Adhyaya 55

Verse 1

सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः

সূত ক’লে: বাভ্ৰব্যৰ এই বাক্য শুনি কুৰুনন্দন ভক্তিৰে নাৰদ মুনিক প্ৰণাম কৰিলে; বিস্মিত হৈ তেওঁৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল।

Verse 2

प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्

আৰু বহু সময় ধৰি প্ৰশংসা কৰি, তেওঁ পুনৰ নাৰদ মুনিক ক’লে।

Verse 3

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि

হে মুনি, তোমাৰ মুখৰ পৰা গুপ্তক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য শুনিও মোৰ তৃপ্তি নহয়; সেয়ে অনুগ্ৰহ কৰি তাক পুনৰ অধিক বিস্তাৰে ক’বলৈ যোগ্য হওঁক।

Verse 4

नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्

নাৰদে ক’লে: হে কুৰুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ! মই মহালিঙ্গ—গৌতমেশ্বৰ লিঙ্গৰ মহিমা ক’ম; তুমি সম্পূৰ্ণ মনোযোগেৰে সেয়া শুনা।

Verse 5

अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः

অক্ষপাদ নামে এজন মহাযোগী আছিল, যি গৌতম মুনি বুলি খ্যাত; তেওঁ মহিমান্বিত প্ৰভু, অহল্যাৰ স্বামী, আৰু গোদাৱৰী নদীক প্ৰকাশ কৰোঁতা আছিল।

Verse 6

गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्

গুপ্তক্ষেত্ৰৰ সৰ্বোত্তম মাহাত্ম্য জানি, তেওঁ যোগসাধনা আৰম্ভ কৰি এই ঠাইতে মহাতপস্যা কৰিলে।

Verse 7

योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया

তাৰ পাছত মহাত্মা গৌতমে যোগসিদ্ধি লাভ কৰি, এই ঠাইতেই এটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে আৰু তাক “গৌতমেশ্বৰ” নামে নামকৰণ কৰিলে।

Verse 8

संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

এই মহালিঙ্গক স্নান কৰাই চন্দনেৰে লেপি, নানা প্ৰকাৰ ফুলেৰে পূজা কৰি, তাৰ সন্মুখত গুগ্গুল ধূপ জ্বলাইব লাগে; তেনে ভক্ত সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ৰুদ্ৰলোকত সন্মানিত হয়।

Verse 9

अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्

অৰ্জুনে ক’লে: হে নাৰদ! মই যোগৰ স্বৰূপ তত্ত্বতঃ, অৰ্থাৎ তাৰ বাস্তৱ সত্য ৰূপে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; কিয়নো সকলোৱে যোগক সৰ্বোত্তমৰো সৰ্বোত্তম বুলি প্ৰশংসা কৰে।

Verse 10

नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु

নাৰদে ক’লে: হে কুৰূশ্ৰেষ্ঠ! মই তোমাক সংক্ষেপে যোগতত্ত্ব ক’ম। যাৰ কেৱল শ্ৰৱণেই যদি নিৰ্মলতা আনে, তেন্তে তাৰ সেৱা-সাধনাই কিমান অধিক ফল দিব!

Verse 11

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः

যোগৰ তত্ত্ব ‘চিত্তবৃত্তি-নিরোধ’ নামে প্ৰখ্যাত; আৰু ইয়াত যোগীসকলে অষ্টাঙ্গ পদ্ধতিত তাক সাধন কৰে।

Verse 12

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्

যম আৰু নিয়মেই প্ৰথম; প্ৰাণায়াম তৃতীয়। তাৰ পাছত প্ৰত্যাহাৰ আৰু ধাৰণা; ধ্যেয় (ধ্যানৰ নিৰ্বাচিত লক্ষ্য) আৰু ধ্যান সপ্তম।

Verse 13

समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव

আৰু সমাধিক যোগৰ অষ্টম অঙ্গ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। হে পাণ্ডৱ! এই অষ্টাঙ্গৰ প্ৰত্যেকটোৰ পৃথক লক্ষণ শুনা।

Verse 14

अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

এইবোৰক যথাক্ৰমে সাধন কৰিলে মানুহে যোগ লাভ কৰে। এইবোৰ হ’ল—অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চৌৰ্য নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপরিগ্ৰহ (অসঞ্চয়)।

Verse 15

एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते

এই পাঁচটাক যম বুলি কোৱা হৈছে; এতিয়া ইহঁতৰ লক্ষণো শুনা। যি সকলো ভূতক আত্মাৰ দৰে জানি সিহঁতৰ হিতৰ বাবে প্ৰৱৰ্তে—

Verse 16

अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः

ইয়াক অহিংসা বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ই বেদে বিধান কৰা। যি দেখা, শুনা, অনুমান কৰা আৰু নিজে অনুভৱ কৰা—সেয়া যথাৰ্থভাৱে প্ৰকাশ কৰা।

Verse 17

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन

সত্য কোৱা বুলিলে বুজায়—যি কথা সত্য আৰু আনক পীড়া নিদিয়ে। আৰু অস্তেয় বুলিলে বুজায়—আনৰ বস্তু কেতিয়াও নলোৱা, আপদত পৰিলেও কোনোভাবে নহয়।

Verse 18

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः

এইদৰে অস্তেয় মন, কৰ্ম আৰু বাক্যত সংযম বুলি কীৰ্তিত। আৰু যতি-সন্ন্যাসীৰ বাবে অমৈথুন (ব্ৰহ্মচৰ্য)ো মন-বাক-কায়াৰ কৰ্মেৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে।

Verse 19

ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा

গৃহস্থসকলৰ বাবে ঋতুকালত নিজৰ বৈধ পত্নীৰ সৈতে গমন কৰাই ব্ৰহ্মচৰ্য্য বুলি গণ্য; কিন্তু যতি-সন্ন্যাসীৰ বাবে মন, বাক্য আৰু দেহ-ক্ৰিয়াৰে সম্পূৰ্ণ সৰ্বসন্ন্যাস পালনীয়।

Verse 20

गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु

গৃহস্থসকলৰ ক্ষেত্ৰত অপৰিগ্ৰহ মানে মনৰ অসঙ্গতা বুলিয়েই স্মৃতিত বুজোৱা হৈছে। এই যমসমূহ তোমাক কোৱা হ’ল; এতিয়া পাঁচ নিয়ম শুনা।

