Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

অৰ্জুন ক’লে: হে মহামুনে, এই তীৰ্থসমূহ আৰু লিঙ্গসমূহ অতি আশ্চৰ্য। তোমাৰ পদ্মসদৃশ মুখৰ পৰা সিহঁতৰ কথা শুনি মোৰ মন অতিশয় আনন্দিত হয়।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

হে মুনে, তোমাৰ দ্বাৰা স্থাপিত মহীনগৰক সম্পৰ্কেও—হে প্ৰভো—সেই ঠাইৰ যিসকল মুখ্য তীৰ্থ আছে, সিহঁত মোক বৰ্ণনা কৰা।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

নাৰদ ক’লে: হে ফাল্গুন, শ্ৰীমন্ত মহীনগৰকত যিসকল তীৰ্থ আছে, মই সিহঁত ক’ম—য’ত জয়াদিত্য নামৰ প্ৰভু সূৰ্যদেৱ অধিষ্ঠান কৰে।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

যি মানুহে ইয়াত জয়াদিত্যৰ নাম কীৰ্তন বা জপ কৰে, সি সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ হৃদয়ৰ ইষ্ট কামনাও লাভ কৰে।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

হে পাৰ্থ! যাৰ কেৱল দৰ্শনতেই শ্ৰদ্ধাৱান মানুহ কল্যাণেৰে পূৰ্ণ হয় আৰু অকল্যাণ তথা দুৰ্ভাগ্যৰ পৰাো মুক্ত হয়।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

হে পাৰ্থ! সেই দেৱতাৰ উৎপত্তি শুনা; মই তোমাক কওঁ। ইয়াক শুনিলেও বা কীৰ্তন কৰিলেও ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ কৃপা লাভ হয়।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

যথাসময়ে এই পবিত্ৰ আসন স্থাপন কৰি, মই হঠাৎ—তাঁৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে—ভাস্কৰৰ লোকলৈ গ’লোঁ।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

মই প্ৰণাম কৰি বহি আছিলোঁ; ভাস্কৰে অৰ্ঘ্য দান কৰি মোৰ পূজা কৰিলে, আৰু দেৱতাই মধুৰ বাণীৰে—যেন মৃদু হাঁহি মাৰি—এইদৰে ক’লে।

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

হে বিপ্ৰ! তুমি ক’ৰ পৰা আহিলা, আৰু ক’লৈ প্ৰত্যাগমন কৰিবা? হে নাৰদ মুনি! তোমাৰ সময় ক’ত ভ্ৰমণত অতিবাহিত হ’ল?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

নাৰদ ক’লে: ভাস্কৰে এইদৰে কোৱাত মই তেতিয়া উত্তৰ দিলোঁ—‘মই ভাৰতবৰ্ষত ভ্ৰমণ কৰি আছিলোঁ, মহীনগৰক নামে খণ্ডতো; আৰু হে বিভো ভাস্কৰ, তোমাৰ দৰ্শনৰ অৰ্থে মই ইয়ালৈ আহিছোঁ।’

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

ৰৱিয়ে ক’লে: ‘তুমি যি পবিত্ৰ স্থান স্থাপন কৰিলা, তাত যিসকল ব্ৰাহ্মণ আছে—তেওঁলোকৰ গুণসমূহ মোক কোৱা। সেই দ্বিজসকল কিহে গুণে গুণান্বিত?’

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

নাৰদ ক’লে: ভগৱানে এইদৰে সোধাত মই পুনৰবাৰ এই বাক্য ক’লোঁ।

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

‘যদি মই তেওঁলোকক প্ৰশংসা কৰোঁ, লোকে ক’ব—“ই নিজৰ লোককেই স্তুতি কৰে।” আৰু যিসকল নিন্দাৰ অযোগ্য, তেওঁলোকক মই কিয় নিন্দা কৰিম? দুয়োফালে কষ্টই কষ্ট।’

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

অথবা, সেই মহাত্মাসকলৰ মহিমা অসীম; মই যদি সিহঁতৰ বৰ্ণনা অলপতে কৰোঁ, তেন্তে মহাদোষ নিশ্চয় মোৰেই হ’ব।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

