লক্ষণ মই নেদেখোঁ।
Verse 80
एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्
তোমাৰ একমাত্ৰ পুত্ৰো নষ্ট হ’ল, পত্নী আৰু ধন-সম্পত্তিও বিনষ্ট হ’ল। হে সাধুজন, কূট-কর্মৰ ফল এনেকুৱাই হয়।
Verse 81
क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना
“দেৱতা ক’ত আছে? এই সকলো মিছা। যদি কোৱা হয় যে তেওঁলোক ‘দেখা যায়’ আৰু সেয়েহে আছে, তথাপি ই সকলো ধনৰ লোভত কূট-ব্ৰাহ্মণৰ কল্পিত কৌশল।”
Verse 82
पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत
“লোকসকলে পিতৃলোকক উদ্দেশ্য কৰি দান দিলে মোৰ হাঁহি উঠে। আহাৰৰ নষ্ট হোৱাও হয়—মৃত লোকে বাৰু কি খাই বা কি ভোগ কৰিব?”
Verse 83
यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः
এই বিষয়, যাক মোহগ্ৰস্ত লোক—দ্বিজসকলৰ ভিতৰত অধম—বহু ধৰণে বৰ্ণনা কৰে, অৰ্থাৎ সমগ্ৰ বিশ্ব-নির্মাণ; তথাপি তুমি ইয়াক সত্যৰূপে শুনা।
Verse 84
उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्
বিশ্বৰ ‘উৎপত্তি’ আৰু ‘ভংগ’—এই দুয়োটা মিথ্যা। এইদৰে নিশ্চয়েই সকলো বস্তু সদ্ৰূপে আছে; এই জগত তেনেকৈয়ে স্থিত থাকে।
Verse 85
स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्
স্বভাৱবশত এই বিশ্ব চলি থাকে; স্বভাৱবশত সূৰ্যক অগ্ৰে ৰাখি এই গ্ৰহ-নক্ষত্ৰসমূহ ঘূৰে। স্বভাৱবশত বায়ু সদায় বয়, আৰু স্বভাৱবশত এই মেঘ বৰষে।
Verse 86
स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति
স্বভাৱবশত ধান্যজাতীয় শস্য গজে; স্বভাৱবশত বৰষা, শীত আৰু তাপ আহে। স্বভাৱবশত পৃথিৱী স্থিৰ হৈ আছে, আৰু স্বভাৱবশত নদীসমূহ বৈ গৈ থাকে।
Verse 87
स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः
স্বভাৱবশত পৰ্বতসমূহ সদায় তেনেকৈয়ে দীপ্ত হৈ থাকে; স্বভাৱবশত এই সাগৰ নিজৰ ঠাইত স্থিত। স্বভাৱবশত গৰ্ভিণী নাৰী প্ৰসৱ কৰে; স্বভাৱবশত এই বহু জীৱ জীয়াই থাকে।
Verse 88
यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः
যেনেকৈ ঋতুৰ স্বভাৱত বদৰী গছত কাঁইটা ওলায়, তেনেকৈ স্বভাৱবশতে এই সকলো প্ৰকাশ পায়; কোনো কৰ্তা ক’তো দেখা নাযায়।
Verse 89
तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्
এইদৰে জগত যিদৰে স্থিত, তেনেদৰে মূঢ়জন মত্তৰ দৰে বিভ্ৰান্ত হয়। আৰু ধূৰ্তসকলে যাক ‘শ্ৰেষ্ঠ’ বুলি—এমনকি ‘মানৱজন্ম’কো—কয়, সেয়া শুনা।
Verse 90
मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे
মানৱ হোৱাতকৈ ডাঙৰ কষ্ট একো নাই; শত্রুসকলেও সেয়া কাৰো ওপৰত কামনা নকৰে। কিয়নো মানুহৰ বাবে ক্ষণে ক্ষণে হাজাৰ হাজাৰ শোকৰ অৱকাশ থাকে।
Verse 91
मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्
স্মৃতি আৰু বিবেকযুক্ত মানৱ অৱস্থাৰ দ্বাৰাই ভাগ্যবানজন এই বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। কিন্তু পশু, পক্ষী, কীট আৰু কৃমিসকল নিজ নিজ সুখ অনুসাৰে জীয়াই থাকে।
Verse 92
अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि
ইহঁতে অবদ্ধ হৈ বিচৰণ কৰে; ইহঁতৰ বাবে এনে যোনি অতি দুৰ্লভ। চিন্তামুক্ত, ইহঁত যেন স্থাৱৰৰ দৰে; পৃথিৱীত ইহঁতৰ সুখ মহৎ।
Verse 93
बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना
মানুহৰ কথা বহুত কিয়? অন্য যোনিত জন্ম লোৱা জনেই সকলো দিশে ধন্য। এইটো কেৱল স্বভাৱ বুলিয়েই জানিবা; ‘পুণ্য-পাপ’ আদি ধাৰণা মাথোঁ কল্পনা।