Verse 21

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्

শৌচ, তুষ্টি, তপ, জপ আৰু গুৰুভক্তি—এই পাঁচ নিয়ম; এই পাঁচটাৰো পৃথক পৃথক লক্ষণ একে একে শুনা।

Verse 22

बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्

শৌচ দুবিধ বুলি কোৱা হয়—বাহ্য আৰু অন্তৰ। বাহ্য শৌচ মাটি আৰু পানীৰে পৰিষ্কাৰ কৰা; অন্তৰ শৌচ হ’ল শুদ্ধ মন।

Verse 23

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते

ন্যায়েৰে আহৰণ কৰা জীৱিকাৰে—ভিক্ষা হওক বা সৎ উপাৰ্জন—যাৰ সন্তোষ সদায় থাকে, তাকেই তুষ্টি বুলি কোৱা হয়।

Verse 24

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

চান্দ্ৰায়ণ আদি তপস্যাসমূহ নিশ্চয় বিধান কৰা হৈছে; যি আহাৰ লঘু কৰি অনুশীলন কৰে, তাকেই তপ বুলি কোৱা হয়।

Verse 25

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता

স্বাধ্যায়ক জপ বুলি কোৱা হৈছে—প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ পুনঃপুন অনুশীলন আদি। শিৱ, জ্ঞান আৰু গুৰুৰ প্ৰতি ভক্তিক ‘গুৰু-ভক্তি’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 26

एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः

এইদৰে নিয়ম আৰু সংযমসমূহ সুচাৰুৰূপে সাধন কৰি, বিচক্ষণ সাধকে প্ৰাণায়ামত মনোনিবেশ কৰিব লাগে; যোগসিদ্ধিৰ বাবে আন কোনো পথ নাই।

Verse 27

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते

কাৰণ অশুচি দেহধাৰীৰ ভিতৰত বায়ুৰ মহা কোপ জন্মে; বায়ু-বিকোপৰ ফলত কুষ্ঠ আৰু জড়তা আদি ব্যাধি লাভ হয়।

Verse 28

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव

সেয়ে বিচক্ষণজনে দেহ শুদ্ধ কৰি পৰম যত্নে প্ৰয়াস কৰিব লাগে। হে পাণ্ডৱ, মই প্ৰাণায়ামৰ লক্ষণ ক’ম—শুনা।

Verse 29

प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः

প্ৰাণ আৰু অপানৰ নিয়ন্ত্ৰণকেই প্ৰাণায়াম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। ধীৰচিত্ত সাধকে ইয়াক ত্ৰিবিধ বুলি কয়—লঘু, মধ্যম আৰু উত্তম।

Verse 30

लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः

লঘু প্ৰাণায়াম দ্বাদশ মাত্ৰাৰ; মাত্ৰা মানে নিমিষ-উন্মিষ, অৰ্থাৎ চকু পলক মৰা আৰু নোমৰা। মধ্যম তাৰ দ্বিগুণ, আৰু উত্তম ত্ৰিগুণ বুলি স্মৃত।

Verse 31

प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्

প্ৰথম স্তৰে ঘাম জয় হয়; মধ্যম স্তৰে কঁপনি নাশ হয়। তৃতীয় স্তৰে বিষাদ জয় হয়—এইদৰে ক্ৰমে ক্ৰমে দোষসমূহ অতিক্ৰম কৰা যায়।

Verse 32

पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्

পদ্ম নামে আসন গ্ৰহণ কৰি, সুখে বহি, প্ৰাণায়াম ত্ৰিধা অভ্যাস কৰিব লাগে—ৰেচক (শ্বাস ত্যাগ), পূৰক (শ্বাস গ্ৰহণ) আৰু কুম্ভক (ধাৰণ)।

Verse 33

प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः

প্ৰাণসমূহক ঘনভাৱে সংযম কৰাৰ বাবে ইয়াক প্ৰাণায়াম বুলি স্মৃত। যেনেকৈ পৰ্বতৰ ধাতু ভাটিত ফুঁ দি গলালে তাৰ মলিনতা দগ্ধ হয়,

Verse 34

तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्

এইদৰে ইন্দ্ৰিয়সমূহে আৱৃত দোষ প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা দগ্ধ হৈ নাশ পায়। শত কপিল (তাম্ৰবৰ্ণ) গাই দান কৰিলে যি ফল লাভ হয়, ইয়াৰ ফলও তেনেকুৱাই হয়।

Verse 35

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা যোগজ্ঞ জনে—সেইহেতু—সদায় প্ৰাণক সংযম কৰিব লাগে। প্ৰাণায়ামৰ ফলত শান্তি আদি দিব্য সিদ্ধিসমূহ ক্ৰমে ক্ৰমে সম্পন্ন হয়।

Verse 36

शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्

শান্তি, প্ৰশান্তি, দীপ্তি আৰু প্ৰসাদ—এইবোৰ যথাক্ৰমে উদ্ভৱ হয়; আৰু তদ্বারা বৰ্তমান পাপ আৰু নতুনকৈ উদয় হোৱা পাপৰ প্ৰবৃত্তি ৰুদ্ধ হয়।

Verse 37

वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः

যেতিয়া লোভ আৰু মোহ-ৰূপ দোষসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰা হয়, তেতিয়া প্ৰথম গুণ জন্মে—যাক ‘বাসনা-শান্তি’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 38

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि

আৰু যেতিয়া তপস্যাজনিত সিদ্ধি-লাভ প্ৰাপ্ত হয়, তাকো ‘শান্তি’ বুলি কোৱা হয়। তেতিয়া সকলো ইন্দ্ৰিয়ত প্ৰসাদ জন্মে আৰু বুদ্ধিতো নিৰ্মল স্থৈর্য-শান্তি—প্ৰাণবায়ুসমূহৰ বশীভাৱৰ দ্বাৰাও।

Verse 39

प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्

ইয়াক ‘প্ৰসাদ’—প্ৰসন্ন কৃপা—বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। এইদৰে চতুৰ্বিধ লাভ প্ৰাপ্ত হয়; সেয়ে এই ফল জানি যোগীয়ে সদায় প্ৰাণায়াম অনুশীলন কৰিব।