মই যিসকল দ্বিজেন্দ্ৰক পূজা-সম্মান কৰিছোঁ, সিহঁতৰ কথা শুনিবলৈ যদি তোৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে তই নিজেই গৈ সিহঁতক দেখা; হে ৰবি, এইয়েই মোৰ স্থিৰ মত।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

মোৰ বাক্য শুনি ৰবি অতিশয় বিস্মিত হ’ল। তাৰ পাছত দিনৰ অধিপতিয়ে পুনঃপুন ক’লে, “মই নিজেই সিহঁতক দেখা পাব।”

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

তাৰ পাছত ভাস্কৰে বিপ্ৰদেহ ধাৰণ কৰি মোক বিদায় দিলে; আৰু আকাশত দীপ্তিমান হৈ যোগশক্তিৰে সাগৰৰ তীৰলৈ গ’ল।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

ত্ৰিসৱণ স্নানৰ ফলত পিঙ্গল বৰ্ণৰ জটা ধাৰণ কৰি, সেই মহাতেজস্বী বৃদ্ধ দ্বিজক তেতিয়া মোৰ ব্ৰাহ্মণসকলে দেখিলে।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

তেতিয়া হাৰীত আদি সকল, আনন্দত প্ৰফুল্ল নয়নে, ব্ৰাহ্মণ-শালাৰ পৰা উঠি সেই ব্ৰাহ্মণ অতিথিৰ ফালে দৌৰি গ’ল।

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক নমস্কাৰ কৰি, তেওঁলোকে আনন্দত এই কথা ক’লে।

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

আজি আমাৰ দিন পুণ্যময় হ’ল, আৰু আজি এই স্থানো অতি উত্তম হ’ল; হে বিপ্ৰপ্ৰৱৰ, কিয়নো আপুনি নিজেই ইয়ালৈ আগমন কৰিলে।

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

নিশ্চয়েই, ভাগ্যবান গৃহস্থৰ প্ৰতি কেৱল কৃপাৰ বশত দ্ৰিজোত্তমসকল অতিথিৰ বেশে আহে—তাক পবিত্ৰ কৰিবলৈ; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

সেয়ে, আমাৰ ঘৰসমূহকো পবিত্ৰ কৰক—আপোনাৰ পদচৰণেৰে, আপোনাৰ দৰ্শনেৰে, ভোজন গ্ৰহণেৰে আৰু আমাৰ সৈতে ইয়াত অৱস্থান কৰি।

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

অতিথিয়ে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণসকল, ভোজন দুবিধ—সাধাৰণ আৰু পৰম। সেয়ে মই সত্যচিত্তে দানযোগ্য পৰম ভোজনহে কামনা কৰোঁ।”

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

অতিথিৰ এই বাক্য শুনি হাৰীতাই পুত্ৰক ক’লে: “পুত্ৰ, ব্ৰাহ্মণে কোৱা সেই আঠ বছৰীয়া কমঠক তুমি জানানে?”

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

কমঠে ক’লে: “পিতৃদেৱ, আপোনাক প্ৰণাম কৰি মই তেনে পৰম ভোজন কি, সেয়া ক’ম; আৰু সেই পৰম ভোজন দান কৰি ব্ৰাহ্মণক তৃপ্ত কৰিম।”

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

“নিশ্চয় পুত্ৰ জন্মিলে পিতা ঋণমুক্ত হয়। মই সেই বাক্য সত্য কৰিম—এই উত্তম অতিথিক বিধিমতে তৃপ্ত কৰি।”

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

“ভোজন দুপ্ৰকাৰ, আৰু ইহাই তাৰ বিভাগ: এটা ‘প্ৰাকৃত’ অৰ্থাৎ সাধাৰণ বুলি কোৱা হয়; আনটো ‘পৰম ভোজন’ বুলি কোৱা হয়।”