Verse 94
यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि
কিছুমান স্থাৱৰ, কিছুমান কীট, কিছুমান পতংগ/পক্ষী, আৰু কিছুমান মানুহ আদি—এইদৰে ভিন্ন ভিন্ন। সেয়ে, হে নন্দভদ্ৰ, এই ‘মিছা ধাৰণা’ ত্যাগ কৰি, যিদৰে সুখ হয়, সখাসকলৰ সৈতে পান কৰি খেলি ভোগ কৰ; পৃথিৱীত এইয়েই সত্য।
Verse 95
नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः
নাৰদে ক’লে: এইদৰে, এনেকুৱা ভিত্তিহীন বাক্যৰে—যিবোৰ যুক্তিহীন আৰু অসংগত—
Verse 96
सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा
সত্যব্ৰতৰ বাক্যত মহামনা নন্দভদ্ৰ কঁপা নাছিল। যেন হাঁহি মাৰি, তেওঁ তাক ক’লে—নিজৰেই উথাল-পাথালত অচল সাগৰৰ দৰে।
Verse 97
यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि
আপুনি যি কয় যে ধৰ্মিষ্ঠ লোক সদায় দুখৰ ভাগী—সেয়া মিছা। কিয়নো আমি পাপীসকলৰ মাজতো দুখৰ জাল দেখোঁ।
Verse 98
वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः
বধ, বন্দিত্ব আৰু নানা পৰিক্লেশ—আৰু পুত্ৰ, পত্নী আদি সম্পৰ্কীয় পাঁচবিধ বিপদ—পাপীৰ মাজতো দেখা যায়। সেয়ে ধৰ্মকেই সত্য গুৰুঃ আৰু পথপ্ৰদৰ্শক বুলি মানা হয়।
Verse 99
अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्
“আহা, এই সাধুজন কিমান কষ্ট পায়—কিমান কঠিন!”—এনেদৰে মহাজনে ধৰ্মবান লোকৰ বিষয়ে কয়। কিন্তু পাপীৰ মাজত এইধৰণৰ সৎখ্যাতিও অতি দুৰ্লভ।
Verse 100
दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा
পাপীৰ ঘৰত প্ৰৱেশ কৰিলে তাত পত্নী, ধন আদি বস্তুৰ লোভে ভৰি থাকে। তুমিও ইয়াৰ বাবে ভয় পাওঁ, ঘৃণা কৰোঁ আৰু ক্ৰুদ্ধ হওঁ—সেয়ে (এইবোৰ অৰ্থহীন বুলি কোৱা) বৃথা।
Verse 101
यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः
তুমি যেনেকৈ কোৱা যে এই জগতৰ কোনো কাৰণ নাই—মহেশ্বৰো নাই—সেয়া তোমাৰ শিশুসুলভ কথা। কোৱা চোন, ৰজা নাথাকিলে প্ৰজা কেনেকৈ থাকিব?
Verse 102
यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्
আৰু তুমি যেতিয়া কোৱা, “তুমি কেৱল এটা পাথৰ—মিথ্যা লিঙ্গক পূজা কৰিছা,” তেতিয়া বুজা যায় যে তুমি লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য নাজানা—যেন অন্ধে সূৰ্য দেখা নাপায়।
Verse 103
ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च
ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতা, মহাৰ্ধ্বিক ৰজা, মানৱ আৰু মুনিসকলেও—সকলোয়ে—শিৱ-লিঙ্গৰ পূজা কৰে।
Verse 104
स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः
তেওঁলোকৰ নিজৰ নাম বহন কৰা চিহ্ন—তেওঁলোকৰ লিঙ্গ—ও আছে। তেন্তে সিহঁত সকলো মূৰ্খ আছিল নেকি, আৰু তুমি একেলগে সত্যব্ৰতী বুধিমান?
Verse 105
प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः
পুৰাকালত ব্ৰহ্মাই পুষ্কৰত নীললোহিতক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; তেতিয়া তেওঁ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে, তাৰ পাছত সেই প্ৰভুৱে এই প্ৰজাসকল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 106
विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा
বিষ্ণুৱেও যুঁজত ৰাৱণক বধ কৰি সাগৰৰ তীৰত ৰামেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। সেয়া কি বিফলভাৱে কৰা হৈছিল?