Verse 40

मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः

যেনেকৈ সিংহ, বাঘ আৰু হাতী সেবা আৰু প্রশিক্ষণে মৃদু হয়, তেনেকৈ সাধনাৰে প্ৰাণো বশযোগ্য হৈ পৰে।

Verse 41

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्

এইদৰে প্ৰাণায়াম ব্যাখ্যা কৰা হ’ল; এতিয়া প্ৰত্যাহাৰ শুনা। বিষয়বস্তুৰ ফালে বাহিৰলৈ ধাৱমান চিত্তক উলটাই আনাই প্ৰত্যাহাৰ।

Verse 42

प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु

যি সংযম এইদৰে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, সেয়াই প্ৰত্যাহাৰ। প্ৰত্যাহাৰ কোৱা হ’ল; এতিয়া ধাৰণাৰ লক্ষণ শুনা।

Verse 43

यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्

যেনেকৈ পানীৰ আকাঙ্ক্ষীসকলে পাত-নলী আদি দ্বাৰা ধীৰে ধীৰে পানী চুমুক দিয়ে, তেনেকৈ যোগীয়ে পদ্ধতি সাধি বায়ুক কোমলভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰি অন্তৰলৈ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 44

प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके

প্ৰথমে যোগীয়ে নাভি-দেশৰ পৰা প্ৰাণবায়ুক হৃদয়ত স্থাপন কৰে; তাৰ পাছত তাক তালুত আৰু ভ্ৰূ-মধ্যত লৈ যায়—চাৰি পাঁপৰি, ষোল্ল পাঁপৰি, বাৰ পাঁপৰি আৰু দুবাৰ ষোল্ল পাঁপৰি থকা পদ্ম-কেন্দ্ৰসমূহত।

Verse 45

आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती

কেৱল আকুঞ্চন (সংকোচ) দ্বাৰাই শ্বাসক ধীৰে ধীৰে মূৰলৈ উঠাই, কৃতী সাধকে সেই প্ৰাণক মূৰ্ধ্নিত—ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত—ধাৰণ কৰিব।

Verse 46

प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्

এই ধাৰণা বাৰটা প্ৰাণায়ামৰে গঠিত বুলি কোৱা হয়। এই দহ ধাৰণাসমূহ স্থাপন কৰিলে, মানুহে অক্ষৰ (অবিনাশী)ৰ সৈতে সমতা লাভ কৰে।

Verse 47

धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते

ধাৰণাত স্থিত সাধকৰ বাবে যি ধ্যানযোগ্য, তাৰ লক্ষণ মোৰ পৰা শুনা। হে পাৰ্থ! ধ্যানযোগ্য বহু প্ৰকাৰৰ, আৰু তাৰ অন্ত সীমা সম্পূৰ্ণৰূপে ধৰা নাযায়।

Verse 48

केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन

কিছুমানে শিৱক ধ্যান কৰে, কিছুমানে হৰিক; আন কিছুমানে সূৰ্যক, আৰু কিছুমানে বিধাতা ব্ৰহ্মাক। কিছুমানে মহাভূতা-স্বরূপ দেৱীক, আদ্য শক্তিক ধ্যান কৰে—এইদৰে লোকসকলে নানা প্ৰকাৰে ধ্যান কৰে।

Verse 49

तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्

তাত যি যি ধ্যান কৰে, সি সেই তত্ত্বতেই লীন হয়। সেয়ে সদায় পঞ্চবক্ত্ৰ হৰ, দেবাধিদেৱ শিৱক স্মৰণ কৰা উচিত।

Verse 50

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्

তেঁও গৌৰ-তেজস্বী প্ৰভুৰ ধ্যান কৰা—পদ্মাসনত উপবিষ্ট, হাতে বীজপূৰ (সিত্ৰন) ধৰি স্থিত; দশহস্ত, অতি প্ৰসন্ন মুখমণ্ডল, গভীৰ ধ্যানত প্রতিষ্ঠিত।

Verse 51

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

এই ধ্যানযোগ্য ৰূপ তোমাক কোৱা হ’ল; সেয়ে ধ্যানৰ অনুশীলন কৰা। ধ্যানৰ এই লক্ষণেই স্পষ্ট—চকুৰ পলক পৰাৰ আধা সময়তো।

Verse 52

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

যি ধাৰণাত দৃঢ়ভাৱে প্রতিষ্ঠিত, তাৰ ধ্যানযোগ্য বস্তুৰ পৰা পৃথকতা জন্মে নাহে। এইদৰে এই দুষ্প্ৰাপ্য, দুঃআৰোহ ভূমিত আৰূঢ় হৈ যোগবিদ…

Verse 53

न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

তাৰ পাছত যেতিয়া সি একো নাভাবেই, তাকেই সমাধি বুলি কোৱা হয়। সমাধিৰ সত্য লক্ষণ মই যিদৰে যথাযথ কওঁ, মন দি শুনা।

Verse 54

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः

শব্দ, স্পৰ্শ আৰু ৰসৰ পৰা শূন্য, গন্ধ আৰু ৰূপৰ পৰা মুক্ত হৈ যিজনে পৰম পুৰুষক লাভ কৰে, তেওঁক সমাধিস্থ বুলি ঘোষণা কৰা হয়।

Verse 55

तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

সেই অৱস্থা লাভ কৰিলে মানুহ কেতিয়াও বিঘ্নে পৰাভূত নহয়। সমাধিস্থ হৈ তেওঁ গম্ভীৰ দুখেৰোও কঁপে নাহে।

Verse 56

शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति

যদি তেওঁৰ কাণৰ কাষত শংখ আদি শত শত বাদ্য বাজে, যদি ভেৰীও পিটা হয়, তথাপি তেওঁ বাহ্য শব্দ অনুভৱ নকৰে।

Verse 57

कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

যদি চাবুকৰ আঘাতে আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়, যদি অগ্নিয়ে দেহ দগ্ধ কৰে, বা ভয়ংকৰ শীতত থিয় হয়, তথাপি তেওঁ বাহ্য স্পৰ্শ অনুভৱ নকৰে।