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

তাত যি ‘প্ৰাকৃত’ বুলি কোৱা হয়, সেয়া প্ৰকৃতি আৰু প্ৰকৃতি-প্ৰমুখৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; চৌব্বিশ তত্ত্বৰ গোটৰ তৰ্পণ (তৃপ্তি) বুলিয়েই কোৱা হৈছে।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

সেই ভোজন ছয় ৰসযুক্ত, আৰু তাৰ পঞ্চবিধ ভেদো কোৱা হয়; যি ভক্ষণ কৰিলে ‘ক্ষেত্ৰ’—দেহলক্ষণযুক্ত শৰীৰ—তৃপ্ত হয়।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

যেনেকৈ ‘পৰ’ক ‘পৰম’ নামে কোৱা হয়, তেনেকৈ ‘পৰম ভোজন’ বুলিও কোৱা হয়। আত্মা ‘পৰম’ বুলি কথিত; সেয়ে সেই পৰম ভোজন তাৰেই হয়।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

সেয়ে ধৰ্মৰ নানাবিধ ৰূপৰ যি শ্ৰৱণ, তাকেই ‘অন্ন’ বুলি কোৱা হয়। ভোক্তা হৈছে ক্ষেত্ৰজ্ঞ, আৰু দুয়োটা কাণক তাৰ মুখ বুলি কোৱা হয়।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

এইটো মই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজলৈ অৰ্পণ কৰিম। হে বিপ্ৰ, যি ইচ্ছা সোধা; বিপ্ৰসভার মাজত মই মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে তোমাক তৃপ্ত কৰিম।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

নাৰদে ক’লে: কমঠৰ মহান বাক্য শুনি সেই অতিথিয়ে মনে মনে তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিলে আৰু তাৰ পাছত এই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিলে।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

“জীৱ কিদৰে জন্ম লয় আৰু কিদৰে লয়প্ৰাপ্ত হয়? আৰু ভস্ম অৱস্থালৈ গৈ সি ক’লৈ যায়—তাৰ পৰৱৰ্তী গতি ক’ত লাভ কৰে?”

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

কমঠে ক’লে: প্ৰথমে গুৰুক প্ৰণাম কৰি, তাৰ পাছত ধৰ্মক নমস্কাৰ কৰি, এই ছন্দোবদ্ধ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মই মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ক’ম, হে দ্বিজ।

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

জন্মৰ সময়ত জীৱৰ গতি নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰণ তিনিধৰণৰ কৰ্ম বুলি কোৱা হয়: পুণ্য, পাপ আৰু মিশ্ৰ—যি সত্ত্ব, ৰজস আৰু তমস গুণৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট।

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

তাত যিজন সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হয়, সি স্বৰ্গ লাভ কৰে। সময়ৰ ক্ৰমত স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হলে, সি ধনী, ধৰ্মী আৰু সুখী মানুহ হৈ জন্ম লয়।

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

তথাপি ‘তামস’ নামে যি জন, সি নৰকত পতিত হয়। বহু যাতনা ভোগ কৰি অৱশেষত সি স্থাৱৰ-ভাৱ, অচল জন্ম (বৃক্ষ আদি) লাভ কৰে।

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

মহাত্মাসকলৰ দৰ্শন-স্পৰ্শে, তেঁওলোকৰ সঙ্গ আৰু আসন-উপভোগত অংশীদাৰ হৈ, আৰু কালৰ মহাযোগে, সংসাৰত ঘূৰি ফুৰা জীৱ পুনৰ মানৱ জন্ম লাভ কৰে।

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

সি-ও দুঃখ, দাৰিদ্ৰ্য আদি দুঃস্থতাৰে আৱৃত হয়, আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিকল হয়। এইয়েই পাপৰ প্ৰত্যক্ষ লক্ষণ, যি সকলো লোকৰ আগত স্পষ্ট।

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

আৰু যি মিশ্ৰ কৰ্মী, সি তিৰ্যক যোনি অৰ্থাৎ পশু জন্ম লাভ কৰে। তথাপি সংসাৰত ঘূৰি ফুৰোঁতে, কেৱল মহাত্মাসকলৰ সঙ্গত সি পুনৰ মানৱ হয়।