Verse 107
वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते
পুৰাকালত বৃত্ৰক বধ কৰি শক্ৰই মহেন্দ্ৰত শংকৰক লিঙ্গৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; পাপমুক্ত হৈ তেওঁ আজিো ত্ৰিদিৱত আনন্দ কৰে।
Verse 108
स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ
সূৰ্যই গঙ্গা-সাগৰৰ সঙ্গমত শিৱক স্থাপন কৰিলে; আৰু পশ্চিম সাগৰৰ তীৰৰ প্ৰভাসত সোম ৰোগমুক্ত হ’ল।
Verse 109
काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः
কাশীত যম আৰু ধনদ (কুবেৰ); সহ্য পৰ্বতমালাত গৰুড় আৰু কশ্যপ; আৰু নৈমিষত বায়ু আৰু বৰুণ—লিঙ্গ স্থাপন কৰি সকলোৱে আনন্দিত আৰু কৃতাৰ্থ হ’ল।
Verse 110
अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्
এই স্তম্ভ-তীৰ্থতেই মহাবলী গুহ (স্কন্দ) কুমাৰেশ লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে—যি সকলো পাপ হৰণ কৰে; ই কি সত্য নহয় নে?
Verse 111
एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे
এইদৰে আন আন দেৱতা, পৃথিৱীৰ ৰজা, আৰু মুনিসকলেও যি যি লিঙ্গ স্থাপন কৰিছে—সেইবোৰ গণনা কৰিবলৈ মোৰ সামৰ্থ্য নাই।
Verse 112
पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया
পৃথিৱীত বাস কৰা সকলো, স্বৰ্গত নিবাস কৰা সকল, আৰু পাতালবাসীসকলেও—লিঙ্গ পূজাৰ দ্বাৰা তৃপ্ত আৰু কৃতাৰ্থ হয়।
Verse 113
यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्
হে দেৱবাণীৰ বক্তা! তুমি যি কোৱা—‘সিহঁত নাই’; কিন্তু যদি সিহঁত থাকে, তেন্তে ক’ৰ পৰা? ক’তো সিহঁত দেখা নাযায়; সেয়ে মোৰ বিস্ময় অতি মহান।
Verse 114
रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव
হে দেৱ! সেই দেৱতাসকল কিয় ভিক্ষুকৰ দৰে তোমাক যাঁচিব—যেন কেৱল কুলত্থ (ঘোঁৰা-ডাল) বিচাৰে? হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! তুমি যি ইচ্ছা কৰা, তাৰ সত্য সাধক তোৰ গুৰুহে।
Verse 115
स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा
যদি তোমাৰ মতে কেৱল স্বভাৱৰ দ্বাৰাই সকলো ফল সিদ্ধ নহয়, তেন্তে কোৱা—কৰ্তা নথকা অৱস্থাত ভোজন আদি কেনেকৈ সিদ্ধ হ’ব?
Verse 116
बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्
বদৰী গছ নাথাকিলেও কাঁইট দেখা যায়। সেয়ে যি বস্তু যিমান আছে, সিমানেই যেন তেনেই থাকে—সেই ‘নির্মাণ’ কাৰ?
Verse 117
यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा
আৰু তুমি যি কোৱা যে পশু আদি সুখী আৰু ধন্য—তোমাৰ বাহিৰে এই কথা কাকেও কোৱা নাই, নতুবা কোনো শাস্ত্ৰীয় প্ৰমাণৰ পৰা শুনাও হোৱা নাই।
Verse 118
तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः
যিসকল তামসিক আৰু অক্ষম, তেওঁলোকক ‘ধন্য’ বুলি কেনেকৈ প্ৰশংসা কৰা যায়? মানুহে সকলো ইন্দ্ৰিয়সহ আৰু সামৰ্থ্যত শ্ৰেষ্ঠ—তেন্তে তেওঁলোক ধন্য নহ’ব কিয়?