Verse 58

रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

যদি তেওঁ বাহ্য স্পৰ্শতো এনেদৰে অচল থাকে, তেন্তে বাহ্য ৰূপ, গন্ধ আৰু ৰসৰ কথা কিয় ক’ব? যিজনে আত্মাই আত্মাক দেখে, তেওঁ পুনৰ সমাধি লাভ কৰে।

Verse 59

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्

তাক তৃষ্ণা বা ক্ষুধা কেতিয়াও কষ্ট নিদিয়ে।

Verse 60

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः

সেই সুখ স্বৰ্গত নহয়, পাতালতো নহয়, নতুবা মানৱলোকে ক’তো নহয়; অচল সমাধি লাভ কৰি যি আনন্দ নৰে পায়, সেইয়েই পৰম সুখ।

Verse 61

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु

হে কুৰুনন্দন, এইদৰে যোগপথত আৰূঢ় হোৱা জনৰ বাবেও পাঁচটা তিতা উপসৰ্গ উদয় হয়; সিহঁত কেনেকৈ প্ৰৱৰ্তে, শুনা।

Verse 62

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः

সেই (পাঁচ) উপসৰ্গ হ’ল: প্ৰাতিভ, শ্ৰাৱণ, দৈৱ, ভ্ৰমাৱর্ত আৰু ভীষণ। ‘প্ৰাতিভ’ হৈছে সাত্ত্বিক শক্তি—সকলো শাস্ত্ৰ সম্পৰ্কে সূক্ষ্ম অন্তৰ্দৃষ্টি।

Verse 63

तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः

সেই প্ৰাতিভৰ বাবে যদি যোগী সোনকালে অহংকাৰ-মদত মত্ত হয়, তেন্তে চিত্ত তৎক্ষণাৎ বিচলিত হয়। হাজাৰ হাজাৰ যোজন দূৰৰ পৰা শুনিব পৰা—ইয়াকেই ‘শ্ৰাৱণ’ বোলা হয়।

Verse 64

द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ

এই দ্বিতীয়টোও সাত্ত্বিক; কিন্তু যেতিয়া ই মদ-অহংকাৰলৈ পৰিণত হয়, তেতিয়া বিনাশ পায়। যি দেৱতাসকলৰ অষ্ট দিৱ্য যোনি দৰ্শন কৰে—সেইজনক ‘দৈৱ’ (বিঘ্ন) বোলা হয়।

Verse 65

अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः

এইটোও সাত্ত্বিক দোষ; ইয়াৰ পৰা উঠা মদ-অহংকাৰেই ইয়াক বিনাশ কৰে—যেন পানীৰ আবর্ত, সোঁতৰ জনাৱর্তত অস্থিৰ হৈ উঠা।

Verse 66

आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः

‘আৱৰ্ত’ নামৰ এই দোষ ৰাজসিক আৰু মহাভয়ংকৰ। এই দোষসমূহে যোগীৰ মনক নিৰালম্ব কৰি ঘূৰি-ভ্ৰমি ফুৰায়।

Verse 67

समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः

সকলো আশ্ৰয়ৰ আধাৰ ভাঙি পৰিলে ‘ভ্ৰম’ নামৰ তামসিক গুণ উদয় হয়। এই তামসিক অশান্তিত যোগ নষ্ট হয়—দেৱযোনিত জন্ম লোৱা সকলো সত্তাৰো।

Verse 68

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

মহাঘোৰ উপসৰ্গে পুনঃ পুনঃ মনক আবর্তিত কৰে। সেয়ে যোগীয়ে শুভ্ৰ কম্বল আৱৰি, মনোময় অনুশাসন—অন্তৰ্ধ্যান-সাধনা—আশ্ৰয় কৰিব।

Verse 69

चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता

পৰম ব্ৰহ্মক ধ্যান কৰক, মনক সম্পূৰ্ণৰূপে তাতেই প্ৰবণ কৰক। সিদ্ধি কামনাকাৰী জনে সত্ত্বিক আহাৰহে সেৱন কৰিব।

Verse 70

राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

ৰাজসিক আৰু তামসিক উপায়ে যোগী কেতিয়াও সিদ্ধি নাপায়। তেওঁ শ্ৰদ্ধাৱান, দান্ত, শ্ৰোত্ৰিয় আৰু মহাত্মাসকলৰ সঙ্গ-আশ্ৰয় লওক।

Verse 71

स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा

যোগীয়ে ভিক্ষা আৰু যাচনা কেৱল সেইসকলৰ পৰা কৰিব, যিসকল নিজৰ স্বধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত নহয়। ভিক্ষা হ’ব পাৰে যৱান্ন, তক্র, পয় বা কেৱল যাৱক-গ্ৰুৱেল।

Verse 72

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः

পকা ফল-মূল, অথবা শস্য আৰু ভূষি-চূৰ্ণৰ প্ৰস্তুতি—শ্ৰুতি মতে এইবোৰ যোগীৰ সিদ্ধিদায়ক আহাৰ।

Verse 73

मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः

নিমিত্তৰ দ্বাৰা মৃত্যুকাল বুজি, যোগসাধকে একাগ্ৰচিত্তে কালের (মৃত্যুৰ) বঞ্চনাৰ্থে যোগত নিয়োজিত হওক।

Verse 74

निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्

এতিয়া মই সেই নিমিত্তসমূহ ক’ম, যাৰ দ্বাৰা যোগবিদ্যাৰ জ্ঞানীজনে মৃত্যুক বুজি পায়; যেন স্বপ্নত ৰক্ত-শ্যম বস্ত্ৰধাৰী সৎ-সতী নাৰী ইয়াত গীত গাই থকা দেখা যায়।

Verse 75

दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च

যদি স্বপ্নত কোনো নাৰী মানুহক দক্ষিণ দিশালৈ লৈ যায়, তেন্তে সিও বাঁচি নাথাকে। আৰু স্বপ্নত নগ্ন ক্ষপণক সন্ন্যাসীক হাঁহি থকা দেখা—ইয়াও এক নিমিত্ত।

Verse 76

एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्

তাক লাফাই-ঝাঁপাই কৰা দেখা মাত্রেই বুজিব লাগে যে মৃত্যু আহি উপস্থিত হৈছে। তদুপৰি, যি জন ঋক্ষ আৰু বানৰৰ জোঁটত আৰূঢ় হৈ গীত গাই দক্ষিণ দিশালৈ গৈ থাকে—সেয়াও অশুভ লক্ষণ।