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

যাৰ পুণ্য বিস্তৃত আৰু পাপ অতি সামান্য জন্মে, সি প্ৰথমে দুঃখী হয়; তাৰ পিছত পৰৱৰ্তীতে সুখেৰে সমন্বিত হয়।

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

যাৰ পাপ অধিক আৰু পুণ্য অল্প, সি প্ৰথমে সুখী হয়, তাৰ পাছত দুখী হয়—ইয়েই মিশ্ৰ কৰ্মৰ লক্ষণ।

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

এতিয়া শুনা, মানৱ গৰ্ভধাৰণ কেনেকৈ হয়—যেতিয়া পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ শুক্ৰ আৰু ৰক্তৰ মিলনত সংযোগ ঘটে।

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

জীৱ স্বভাৱগত সকলো দোষৰ পৰা মুক্ত হৈ স্পষ্টকৈ সংসাৰত ভ্ৰমণ কৰে; গুণযুক্ত, মন-বুদ্ধিসহ, আৰু শুভ-অশুভ প্ৰবৃত্তিৰ সৈতে সংযুক্ত।

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

যেতিয়া জীৱ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া সি কলল নামৰ ভ্ৰূণ-ৰসপিণ্ডত স্থিত হয়। তাত কললৰ ভিতৰত মোহগ্ৰস্ত হৈ প্ৰায় এক মাহ থাকে।

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

দ্বিতীয় মাহতো সি তেনেদৰে ঘনীভূত হৈ থাকে। তৃতীয় মাহত তাৰ অংগ-প্ৰত্যংগৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয়।

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

চতুৰ্থ মাহত অস্থিসমূহো উৎপন্ন হয়। পঞ্চম মাহত চামড়া গঠিত হয়; ষষ্ঠ মাহত দেহৰ ৰোম উদ্ভৱ হয়।

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

সপ্তম মাহত ইয়াৰ চেতনা জাগ্ৰত হয়। সেই সপ্তম মাহতেই মাতৃয়ে খোৱা-পিয়া বস্তুৰ অংশও ই গ্ৰহণ কৰে।

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

অষ্টম আৰু নবম মাহত সি অতিশয় ব্যাকুল হয়। জৰায়ুৰে আবৃত, অঙ্গসমূহ বেষ্টিত, আঙুলিসমূহ মুখৰ ওচৰত বাঁধ খাই থাকে।

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

মধ্যত থাকিলে নপুংসক হয়; বাওঁফালে থাকিলে স্ত্ৰী; সোঁফালে থাকিলে পুৰুষ। ই উদৰৰ অংশত অৱস্থিত থাকে, মাতৃৰ জঠৰাগ্নিৰ দিশে মুখ কৰি—এনে কৈ কোৱা হয়।

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

যি যোনিত সি অৱস্থিত থাকে, সেই মাতৃক সি নিঃসন্দেহে চিনি পায়। বহু জন্মৰ সকলো বৃত্তান্ত, সকলো ঘটনা সি স্মৰণ কৰে।

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

অন্ধকাৰ ঘোৰ তমসাত সি কি দেখিব পাৰে? গন্ধৰ দ্বাৰা সি দৃঢ় মোহত পতিত হয়। মাতা শীতল জল পান কৰিলে সি শীত অনুভৱ কৰে; আৰু মাতা উষ্ণ বস্তু গ্ৰহণ কৰিলে সি উষ্ণতা অনুভৱ কৰে।

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

মাতা ব্যায়াম কৰিলে সি মাতৃৰ ক্লেশ আৰু ব্যাধিৰ বেদনাও অনুভৱ কৰে। তদুপৰি পিতৃ-মাতৃৰ পৰা অদৃশ্য, সূক্ষ্ম ব্যাধিসমূহো উৎপন্ন হয়।

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

নিজৰ কোমলতাৰ কাৰণে সেই ক্লেশসমূহে তাৰ বাবে তীব্ৰ বেদনা জন্মায়। আৰু তাত অল্প সময়ো সি শতবৎসৰৰ তুল্য বুলি অনুভৱ কৰে।

