Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

অৰ্জুনে ক’লে: “এই মহাকাল কোন, আৰু তেওঁ কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে? হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এই তীৰ্থত মোৰ বিস্ময় অতি মহান।”

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

হে প্ৰভু, এই সকলো কথা মোক সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰক; মই শ্ৰদ্ধাৰে সৈতে সুধিছোঁ।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

নাৰদে ক’লে: মহাকাল—বৰদাতা, স্থিৰ প্ৰভু, অব্যয়—তাঁক নমস্কাৰ কৰি, হে পাণ্ডুকুলৰ শ্ৰেষ্ঠ, মই মোৰ শক্তি অনুসাৰে তেওঁৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

পূৰ্বে বাৰাণসী নগৰত জপকাৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ এজন আছিল—মহাভাগ্যৱান আৰু মহাযশস্বী—মাঁটি নামৰ, যি ৰুদ্ৰজপত নিবিষ্ট আছিল।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

তেওঁ নিঃসন্তান আছিল; পুত্ৰলাভৰ বাবে তেওঁ ৰুদ্ৰক তীব্ৰভাৱে জপ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। এশ বছৰ পাৰ হোৱাত সন্তুষ্ট হৈ শংকৰে তেওঁক ক’লে।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

“হে মাঁটি, তোমাৰ এজন ধীমান পুত্ৰ হ’ব, মোৰেই প্ৰভাৱত পৰাক্ৰমী; সি তোমাৰ সমগ্ৰ বংশৰ উদ্ধাৰক আৰু আশ্ৰয় হ’ব।”

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

ৰুদ্ৰৰ এই বাক্য শুনি মাঁটি পৰম আনন্দত উল্লসিত হ’ল। তাৰ পাছত কিছু কাল অতিবাহিত হোৱাৰ পিছত, সেই মহাত্মা মাঁটীৰ পত্নী…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

চটিকা গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে, যেন তপস্যাৰ মূৰ্ত্তি নিজেই ধাৰণ কৰিছে। কোৱা হয়, সেই গৰ্ভধাৰণত চাৰি বছৰ কটিল।

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

কিন্তু মাতৃগৰ্ভ ত্যাগ কৰিলেও সি বাহিৰলৈ নোলাল। তেতিয়া মাঁটি ওচৰলৈ গৈ, সাম-গীতৰ মন্ত্রে বিধিপূৰ্বক সম্বোধন কৰি তাক ক’লে।

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

হে বৎস, সাধাৰণ পুত্ৰোও পিতৃ-মাতৃৰ বাবে সদায় সুখদায়ক। মাতা শুদ্ধা হ’লে, তই ভিতৰৰ পৰা তাক ইমান কিয় কষ্ট দিছ?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

হে বৎস, মানৱলোকে বাস কৰাৰ স্পৃহা তোৰ কেনেকৈ নহ’ব? য’ত ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰ লগতে মোক্ষৰো সিদ্ধি-ধাৰা সম্ভৱ।

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

কেতিয়াকৈ আমি মানুহ ৰূপে জন্ম ল’ম, য’ত পূজাই মহাফল দিয়ে—য’ত পিতৃলোক আৰু দেৱতাসকললৈ অৰ্পণ সম্ভৱ, আৰু নানাবিধ ধৰ্মাচৰণো সত্যই সম্ভৱ?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

এইদৰে নানা যোনিত জন্ম লোৱা সত্ত্বসমূহেও শোক কৰে: ‘সত্য এই যে মানুহজীৱন অতুল, আৰু দেৱলোকবাসীৰো আকাঙ্ক্ষিত। তথাপি তুমি ইয়াক অৱজ্ঞা কৰিছা—কোৱা, তুমি কেৱল গৰ্ভৰ ভিতৰতে কেনেকৈ স্থিৰ হৈ থাকিব পাৰা?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

গৰ্ভে ক’লে: ‘পিতা, মই এই সকলো জানো—ই পৰম দুষ্প্ৰাপ্য। কিন্তু মই সদায় অতিমাত্ৰা ভাবে কালৰ পথক ভয় কৰোঁ।’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

বেদসমূহত কোৱা হৈছে যে দুটা পথ আছে—কালৰ পথ আৰু অর্চি (আলোক)ৰ পথ। অর্চিৰ পথে মুক্তি লাভ হয়; কালৰ পথে কৰ্মলৈ পুনৰ গমন হয়।