Verse 77

याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्

যদি স্বপ্নত কোনো ব্যক্তি দধি, পংক বা গোবৰত গৈ ডুব যায়, তেন্তে সি বাঁচি নাথাকে। তদুপৰি, যদি সি এনে এখন নদী দেখে যাৰ জল সত্য জল নহয়—চুল, অঙ্গাৰ আৰু ভস্ম-সৰ্পেৰে পূৰ্ণ—ইয়াও মৃত্যুৰ নিমিত্ত।

Verse 78

एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः

যদি স্বপ্নত এইবোৰৰ যিকোনো এটাৰে পৰিপূৰ্ণ দৃশ্য দেখা যায়—ভয়ংকৰ, বিকট, ৰূক্ষ পুৰুষসকল উত্থিত অস্ত্ৰসহ—তেন্তে মানুহ বাঁচি নাথাকে।

Verse 79

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

যদি সপোনত মানুহ পাথৰেৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়, তেন্তে সি তৎক্ষণাৎ মৃত্যুক লাভ কৰে। আৰু সূৰ্যোদয়ত কেঁকোৰা মাৰি কঁদিয়াই শিয়াল সোজাকৈ সন্মুখলৈ আহিলে, সেয়াও মৃত্যুৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 80

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

যদি অশুভভাৱে উলটা-পালটা বা বিকৃত দৃশ্য দেখা যায়, তেন্তে সি শীঘ্ৰে মৃত্যুক লাভ কৰে। যদি দীপৰ গন্ধ নুবুজে আৰু নিশাত অগ্নিৰ দৰে বমি কৰে, সেয়াও মৃত্যুৰ লক্ষণ।

Verse 81

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

যদি কোনোবাই আনৰ চকুত নিজৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা নাপায়, তেন্তে সি জীয়াই নাথাকে। তদ্ৰূপে, অৰ্ধৰাত্ৰিত বা দিনত শক্ৰৰ বজ্ৰ দেখা, অথবা দিনতে গ্ৰহণ দেখা—এইবোৰো মৃত্যুৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 82

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

এইবোৰ দেখি মানুহে বুজিব লাগে যে নিজৰ জীৱনশক্তি ক্ষীণ হৈছে। যেতিয়া নাক বেঁকা হয় আৰু দুয়ো কাণত অসমানভাৱে নামা-উঠা দেখা যায়, (সেয়া জীৱন হ্ৰাসৰ লক্ষণ)।

Verse 83

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

যাৰ বাওঁ চকু পানী ওলাই থাকে, তাৰ আয়ু উগৰি যায়। যেতিয়া মুখ ৰঙা পৰে আৰু জিভাও ক’লা হয়, তেতিয়া (মৃত্যু সন্নিকট)।

Verse 84

तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्

তেতিয়া জ্ঞানী পুৰুষে বুজিব লাগে যে নিজৰ মৃত্যু ওচৰ চাপিছে। যদি সপোনত উট বা গাধাত উঠি দক্ষিণ দিশলৈ যায়, তেন্তে সেয়া মৃত্যুৰ লক্ষণ।

Verse 85

दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते

কাণ ঢাকি থোৱাৰ পাছতো যদি কোনো শব্দ নুশুনে, তেন্তে সি জীৱিত নাথাকে। তদ্ৰূপ, সপোনত যদি তাৰ স্বামী/প্ৰভু বন্ধ হৈ যায় বা আৱদ্ধ হয়, সেয়াও মৃত্যুৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 86

द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः

যদি দুৱাৰ ঠিকমতে নুঠে/নাখোলে আৰু দৃষ্টি প্ৰথমে ফিকা, পাছত ৰঙা হৈ পৰে, তেন্তে সেয়া অশুভ। আৰু যি সপোনত অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি পুনৰ বাহিৰ নাহে, সি বাঁচি নাথাকে।

Verse 87

जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा

জলত প্ৰৱেশ কৰিলেও বা আন কোনো উপায়ে, তাৰ জীৱনৰ অন্ত ঘটে। আৰু যি দুষ্ট ভূতে ৰাতি বা দিন আঘাত কৰি নিধন কৰে, সিও তেনে নিয়তি-সমাপ্তিলৈ যায়।

Verse 88

प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा

স্বাভাৱিক বা বিকৃত লক্ষণৰ দ্বাৰা, তাৰ বাবে যম আৰু অন্তক—দুয়ো মৃত্যুদাতা—ওচৰ চাপি আহে। তদ্ৰূপ, দেৱতা, গুৰু, পিতৃ-মাতৃ আৰু পবিত্ৰ জ্ঞানবিদসকলৰ বিষয়েও অশুভ সংকেত দেখা দিয়ে।

Verse 89

निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्

ভক্ত হৈও যদি নিন্দা আৰু অৱজ্ঞা কৰে, তেন্তে সি দীঘলীয়া জীৱন নাপায়। এনে বিপৰীত নিমিত্ত দেখি যোগবিদে সাৱধানে আচৰণ কৰে।

Verse 90

धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते

ধাৰণাক সঠিকভাৱে স্থাপন কৰি সমাধিত অচল হওক। সেইবেলা যদি মৃত্যু তোমাক ‘ইচ্ছা’ নকৰে, তেন্তে সি তোমাক নাপায়।

Verse 91

विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः

মুক্তি কামনা কৰি ব্ৰহ্ম-মূৰ্ধনি (মস্তকৰ শীৰ্ষ-ৰন্ধ্ৰ) দিশে প্ৰাণ/চেতনা উচ্ছ্বসিত কৰি দিব। তথাপি দেহত থাকোঁতে আৰু মুক্তিৰ ক্ষণতো নানা উপসৰ্গ উঠে।

Verse 92

योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च

সিহঁত যোগীৰ ওচৰলৈ আহে—হে পাণ্ডৱ, সিহঁতৰ কথাও শুনা। ঈশান কোণত ৰাক্ষস-নগৰত যক্ষ আৰু গন্ধৰ্বও আছে।

