Adhyaya 10

Verse 1

नारद उवाच । गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसंयुतः । इन्द्रद्युम्नस्तमा पृच्छय मरणायोपचक्रमे

নাৰদে ক’লে: শগুণৰ এই কথা শুনি ইন্দ্ৰদ্যুম্নই দুখ আৰু বিস্ময়ত অভিভূত হৈ তেওঁক আৰু প্ৰশ্ন কৰিলে আৰু মৃত্যুৰ বাবে নিজকে প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 2

ततस्तमालोक्य तथा मुमूर्षुं कौशिकादिभिः । स संहितं विचिंत्याह दीर्घायुषमथात्मनः

তেতিয়া তেওঁক সেই অৱস্থাত—মৰিবলৈ ইচ্ছুক—দেখি কৌশিক আদি সকলোৱে একেলগে চিন্তা কৰি, তেওঁৰ দীঘায়ু আৰু মঙ্গল কামনাৰে কথা ক’লে।

Verse 3

मैवं कार्षीः श्रुणु गिरं भद्रक त्वं चिरंतनः । मत्तोऽप्यस्ति स्फुटं चैव ज्ञास्यति त्वदभीप्सितम्

এনেকুৱা নকৰিবা; হে ভদ্ৰক, মোৰ বাণী শুনা। তুমি চিৰঞ্জীৱী। মোৰ বাহিৰেও এজন আছে, যিয়ে তোমাৰ অভিপ্ৰেত জ্ঞান স্পষ্টকৈ জনাব।

Verse 4

मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोमंथरकाख्यया । तस्य नाविदितं किंचिदेहि तत्र व्रजामहे

মানস সৰোবৰত মন্থৰক নামে খ্যাত এটা কচ্ছপ আছে। তাৰ অজানা একো নাই; আহা, আমি তাতেই যাওঁ।

Verse 5

ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकास्तथा । उलूकसहिता जग्मुः सर्वे कूर्मदिदृक्षवः

তেতিয়া নিশ্চিত হৈ ৰজা, মুনি, গৃধ্ৰ আৰু বক, আৰু উলুকসহ—সকলোৱে কচ্ছপক দেখিবলৈ ইচ্ছা কৰি যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 6

सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान्निरीक्ष्य विदूरगान् । कांदिशीको विवेशासौ जलं शीघ्रतरं तदा

সৰোবৰ তীৰত থকা কচ্ছপে তেওঁলোকক দূৰৰ পৰা আহি থকা দেখি ভয়াতুৰ হৈ তেতিয়াই অতি শীঘ্ৰে পানীত সোমাল।

Verse 7

कौशिकोऽथ तमाहेदं प्रहस्य वचनं स्वयम् । कस्मात्कूर्म प्रनष्टोद्य विमुखोऽभ्यागतेष्वपि

তেতিয়া কৌশিকে হাঁহি মাৰি নিজে এই বাক্য ক’লে: “হে কূৰ্ম, আজি কিয় তই লুকাই পৰিলি আৰু মুখ ঘূৰাইলি, অতিথি আহিলেও?”

Verse 8

अग्निर्द्विजानां विप्रश्च वर्णानां रमणः स्त्रियाम् । गुरुः पिता च पुत्राणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः

দ্বিজসকলৰ বাবে অগ্নি পূজনীয় উপস্থিতি; বৰ্ণসমূহৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ পথপ্ৰদৰ্শক; স্ত্ৰীসকলৰ বাবে স্বামী প্ৰিয়তম; পুত্ৰসকলৰ বাবে পিতা গুৰুঃ—কিন্তু সকলোৰে বাবে আগন্তুক অতিথিয়েই গুৰুৰ সমান।

Verse 9

विहाय तमिमं धर्ममातिथ्यविमुखः कथम् । गृह्णासि पापं सर्वेषां ब्रूहि कूर्माधुनोत्तरम्

এই ধৰ্ম ত্যাগ কৰি তই আতিথ্যৰ পৰা কেনেকৈ মুখ ঘূৰাইছ? সকলোৰে পাপ তই কেনেকৈ নিজৰ ওপৰত ল’ছ? এতিয়া ক’—হে কূৰ্ম, উত্তৰ দে।

Verse 10

कूर्म उवाच । चिरंतनो हि जानामि कर्त्तुमातिथ्यसत्क्रियाम् । अभ्यागतेष्वपचितिं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्

কূৰ্ম ক’লে: “মই প্ৰাচীন, আৰু অতিথিৰ সৎকাৰ-সেৱা কেনেকৈ কৰিব লাগে ভালদৰে জানো। অতিথি আহিলে তেওঁলোকৰ প্ৰতি আদৰ-সম্মান ধৰ্মশাস্ত্ৰত দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ কৰা আছে।”