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

স্বৰ্গতেই হওক বা নৰকতেই হওক, যি কালৰ পথত পৰে সি ক’তো শান্তি নাপায়—শিকাৰীৰ কাঁড়ে বিদ্ধ হৰিণৰ দৰে।

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

সেই কাৰণতেই জ্ঞানীজন—যি দুখৰ পৰিচয় নলয়—অতি যত্নে সাধনা কৰিব লাগে, ভয়ংকৰ আৰু অগাধ ৰূপধাৰী কালক মনত স্থিৰ কৰি সজাগ থাকি।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

হে পিতা, যদি মোৰ মন নানা দোষে মোহিত নহয়, তেন্তে মই দুষ্প্ৰাপ্য মানৱ জন্ম শীঘ্ৰে লাভ কৰোঁ।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

তাৰ পাছত, হে পৃথাবংশধৰ, তাৰ পিতা কাঁদিশীক মহেশ্বৰ দেৱৰ শৰণলৈ গ’ল আৰু ক’লে—“ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা, হে মহেশ্বৰ!”

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

হে দেৱ, তোমাৰ বাহিৰে মোৰ পুত্ৰক ইচ্ছিত ফল দান কৰিব পৰা আন কোন আছে? তেওঁ তোমাৰেই দান; সেয়ে তুমি নিজেই মোৰ পুত্ৰক এই লোকত নিৰাপদে জন্মলৈ পোহৰাই দিয়া।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

তেতিয়া তাৰ অতিভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ মহেশ্বৰে ক’লে আৰু বৰ দিলে—দিব্য বিভূতি, স্বধৰ্মৰ জ্ঞান, বৈৰাগ্য, আৰু সত্য ঐশ্বৰ্য।

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

হে প্ৰভু! মাঁটি-পুত্ৰক শীঘ্ৰে জাগ্ৰত কৰা হওক, আৰু এই বিপৰীত অৱস্থা উলটাই দিয়া হওক। তেতিয়া দীপ্তিমান বিভূতিসকলে জ্যোতি বিকিৰণ কৰি গৰ্ভক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

হে মহামতি মাঁণ্ডি-পুত্ৰ, হৃদয়ত ভয় নধৰিবা। কিয়নো আমি চাৰিজন—ধৰ্ম আদি—তোমাৰ মনোবল কেতিয়াও ত্যাগ নকৰোঁ।

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

তেতিয়া অধৰ্ম আদি আনসকলে ক’লে, “সেয়া নহয়; আমিও তোমাৰ মনৰ সৈতে লাগি থাকিম। আমাৰ পৰাই নিশ্চয় তোমাৰ বাবে ভয় উদ্ভৱ হ’ব।”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

বিভূতিসকলৰ এই বাক্য শুনি সেই কুমাৰ শীঘ্ৰেই বাহিৰলৈ ওলাই আহিল—জন্ম লৈ—আৰু কঁপি কঁপি কান্দিবলৈ ধৰিলে।

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

তেতিয়া বিভূতিসকলে ক’লে, “হে মাঁটি, এইয়েই তোমাৰ পুত্ৰ। এতিয়াও সি কালৰ পথ (মৃত্যু) লৈ ভীত, সেয়ে কঁপি কঁপি কান্দিছে।”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

সেয়েহে ‘কালভীতি’ (কাল/মৃত্যুৰ ভয়) নামে খ্যাত হ’ব। এইদৰে বৰ দান কৰি তেওঁলোকে মহাদেৱৰ সান্নিধ্যলৈ গ’ল।

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

সেই বালকো বৃদ্ধি পালে, যেন শুক্লপক্ষত চন্দ্ৰ। সংস্কাৰসমূহে শুদ্ধ-সংস্কৃত হৈ, সি ধীমান আৰু পশুপতি (শিৱ)ৰ ব্ৰত অনুসৰণকাৰী হ’ল।

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

পাঁচ মন্ত্র জপে শুদ্ধ হৈ সি তীৰ্থযাত্ৰাত নিবিষ্ট হ’ল। হে ভাৰত! সি ৰুদ্ৰৰ ক্ষেত্ৰসমূহত স্নান কৰি সদায় মন্ত্র জপ কৰি থাকিল।

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

গুপ্ত তীৰ্থক্ষেত্ৰৰ গুণ মহিমা শুনি কালভীতিয়ে তাত উপস্থিত হ’ল। তাৰপিছত ভূমিজলত স্নান কৰি সি কোটি-কোটি বাৰ মন্ত্র জপ কৰিলে।