Verse 93

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी

ঐন্দ্ৰ, সৌম্য, প্ৰজাপত্য আৰু ব্ৰাহ্ম—এই আটাইত সিদ্ধি আট-আটকৈ ঘটে। সিহঁত অষ্টবিধ হয়—শুনা: পাৰ্থিৱী আৰু তৈজসীও।

Verse 94

वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात

তদ্ৰূপে বায়বীয়, ব্যোমাত্মিকা, আৰু মন-অহংকাৰজাত সিদ্ধিও আছে। প্ৰত্যেকটি অষ্টধা বিভক্ত, আৰু ক্ৰমে দ্বিগুণ, পুনৰ দ্বিগুণকৈ বৃদ্ধি পায়।

Verse 95

पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा

আদিতে আছে আঠটি, আৰু অন্তে আছে চৌষট্টি—সেইবোৰ যেথা-তথা শুনা: স্থূলতা, হ্ৰস্বতা, বাল্য, বাৰ্ধক্য, আৰু তদ্ৰূপ যৌৱন।

Verse 96

नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः

নানাজাতিৰ ৰূপ ধাৰণ কৰা আৰু চাৰি তত্ত্বৰ দ্বাৰা দেহ ধাৰণ কৰা—তথাপি ‘পার্থিৱ অংশ’ নথকাকৈ সদায় বিশেষকৈ আঠটা পাৰ্থিৱ সিদ্ধি থাকে।

Verse 97

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्

যেতিয়া পৃথিৱী-তত্ত্ব জয় কৰা হয় আৰু ঈশান-সদৃশ অধিপত্য অৱস্থা লাভ হয়, তেতিয়া জলত বাস কৰাও ভূমিত বাস কৰাৰ দৰে স্বাভাৱিক হয়; সাগৰো তেনে জনক ডুবাই বা ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে।

Verse 98

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे

সৰ্বত্ৰ জল লাভ হয়; শুকান ফলতো দ্ৰৱ উলিয়ায়। তিনিটা (এনে শক্তি) দ্বাৰা দেহ ধাৰণ হয়, আৰু হাতেৰে নদীকো ৰোধ বা স্থিৰ কৰি ৰাখিব পাৰি।

Verse 99

अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः

দেহত ক্ষত নথকা আৰু কান্তিময় তেজ—এইবোৰক অষ্টবিধ গুণ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। আগৰ সেই অষ্ট আৰু এই অষ্ট, ৰাক্ষসৰ নগৰত স্বীকৃত সিদ্ধি বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 100

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्

নিজ দেহৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ কৰা, আৰু তাৰ তাপত ভয়-যন্ত্ৰণা নথকা। জীৱসমূহক শক্তি দান কৰা, আৰু পানীৰ মাজতো অগ্নি জ্বলাই তোলা।

Verse 101

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

হাতে অগ্নি ধৰা, আৰু কেৱল স্মৰণমাত্ৰে পবিত্ৰতা লাভ। ভস্মীভূত বস্তু পুনৰ গঠন কৰা; আৰু এই দুয়ো শক্তিৰ দ্বাৰা দেহ ধাৰণ কৰা।

Verse 102

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

আগৰ সেই ষোল আৰু এই অষ্টও, যক্ষসকলৰ নিবাসত তেজৰ লোকৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয়। তাতেই আছে—ভূতসমূহৰ মনোগত গতি, আৰু অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰাও।

Verse 103

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्

পৰ্বত আদি মহাভাৰ লীলাৰ দৰে বহন কৰা। ইচ্ছামতে লঘুতা বা গৌৰৱতা ধাৰণ কৰা, আৰু দুহাতে বায়ুকো ৰোধ কৰা।

Verse 104

अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः

আঙুলিৰ অগ্ৰভাগত সামান্য পতনে পৃথিৱী সৰ্বত্ৰ কঁপি উঠে। একেটা শক্তিৰ দ্বাৰাই ইচ্ছামতে দেহ প্ৰকাশ পায়—গন্ধৰ্বলোকত এনে সিদ্ধিসমূহ প্ৰবল বুলি কোৱা হয়।

Verse 105

चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय

পূৰ্বৰ চৌব্বিশ আৰু এই আঠটা সিদ্ধি একেলগে—গন্ধৰ্বলোকত মুঠ বত্ৰিশটা সিদ্ধি হয়। এতিয়াৰ পৰা তাৰ ওপৰৰ কথা শুনা।

Verse 106

छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्

ছাঁয়া নোহোৱাকৈয়ে অস্তিত্ব লাভ হয় আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ অদৃশ্য (অচিনাক্ত) হয়। নিত্যে আকাশে গমন কৰিব পাৰি, আৰু নিজে নিজেই ইন্দ্ৰিয়াদি দমন-নিয়ন্ত্ৰণ লাভ হয়।

Verse 107

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

দূৰৰ শব্দো গ্ৰহণ কৰা, সকলো ধৰণৰ শব্দ বুজি লোৱা, তন্মাত্ৰাসমূহৰ সূক্ষ্ম লক্ষণ ধৰা, আৰু সকলো প্ৰাণীৰ দৰ্শন কৰা—এইবোৰ অদ্ভুত যোগসিদ্ধি বুলি বৰ্ণিত।

Verse 108

अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

ইন্দ্ৰলোকত বায়ু-স্বৰূপ আঠটা সিদ্ধি কোৱা হয়, আৰু পূৰ্বৰ বত্ৰিশটাও আছে। তাত ইচ্ছামতে লাভ আৰু ইচ্ছামতে নিৰ্গমন (আত্ম-প্ৰক্ষেপ)ো ঘটে।

Verse 109

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः

সৰ্বত্ৰ অভিভৱ-সামৰ্থ্য, সকলো গোপন ৰহস্যৰ দৰ্শন, আৰু সংসাৰৰ গতি-প্ৰবাহৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন—এইবোৰো মানসিক অষ্ট সিদ্ধি।

Verse 110

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्

সোমলোকে এইবোৰক চল্লিশ বুলি স্মৰণ কৰা হয়, আগৰবোৰসহ: ছেদন (বাধা কাটি পেলোৱা), তাপন (দহন/পীড়ন), বন্ধ (বন্ধন), আৰু আনৰ সংসাৰ-অৱস্থাৰ পৰিবর্তন।