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

গৰ্ভত দেহধাৰী জীৱ পুৰাতন কৰ্মৰ ভাৰে অতি তীব্ৰভাৱে সন্তপ্ত হয়। আৰু সি পুনঃপুনঃ মনত সংকল্প কৰে—সুকৃত, সত্য পুণ্য সাধনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

‘যদি মই মানৱজন্ম লাভ কৰোঁ আৰু মানৱজীৱনো প্ৰাপ্ত হওঁ, তেন্তে মই সেই সঠিক সাধনা গ্ৰহণ কৰিম যাৰ দ্বাৰা মোক্ষ স্পষ্ট আৰু নিশ্চিত হয়।’

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, সীমন্তোন্নয়ন-সংস্কাৰৰ পাছত সেই জীৱৰ ওপৰত আৰু দুমাহ পাৰ হয়; ত্ৰিবাঁক ৰূপে সংকুচিত আৰু চেপা পৰি থাকে।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

তাৰ পাছত, নিৰ্ধাৰিত সময় সম্পূৰ্ণ হ’লে, প্ৰসৱৰ বায়ুৰে চালিত হৈ সেই জীৱ তলমুখ হয় আৰু পৰম যন্ত্ৰণা অনুভৱ কৰে।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

তলমুখ হৈ, সংকটময় যোনিদ্বাৰেদি সি বাহিৰ ওলাই আহে; চামৰা কাটি উলিয়োৱাৰ তুল্য যন্ত্ৰণাত পীড়িত হৈও।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

জন্ম হোৱাৰ পাছত সি হাত বা পাতৰ ঘঁহনি সদৃশ স্পৰ্শ আদি বুজি পায়; তথাপি প্ৰায় এক মাহ ধৰি মোহগ্ৰস্ত হৈ থাকে।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

পূৰ্বকৰ্মৰ বশত এই জীৱৰ গৰ্ভকালীন জ্ঞান নাশ পায়; তাৰ পাছত সি শ্বেত, ৰক্ত আৰু অসিত—সকলো প্ৰকাৰৰ কৰ্ম কৰে।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

এই দেহ স্নায়ুৰ বন্ধনে যন্ত্ৰবৎ গাঁথা; অস্থিৰ পাট আৰু স্তম্ভ যেন কাঠামো, ৰক্ত-মাংসৰ মাটি লেপা, আৰু বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ দ্ৰব্য ধাৰণ কৰা এটা পাত্ৰ।

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

ই সত্তা সাতটা ভিত্তিৰে সুদৃঢ়ভাৱে জোৰা এটা ঘৰ যেন; ৰোম তৃণৰ দৰে ছাঁদ ঢাকি আছে। মুখেই ইয়াৰ একমাত্ৰ মহাদ্বাৰ, আৰু আঠটা গৱাক্ষে (খিৰিকি) সুশোভিত।

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

দুটা ওঁঠ দুৱাৰ-পাটৰ দৰে, দাঁতৰ অৰ্গলাৰে মোহৰ মৰা; নাড়ীবোৰত ঘামৰ ধাৰা বয়, আৰু ই কফ-পিত্তে পৰিপ্লুত।

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

ই জৰা আৰু শোকে আৱৃত, কালে মুখ মেলি ধৰা অগ্নিত স্থিত; ৰাগ-দ্বেষ আদি দ্বাৰা বিধ্বস্ত—এই দেহ ছয় কোষৰ পৰা উদ্ভূত।

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

এইদৰে, হে দ্বিজ, পুৰুষৰ বাবে এই দেহ-গৃহ জন্মে; য’ত ক্ষেত্ৰজ্ঞ বাস কৰে—বুদ্ধিৰ গৃহত গৃহস্থৰ দৰে।

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

সেই ব্যক্তি নিজৰ কৰ্মফল সাধন কৰোঁতেই মোক্ষ, স্বৰ্গ বা নৰক লাভ কৰে।