Verse 11

सुमहत्कारणं चात्र श्रूयतां तद्वदामि वः । नाहं पराङ्मुखो जात एतावंति दिनान्यपि

“আৰু ইয়াত এক অতি মহান কাৰণ আছে—শুনা, মই তোমালোকক ক’ম। ইমান দিনতো মই কেতিয়াও ধৰ্মৰ পৰা মুখ ঘূৰোৱা হোৱা নাই।”

Verse 12

अभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारसद्व्रती । किं त्वेष पंचमो यो वो दृश्यते सरलाकृतिः

মই আগন্তুক যিকোনো অতিথিক সকলো সন্মান আগবঢ়োৱাৰ শুভ-ব্ৰতধাৰী। কিন্তু তোমালোকৰ মাজত এই পঞ্চমজন কোন, যি ইয়াত সৰল, সোজা ৰূপে দেখা দিছে?

Verse 13

इंद्रद्युम्नो महीपालो बिभोम्यस्मादलंतराम् । अमुना यजमानेन रौचकाख्ये पुरा पुरे

ইন্দ্ৰদ্যুম্ন নামৰ সেই মহীপাল—হে প্ৰভু—এই কাৰণতে মই তাক অতি ভয় কৰোঁ। পূৰ্বে ৰৌচকা নামে নগৰত, সেই মানুহেই যজমান হৈ (যজ্ঞ কৰোঁতে)…

Verse 14

यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा । तन्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्

যজ্ঞৰ অগ্নিয়ে মোৰ পিঠি দগ্ধ কৰিছিল; আজিও সেই ঘাঁ সাৰ নোহোৱা। সেয়েহে মোৰ ভিতৰত পুনৰ ভয় জাগিল—এইজন কি পুনৰ মাক (অপকাৰ) কৰিব?

Verse 15

आसुतीवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति । इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम

দ্ৰুত প্ৰচণ্ড বেগ ধৰি, সি এতিয়া পৃথিৱীত (মোক) দগ্ধ কৰিব। কূৰ্মে এই বাক্য শেষ কৰোঁতেই, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, …

Verse 16

पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः । सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः

অপ্সৰাগণৰ দলে আকাশৰ পৰা মুক্ত কৰা পুষ্পবৃষ্টি পৰিল। দেৱবাদ্যসমূহ ধ্বনিত হ’ল, মহীপালৰ কীৰ্তি-উদ্ধাৰ ঘোষণা কৰি।

Verse 17

विस्मितास्ते च ददृशुर्विमानं पुरतः स्थितम् । इंद्रद्युम्नकृते देवदूतेनाधिष्ठितं तदा

বিস্মিত হৈ তেওঁলোকে সন্মুখত স্থিত দিৱ্য বিমান দেখিলে; তেতিয়া ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ হিতাৰ্থে প্ৰেৰিত দেৱদূতে তাত অধিষ্ঠান কৰিছিল।

Verse 18

अयातयामाः प्रददुराशिषोऽस्मै सुरद्विजाः । साधुवादो दिवि महानासीत्तस्य महीपतेः

অক্লান্ত সুৰদ্বিজসকলে তেওঁক আশীৰ্বাদ দিলে। সেই মহীপতিৰ বাবে স্বৰ্গত মহা ‘সাধু সাধু’ ধ্বনি উঠিল।

Verse 19

ततो विमानमालंब्य देवदूतस्तमुच्चकैः । इंद्रद्युम्नमुवाचेदं श्रृण्वतां नाकवासिनाम्

তাৰ পাছত দেৱদূতে বিমান ধৰি উচ্চস্বৰে ইন্দ্ৰদ্যুম্নক এই কথা ক’লে, যেতিয়া নাকবাসীসকলে শুনি আছিল।

Verse 20

देवदूत उवाच । नवीकृताधुना कीर्तिस्तव भूपाल निर्मला । त्रिलोक्यामपि तच्छीघ्रं विमानमिदमारुह

দেৱদূতে ক’লে— “হে ভূপাল, এতিয়া তোমাৰ নিৰ্মল কীৰ্তি নৱীকৃত হ’ল। ই ত্ৰিলোকতিও শীঘ্ৰে বিস্তাৰ পাব; সেয়ে তৎক্ষণাৎ এই দিৱ্য বিমানে আৰোহণ কৰা।”

Verse 21

गम्यतां ब्रह्मणो लोकमाकल्पं तपसोर्जितम् । प्रेषितोऽहमनेनैव तवानयनकारणात्

“আহা, ব্ৰহ্মাৰ লোকলৈ যোৱা হওক—যি তপস্যাৰে অৰ্জিত আৰু আকাল্প স্থায়ী। তোমাক তাত লৈ যোৱাৰ উদ্দেশ্যেই তেওঁ মোক পঠাইছে।”