Verse 111

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः

সকলো ভূতৰ প্ৰসাদ লাভ কৰা, আৰু নিৰ্ধাৰিত মৃত্যুকাল জয় কৰা; লগতে অহংকাৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা আন অষ্ট—এইবোৰ আগৰবোৰসহ প্ৰজাপতি-লোকে কোৱা হয়।

Verse 112

आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्

কেৱল আকাৰ/সংকল্পে জগত সৃষ্ট কৰা, আৰু অনুগ্ৰহ দান কৰাও; প্ৰলয়ৰ ওপৰতো অধিকাৰ; আৰু লোকসমূহত আশ্চৰ্য চিত্ৰ-বিচিত্ৰ প্ৰকাশ চলাই দিয়া—এইবোৰ গণিত শক্তি।

Verse 113

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी

প্ৰত্যক্ষ অদ্বিতীয় অসাদৃশ্যতা, নিৰ্বাণৰ পৃথক পৃথক ৰূপে অনুভৱ, আৰু শুভ-অশুভ দুয়োটাৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব—এইবোৰ বুদ্ধিজাত অষ্ট প্ৰাপ্তি বুলি কোৱা হয়।

Verse 114

षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्

ছাপ্পন্ন আৰু তাতো আগৰবোৰ—এই চৌষট্টি গুণ ব্ৰাহ্ম্য পদত প্ৰৱৰ্তে। এই গোপন উপদেশ তোমাৰ দ্বাৰাই ঘোষিত।

Verse 115

जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्

এই সিদ্ধিসমূহ যোগীৰ—জীৱিত অৱস্থাতো বা দেহ-বিচ্ছেদৰ পাছতো। কিন্তু তাত আসক্তি কেতিয়াও নকৰিবা; কিয়নো সঙ্গৰ পৰা পতনৰ আশংকা হয়।

Verse 116

एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः

যেতিয়া যোগীয়ে এই (নিম্ন) গুণসমূহ আঁতৰাই সাধনা কৰে, তেতিয়া আঠটা সিদ্ধি প্ৰৱৰ্তে—যি যোগক সম্পূৰ্ণ সিদ্ধিলৈ লৈ যায়।

Verse 117

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे

অণিমা, লঘিমা, মহিমা আৰু প্ৰাপ্তি; তদুপৰি প্ৰাকাম্য, ঈশিত্ব আৰু বশিত্ব—আৰু আন সিদ্ধিসমূহো কোৱা হৈছে।

Verse 118

यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता

যিসকল মাহেশ্বৰ পদত স্থিত, তেওঁলোকৰ আছে কামাৱসায়িত্ব—সংকল্পৰ সম্পূৰ্ণ সিদ্ধি। সূক্ষ্মতকৈও সূক্ষ্ম হোৱা অণিমা; আৰু শীঘ্ৰতাৰ দ্বাৰাই লঘিমা বুজা যায়।

Verse 119

महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः

মহিমা বুলিয়া কোৱা হয়, কাৰণ সি সকলোৰে পূজ্য; প্ৰাপ্তি সেই অৱস্থা, য’ত একো অপ্রাপ্য নাথাকে। প্ৰাকাম্য সৰ্বব্যাপীজনৰ; আৰু ঈশিত্ব তেওঁৰেই, কিয়নো তেওঁ সত্যই প্ৰভু।

Verse 120

वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता

বশিত্বৰ পৰা ‘বশিতা’ নামৰ সিদ্ধি জন্মে—সপ্তম আৰু উত্তম শক্তি। য’ত ইচ্ছা, তাতেই স্থান; আৰু তাতেই কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে সিদ্ধ হয়।

Verse 121

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

যিজনে ঐশ্বৰ পদ লাভ কৰিছে, তাৰ বাবে এই সিদ্ধিসমূহ নিশ্চয়েই প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত সি ন জন্মে, ন বৃদ্ধি পায়, ন বিনাশ হয়।

Verse 122

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति

যি এই প্ৰকাৰে মুক্তি লাভ কৰে, তাক ‘মুক্ত’ বুলি কোৱা হয়। যেনেকৈ পানী পানীত ঢালিলে তাৰ সৈতে একত্ব লাভ কৰে,

Verse 123

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्

তদ্ৰূপে যোগীৰ আত্মা পৰমাত্মাৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ সাযুজ্য আৰু একত্ব লাভ কৰে। এই ফল জানি যোগীয়ে সদায় যোগৰ অনুশীলন কৰা উচিত।

Verse 124

अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्

ইয়াত যোগাৰ্থ বুজাবলৈ নিৰ্মল যোগীসকলে এক উপমা কয়—চন্দ্ৰকিৰণৰ সংযোগত অৰ্ককান্ত মণিয়ে অগ্নি জ্বলাই তোলে।

Verse 125

समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे

কেৱল এটা উদাহৰণেই নহয়—যোগীৰ বহু উপমা আছে। যেনে তিতিৰ, ইঁদুৰ আৰু নেউল কোনো ঘৰত এনেদৰে বাস কৰে, যেন সেয়া তেওঁলোকৰ স্বামীৰ ঘৰ।

Verse 126

ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा

যেতিয়া সেয়া ধ্বংস হয়, তেতিয়া সিহঁতে দুখেৰে আন ঠাইলৈ যায়—ইয়া যতি-যোগীৰ উপমা নহয়। দেহ মাটিৰ দৰে হওক বা কল্পদেহৰ দৰে, তথাপি শ্ৰেষ্ঠ উপলব্ধিৰ তুলনাত সেয়া তুচ্ছ।

Verse 127

करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्

যোগীৰ উপদেশে মাটিৰ অংশৰ এক ঢিপ গঢ়া হয়; সেয়া পাত, ফুল আৰু ফলৰে সমৃদ্ধ হয় আৰু পশু-পক্ষী-মানৱ আদি জীৱৰ বাবে নিবেদন-অৰ্ঘ্য হয়।

Verse 128

वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्

ছাল কাটি লোৱা গছ এটা লাভ কৰি যোগীসকলে সিদ্ধি লাভ কৰে; আৰু হৰিণৰ শিঙৰ আগ চায়ে তিলক-আকাৰৰ চিহ্ন দেখা পায়।