Verse 119
सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्
মই মানো, তোমাৰ ব্ৰত সঁচাকৈ নৰকৰ বাবেই গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এনে মহা অনৰ্থত ভয় ধৰা উচিত নহয়—তোমাৰ এই কামনা সোনকালেই ফলিব।
Verse 120
आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्
আৰম্ভণিৰ পৰাই এই আড়ম্বৰেই মোৰ অজ্ঞানতাক নিশ্চিত কৰিলে। সেয়ে নি:সাৰতা স্পষ্ট হয়—যেতিয়া আৰম্ভণিতেই কেৱল দেখুৱাই থাকে।
Verse 121
मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्
মায়াবীৰ কথাবাৰ্তা চকচকীয়া আড়ম্বৰৰে আৱৃত থাকে। নকল মুদ্ৰা যেন উজ্জ্বল হয়, তেনেকৈ সৎলোকসকলে তাক সদায় পৰীক্ষা কৰা উচিত।
Verse 122
आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्
যিসকলৰ বাক্য আৰম্ভ, মাজ আৰু অন্তত নিৰ্দোষ থাকে—কষৌটি আৰু অগ্নিত পৰীক্ষিত সোণৰ দৰে—কাটি পৰীক্ষা কৰিলেও সেয়া শুভই শুভ থাকে।
Verse 123
त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये
তুমি এক ধৰণে প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিলা, কিন্তু পুনৰ অন্যধৰণে কথা ক’লা। এই দোষ তোমাৰ, আমাৰ নহয়; আমি তো কেৱল তোমাৰ বাক্য শুনা লোক।
Verse 125
आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः
যেনেকৈ পানী, বস্ত্ৰ, তিল, তেল বা সুগন্ধি যাৰ সৈতে ভিজে বা মিশে, তেনেকৈ ৰূপ লয়; তেনেদৰে সঙ্গৰ দ্বাৰাই গুণ জন্মে।
Verse 126
मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः
মোহজালৰ মূল উৎস হ’ল ইয়াত মূঢ়লোকৰ সঙ্গ; আৰু দিনেদিনে ধৰ্মৰ উৎস হ’ল সাধুসঙ্গ।
Verse 127
तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः
সেয়ে, শম-পরায়ণ লোকসকলে প্ৰাজ্ঞ, বৃদ্ধ, শুদ্ধচিত্ত তপস্বী আৰু সত্য সজ্জনৰ সৈতে সঙ্গ কৰাই উচিত।
Verse 128
न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च
নীচলোকৰ সৈতে নহয়, অশিক্ষিতৰ সৈতে নহয়—বিশেষকৈ আত্মজ্ঞানহীনৰ সৈতে নহয়। যিসকলৰ তিনিটা বস্তু নির্মল—কুল, বিদ্যা আৰু কৰ্ম—তেনে লোককেই সন্ধান কৰা।
Verse 129
तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः
যিসকলৰ ওচৰত শাস্ত্ৰৰ সত্য জ্ঞান আছে, তেনেসকলক বিশেষভাৱে সেৱা কৰা উচিত। কিয়নো অসৎ লোকক দেখা, স্পৰ্শ কৰা, কথোপকথন কৰা, একেলগে বহা আৰু একেলগে ভোজন কৰাত মানুহ কলুষিত হয়।
Verse 130
धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्
ধৰ্মাচাৰ পৰা মানুহ স্খলিত হয় আৰু সিদ্ধি লাভ নকৰে। নীচ লোকৰ সঙ্গতিত পুৰুষৰ বুদ্ধিও ক্ষয় হয়।
Verse 131
मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः
মধ্যম লোকৰ সৈতে থাকিলে মানুহ মধ্যম হয়, আৰু উত্তম লোকৰ সৈতে থাকিলে উত্তমতা লাভ কৰে। এই ধৰ্ম স্মৰণ কৰি মই পুনৰ তোমাৰ সঙ্গ কামনা কৰোঁ; কিন্তু তুমি দ্বিজসকলক নিন্দা কৰা—যিসকলে সাগৰকো অপেয় কৰি তুলিছিল।
Verse 132
वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्
বেদ প্ৰমাণ, স্মৃতিও প্ৰমাণ, আৰু ধৰ্ম তথা সদৰ্থে যুক্ত বাক্যও প্ৰমাণ। কিন্তু যাৰ বাবে এই তিনিও প্ৰমাণ নহয়, তাৰ বাক্যক কোনে প্ৰমাণ বুলি মানিব?
Verse 133
इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्
এইদৰে কথা কৈ মহাত্মা নন্দভদ্ৰ তৎক্ষণাৎ সহসাই ঘৰৰ পৰা ওলাই পুণ্যখ্যাত বহূদকলৈ—ভট্টৰৱীৰ পবিত্ৰ কুণ্ডলৈ গ’ল।
Verse 45124
नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु
নাস্তিক, সাপ আৰু বিষৰ এইটোৱেই 'গুণ': সিহঁতে আনক মোহিত কৰে। তথাপি সেই দোষ প্ৰকৃততে সিহঁতৰহে—মোহগ্ৰস্ত হোৱাজনৰ নহয়।