Verse 22

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पृथिव्यां प्रथिता भवेत् । तावानेव भवेत्स्वर्गी सति पुण्ये ह्यनंतके

যিমান দিনলৈকে মানুহৰ কীৰ্তি পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ হৈ থাকে, সিমান দিনলৈকে সি স্বৰ্গত বাস কৰে—অক্ষয় পুণ্যৰ আশ্ৰয় থাকিলে।

Verse 23

सुरालयसरोवापीकूपारामादिकल्पना । एतदर्थं हि पूर्ताख्या धर्मशास्त्रेषु निश्चिता

দেৱালয় স্থাপন, পুখুৰী আৰু কূপ, ধাপ-কূপ (বাওলী), উদ্যান আদি নিৰ্মাণ—এই উদ্দেশ্যৰ বাবেই—ধৰ্মশাস্ত্ৰসমূহত ‘পূর্ত’ নামে পুণ্যকৰ্ম বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।

Verse 24

इंद्रद्युम्न उवाच । अमी ममैव सुहृदो मार्कंडबककौशिकाः । गृध्रकूर्मौ प्रभावोऽयममीषां मम वृद्धये

ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে: “এওঁলোক নিশ্চয়েই মোৰ সুহৃদ—মাৰ্কণ্ড, বক আৰু কৌশিক। গৃধ্ৰ আৰু কূৰ্মৰ এই আশ্চৰ্য প্ৰভাৱেই এওঁলোকৰ বৃদ্ধি আৰু মোৰো উন্নতি সাধন কৰিলে।”

Verse 25

तच्चेदमी मया साकं ब्रह्मलोकं प्रयांत्युत । पुरःस्थितास्तदायास्ये ब्रह्मलोकं च नान्यथा

“যদি এওঁলোকো মোৰ সৈতে ব্ৰহ্মলোকলৈ যায়, তেন্তে—এওঁলোক মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছে বুলিয়েই—মই সেই সময়তেই ব্ৰহ্মলোকলৈ যাম, অন্যথা নহয়।”

Verse 26

परेषामनपेक्ष्यैव कृतप्रतिकृतं हि यः । प्रवर्तते हितायैव स सुहृत्प्रोच्यते बुधैः

যি জনে আনৰ অপেক্ষা নকৰাকৈ, উপকাৰৰ প্ৰতিউপকাৰ কৰি, কেৱল আনৰ মঙ্গলৰ বাবেই কাৰ্য কৰে—বুধসকলে তাক সত্য সুহৃদ বুলি কয়।

Verse 27

स्वार्थोद्युक्तधियो ये स्युरन्वर्थास्तेप्यसुंधराः । मरणं प्रकृतिश्चैव जीवितं विकृतिर्यदा

যিসকলৰ বুদ্ধি কেৱল স্বাৰ্থত উদ্যমী, তেওঁলোকে নামমাত্ৰ ‘জীৱিত’ হলেও প্ৰকৃততে জীৱনৰ বাহক নহয়। যেতিয়া মৃত্যুক ‘স্বাভাৱিক’ বুলি ধৰা হয় আৰু জীৱনেই বিকৃতি হয়, তেতিয়া মূল্যবোধ উলটি যায়।

Verse 28

प्राणिनां परमो लाभः केवलं प्राणिसौहृदम् । दरिद्रा रागिणोऽसत्यप्रतिज्ञाता गुरुद्रुहः

প্ৰাণীসকলৰ পৰম লাভ একমাত্ৰ প্ৰাণীসৌহাৰ্দ্য—জীৱৰ প্ৰতি সদ্ভাৱ। কিন্তু গুণত দৰিদ্ৰ, ৰাগত বশ হৈ, তেওঁলোকে প্ৰতিজ্ঞা মিছা কৰে আৰু গুৰুৰ প্ৰতিও দ্ৰোহী হয়।

Verse 29

मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकमंडनाः । परार्थनष्टास्तदमी पंच संप्रति साधवः

যিসকল পাপী মিত্ৰতাৰ অন্ত ঘটায়, তেওঁলোক সাধাৰণতে নৰকৰ অলংকাৰ। কিন্তু এই পাঁচজন—যিসকলে পৰৰ হিতৰ বাবে নিজকে বিপদত পেলাইছে—এতিয়া সঁচাকৈ সাধু।

Verse 30

मम कीर्तिसमुद्धारः स प्रभावो महात्मनाम् । अमीषां यदि ते स्वर्गं प्रयास्यन्ति मया सह । तदाहमपि यास्यामि देवदूतान्यथा न हि

এই মহাত্মাসকলৰ প্ৰভাৱতেই মোৰ কীৰ্তি উত্থিত হৈছে। যদি এই সত্তাসকল মোৰ সৈতে একেলগে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে, হে দেবদূত, তেন্তে মইও যাবই; অন্যথা হ’ব নোৱাৰে।