Verse 129

सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः

সেই লক্ষণ/সাধনাৰ সৈতে একেলগে বৃদ্ধি পালে যোগীয়ে সিদ্ধি লাভ কৰে। দ্ৰব্যেৰে পূৰ্ণ পাত্ৰ উঠাই লৈ সি পৃথিৱীৰ পৰা ওপৰলৈ আৰোহণ কৰে, যেন সাধাৰণ সীমা অতিক্ৰম কৰে।

Verse 130

तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति

এইদৰে উচ্চ পথ দেখা পোৱাৰ পিছত যোগীসকলৰ বাবে অজানা কি থাকে? সিহঁতে জানে কোন ঘৰত মানুহে বাস কৰে আৰু কোন আহাৰেৰে জীৱন ধাৰে।

Verse 131

येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्

যাৰ দ্বাৰা উদ্দেশ্য সত্যই সিদ্ধ হয় আৰু যোগ-সিদ্ধি আপোনা-আপুনি উদ্ভৱ হয়—সেইধৰণৰ জ্ঞান যোগীয়ে উপাসনা কৰিব লাগে, যি কাৰ্য সাৰ্থক কৰে।

Verse 132

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्

জ্ঞানৰ এই অতিমাত্ৰ বহুত্বই যোগৰ বিঘ্নকাৰী হয়। যি তৃষ্ণাৰে ঘূৰি ফুৰে—‘এইটো জানিব লাগে, এইটো জানিব লাগে’—সেইজন বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।

Verse 133

अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः

হাজাৰ কল্পৰ আয়ু হলেও কেৱল সঞ্চয়ে ‘জানিবলগীয়া’ বস্তু পোৱা নাযায়। সঙ্গ ত্যাগ কৰি, ক্ৰোধ জয় কৰি, যি আহাৰ লাভ হয় তাকেই গ্ৰহণ কৰি, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰা উচিত।

Verse 134

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः

বুদ্ধিৰ বিবেচনাৰে ইন্দ্ৰিয়ৰ ‘দুৱাৰ’ বন্ধ কৰি মনক ধ্যানত স্থাপন কৰিব। সাত্ত্বিক আহাৰহে সেৱন কৰিব; যি আহাৰে মন মূঢ় আৰু জড় হয়, তাক কেতিয়াও নাখাব।

Verse 135

स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः

যি সেই (অশুভ) আহাৰ ভক্ষণ কৰে, সি ৰৌৰৱ নৰকৰ প্ৰিয় অতিথি হয়। অনুশাসনৰ এই তিন দণ্ড: বাক্-দণ্ড, কৰ্ম-দণ্ড আৰু মনো-দণ্ড।

Verse 136

यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्

যাৰ এই দণ্ডসমূহ দৃঢ়ভাৱে নিয়ত, সি ত্ৰিদণ্ডী যতি বুলি স্মৃত। লোকসকলে তেনে জনৰ প্ৰতি অনুৰাগী হয়, আৰু তেওঁ নাথাকিলেও গুণকীৰ্তন কৰে।

Verse 137

न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते

আৰু জীৱসমূহে তেওঁক ভয় নকৰে—ইয়াকেই সিদ্ধিৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 138

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

অলৌল্যতা, আৰোগ্য, অনিষ্ঠুৰতা, আৰু মূত্ৰ-পুৰীষতো শুভ গন্ধ; কান্তি, বাক্যৰ প্ৰসন্নতা আৰু স্বৰৰ সৌম্যতা—এইবোৰেই যোগ-প্ৰবৃত্তি জাগ্ৰত হোৱাৰ প্ৰথম চিহ্ন।

Verse 139

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः

যি মন সমাহিত কৰি ব্ৰহ্মত পৰায়ণ, অপ্রমাদী, শুচি, একান্ত-ৰতি আৰু ইন্দ্ৰিয়-জয়ী—সেই মহামনা এই যোগ লাভ কৰে; আৰু সেই যোগৰ দ্বাৰাই মুক্তি প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 140

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

তাঁৰ কুল পবিত্ৰ হয়, জননী কৃতাৰ্থ হয়, আৰু ধৰণীও তেওঁৰ দ্বাৰা ভাগ্যৱতী হয়—যাৰ চিত্ত আনন্দ-সাগৰত নিমগ্ন, সকলো লৌকিক পথৰ অতীত পৰম ব্ৰহ্মত দৃঢ়ভাৱে স্থিত।

Verse 141

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते

যাৰ বুদ্ধি বিশুদ্ধ, যি মাটিৰ ঢেলা আৰু সোণক একে দৃষ্টিতে দেখে, আৰু সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ মাজত সমদৃষ্টিতে বাস কৰে—সেই যতি পৰম, শাশ্বত, অব্যয় পদ লাভ কৰি পুনৰ জন্ম নলয়।

Verse 142

इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्

এইদৰে মই যোগৰ গোপন ৰহস্য ক’লোঁ। এই বিধিতেই গৌতমে যোগ লাভ কৰিছিল; সেয়েহে, হে পাৰ্থ, তেওঁ এই লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে—যি কেৱল দর্শন আৰু অৰ্চনাৰ দ্বাৰাই পাপনাশক।

Verse 143

यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः

আৰু যি কোনোবাই আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি এই লিঙ্গক সম্যক অৰ্চনা কৰে—প্ৰধান অহল্যা সৰসীত স্নান কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে আৰু ভক্তিভাৱে সকলো বিধি সম্পন্ন কৰি—

Verse 144

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः

এই মহা উপকাৰৰ দ্বাৰা পাপমুক্ত হৈ সি তাত গমন কৰে, য’ত মুনি গৌতম অৱস্থিত।

Verse 145

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः

হে পাৰ্থ, গোপন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ সংক্ষিপ্ত সংযোগ-সাৰ ৰূপে এই কথা মই তোমাক ক’লোঁ। যিয়ে এই সমগ্ৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰে, সি বিশুদ্ধ হয়—আৰু কি ক’ম?

Verse 146

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्

যিয়ে ভক্তিভাৱে গৌতমৰ এই উত্তম আখ্যান শ্ৰৱণ কৰে, পুত্ৰ-পৌত্ৰৰ প্ৰিয় বস্তু লাভ কৰি, সি অব্যয় পদলৈ গমন কৰে।