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

তাৰপিছত উভতি আহি, বেছি দূৰ নহয়, সি এটা বিল্ব গছ দেখিলে। তাক আৰু তাৰ তলৰ স্থান দেখি সি এক লক্ষ জপ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

সেই ব্ৰাহ্মণে জপ কৰি থাকোঁতে ইন্দ্ৰিয়সমূহ লয়ত বিলীন হ’ল; ক্ষণমাত্ৰতে তেওঁ পৰমানন্দ-স্বরূপতেই পৰিণত হ’ল।

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

সেই আনন্দৰ কোনো সত্য উপমা স্বৰ্গ আদি বস্তুৰ সৈতে কেতিয়াও নহয়। তাৰ ‘মান’ কেৱল সেয়াই নিজে জানে—যেনেকৈ গঙ্গাজলৰ সত্য মান গঙ্গাজলেই বুজে।

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

তাত ক্ষণকাল লীন হৈ তেওঁ পুনৰ আগৰ দৰে হ’ল। তেতিয়া বিস্মিত হৈ কালভীতিয়ে ক’লে—হে পাৰ্থ।

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

মোৰ এই মহান আনন্দ বাৰাণসীত নহয়, নাইমিষতো নহয়; প্ৰভাসত নহয়, কেদাৰত নহয়, অমৰকণ্টকতো নহয়।

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

শ্ৰীপৰ্বততো নহয়, আন ক’তোও নহয়—আজি মোৰ ভিতৰত এনে অৱস্থা উদয় হ’ল। মোৰ অন্তঃকৰণ নিৰ্বিকাৰ আৰু স্বচ্ছ হৈ উঠিল—গঙ্গাজলেৰে ভৰা পৰিষ্কাৰ নালাৰ দৰে।

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

সকলো ভূতৰ প্ৰতি পৰম প্ৰীতি উদয় হৈছে; ত্ৰিলোক মোৰ আগত স্পষ্টভাৱে দীপ্তিমান হৈছে। আৰু মোৰ চিত্তে একমাত্ৰ পৰম ধৰ্মকেই সত্যৰূপে সৰ্বোচ্চ বুলি বুজি পাইছে।

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

আহা! এই স্থানৰ প্ৰভাৱ-শক্তি ইয়াত স্পষ্টকৈ ঘোষিত হৈছে। ই নিৰ্দোষ, পবিত্ৰ ধাম; সকলো উপদ্ৰৱ আৰু ক্লেশৰ পৰা মুক্ত।

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

যি তাত অৱস্থিত থাকে, তাৰ ধৰ্ম আৰু অৰ্থ তেনেদৰে সহস্ৰগুণে বৃদ্ধি পায়। আৰু সেই একে প্ৰভাৱ-শক্তিৰ দ্বাৰাই মই এই কথা মোৰ নিজ হৃদয়ত প্ৰত্যক্ষভাৱে জানো।

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

এই স্থান কাশী আদি শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থসমূহৰ মাজতো বিশেষভাৱে বিশিষ্ট। সেয়ে মই ইয়াতেই স্থিৰ হৈ প্ৰচুৰ তপস্যা কৰিম।

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

যি তৃষ্ণাৰ বশত ঘূৰি ফুৰে আৰু সদায় কয়—‘এইটো তীৰ্থ, সেইটো তীৰ্থ’, সি সিদ্ধি লাভ নকৰে; সি কেৱল ক্লেশতে মৃত্যুবৰণ কৰে।

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

এইদৰে চিন্তা কৰি তেওঁ বিল্ব গছৰ তলত স্থিৰ হৈ বহিল। অঙ্গুষ্ঠৰ আগক আসন-আধাৰ কৰি একাগ্ৰ ধ্যানত স্থিত হৈ ৰুদ্ৰৰ মন্ত্রসমূহ জপ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

তেওঁ কঠোৰ নিয়ম গ্ৰহণ কৰিলে—কেৱল পানীৰ এটা বিন্দু গ্ৰহণ কৰি। অগ্নিৰ দৰে তেওঁ শতবছৰ ধৰি অচল থাকিল। তাৰ পাছত, হে ভাৰত, জপ কৰি থাকোঁতে যেতিয়া সেই শতবছৰ পাৰ হ’ল…