Verse 31

देवदूत उवाच । एते हरगणाः सर्वेशापभ्रष्टाः क्षितिं गताः

দেবদূতে ক’লে: “এইসকল হৰ (শিৱ)ৰ গণ; সৰ্বেশ্বৰ—সকলৰ প্ৰভুৰ—শাপত অপভ্ৰষ্ট হৈ পৃথিৱীলৈ নামি আহিছে।”

Verse 32

शापांते हरपार्श्वे तु यास्यंति पृथिवीपते । विहायेमानतो भूप त्वमागच्छ मया सह

শাপৰ অন্তত, হে পৃথিৱীপতি, তেওঁলোকে নিশ্চয় হৰ (শিৱ)ৰ কাষলৈ উভতি যাব। সেয়ে, হে ভূপ, ইমানতে তেওঁলোকক এৰি মোৰ সৈতে আহা।

Verse 33

न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम् । इंद्रद्युम्न उवाच । यद्येवं गच्छ तद्दूत नायास्येहं त्रिविष्टपम्

দেৱ মহেশ্বৰক ত্যাগ কৰি তেওঁলোকৰ স্বৰ্গো মনত নপৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে: যদি তেনেহ’লে, হে দূত, তুমি যোৱা—মই ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ নাযাওঁ।

Verse 34

तथा तथा यति ष्यामि भविष्यामि यथा गणः । अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निंदितः

সেইদৰে মই সাধনা কৰিম আৰু গণৰ দৰে (শিৱৰ পৰিচাৰক সদৃশ) হ’ম। কিয়নো এই স্বৰ্গ অশুচিতা, পুণ্যক্ষয় আৰু আন দোষেৰে কলুষিত বুলি নিন্দিত।

Verse 35

स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये । तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्

স্বৰ্গ কেৱল পৰম্পৰাত শুনা বস্তু, সেয়ে মই তাক কামনা নকৰোঁ। তাত অৱস্থিত হৈ পুনৰ পতনৰ ভয় মোৰ মনৰ পৰা নাযায়।

Verse 36

पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये । सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः

যিহেতু মানুহৰ পুনৰ পতন অনিবাৰ্য, সেয়ে মই স্বৰ্গ কামনা নকৰোঁ। পুণ্য থাকিলেও, সেই পুণ্য ক্ষয় হ’লে, মানুহ নিজ লোকৰ পৰা নিজেই পতিত হয়।

Verse 37

चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्

“চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত মই লজ্জিত হৈ পৰিছোঁ; সেই স্বৰ্গলৈ মই কেনেকৈ যাম?” এইদৰে কৈ, দূতে শুনি থাকোঁতে ৰজাই বিস্ময় আৰু মননত স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 38

अप्राक्षीद्भूपतिः कूर्मं तदायुःकारणं तदा । इदमायुः कथं जातं कूर्म दीर्घतमं तव

তেতিয়া ৰজাই কচ্ছপক তাৰ আয়ুৰ কাৰণ সুধিলে: “হে কচ্ছপ, তোমাৰ এই অতি দীঘল আয়ু কেনেকৈ লাভ হ’ল?”

Verse 39

सुहृन्मित्रं गुरुस्त्वं मे येन कीर्तिर्ममोद्धृता

“তুমি মোৰ সুহৃদ, মোৰ মিত্ৰ আৰু মোৰ গুৰু; কিয়নো তোমাৰ দ্বাৰাই মোৰ কীৰ্তি উচ্ছ্বসিত হৈছে।”

Verse 40

कूर्म उवाच । श्रृणु भूप कथां दिव्यां श्रवणात्पापनाशिनीम् । कथां सुमधुरामेतां शिवमाहात्म्यसंयुताम्

কচ্ছপে ক’লে: হে ভূপ, এক দিৱ্য কাহিনী শুনা—যাৰ শ্ৰৱণমাত্ৰেই পাপ নাশ হয়। এই কাহিনী অতি মধুৰ আৰু শিৱ-মাহাত্ম্যৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 41

श्रृण्वन्निमामपि कथां नृपते मनुष्यः सुश्रद्धया भवति पापविमुक्तदेहः । शंभोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेवमासीत्प्रसादत इयं मम कूर्मता च

হে নৃপতি, যি মানুহে সু-শ্ৰদ্ধাৰে এই কাহিনী শুনে, সি দেহ-চিত্তত পাপমুক্ত হয়। শম্ভুৰ প্ৰসাদ লাভ কৰি আয়ু যথাযথভাৱে স্থিত আৰু পূৰ্ণ হয়; সেই প্ৰসাদতেই মোৰ এই ‘কূৰ্মতা’ও ঘটিল।