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

তেতিয়া এজন মানুহ পানীৰে ভৰা এটা কুম্ভ লৈ আহিল। সেই সৎ তপস্বীক প্ৰণাম কৰি, আনন্দেৰে কালভীতিলৈ এই বাক্য ক’লে।

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

আজি তোমাৰ নিয়ম পূৰ্ণ হ’ল, হে মহামতে; এই পানী গ্ৰহণ কৰা। অনুগ্ৰহ কৰি ইয়াক লোৱা, যাতে মোৰ এই পৰিশ্ৰম সফল হয়।

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

কালভীতিয়ে ক’লে: “তুমি কোনজন—বৰ্ণ অনুসাৰে কোৱা। আৰু সত্যতে তোমাৰ আচাৰ কি? তোমাৰ জন্ম আৰু আচাৰ জানিলেহে মই ইয়াক গ্ৰহণ কৰিম; নতুবা নহয়।”

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

নৰে ক’লে: মোৰ নিজৰ পিতৃ-মাতৃক নাজানো; তেওঁলোক সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট হ’ল নে নহ’ল সেয়াও নাজানো। মই সদায় এইদৰে দেখি—মই যি তেনেই আছোঁ, আৰু সিও তেনেই আছে।

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু ধৰ্মকৰ্মৰ সৈতে মোৰ একো কৰণীয় নাই। সেয়ে মই স্পষ্টকৈ ক’ম: এই গুণ মোৰ নাই, আৰু মই সদাচাৰো পালন নকৰোঁ।

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

কালভীতিয়ে ক’লে: যদি তেনেহ’লে, মই কেতিয়াও তোমাৰ পৰা জল গ্ৰহণ নকৰিম। এতিয়া মোৰ বাক্য শুনা—শ্ৰুতি অনুসাৰে মোৰ গুৰুৱে যি উপদেশ দিছিল।

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

যাৰ কুল পৰিচয় জনা নাযায়—আগতে বীজশুদ্ধি পৰীক্ষা নকৰিলে—তাৰ অন্ন-জল খাই-পিয়েও সাধুজন তৎক্ষণাৎ বিপদ-দুঃখত পৰে।

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

যি ৰুদ্ৰক নাজানে আৰু ৰুদ্ৰভক্ত নহয়, তাৰ অন্ন-জল ভোগ কৰিলে মানুহ পাপী হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

যি জনে ভোজনত অন্তৰ্যামী শিৱক নাজানি ভুঞ্জে, সি ইয়াত ‘ব্ৰহ্মহন্তা’ বুলি কোৱা হয়। ব্ৰহ্মহন্তাৰ অন্ন ভক্ষণ কৰোঁতাও কলুষিত হয়; সেয়ে তাৰ অন্ন নাখাব।

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

যেনেকৈ গঙ্গাজলৰ ঘট এটা মদৰ এটা বিন্দু পৰিলে অপবিত্ৰ হয়, তেনেকৈ শিৱ-অজ্ঞ লোকৰ অন্ন যিয়ে ভক্ষণ কৰে, সিও তেনেই হয়—যদিও সি শিৱ-জ্ঞ হোৱাই থাকে।

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

নিশ্চয়, যি জন হীন আচৰণ/হীন অৱস্থাৰ, সি শিৱভক্ত বুলি ক’লেও সত্য ভক্ত নহয়। সেয়ে দান বা আতিথ্য গ্ৰহণ কৰোঁতে দুটা গুণ বিচাৰ কৰি তবেই গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

নৰ ক’লে: “তোমাৰ এই কথাৰে মোৰ হাঁহি উঠে। আহা, তুমি মোহগ্ৰস্ত; তুমি মিছা কথা কোৱা—তোমাৰ অপস্মাৰ আছে আৰু তুমি জড়ো।”

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

শিৱ সদায় নিত্য সকলো ভূত-প্ৰাণীত বাস কৰে। সেয়ে ভাল-মন্দ বিষয়ে কোৱা বাক্য প্ৰকৃততে শিৱৰ নিন্দা নহয়।

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

যি নিজৰ আৰু পৰৰ মাজত হৰ (শিৱ) সম্বন্ধে ভেদ সৃষ্টি কৰে, সেই বিভক্ত দৃষ্টিৰ লোকৰ বাবে মৃত্যু ভয়ংকৰ আতংক বিধান কৰে।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

অথবা কোৱা, পানীত কেনেকৈ অশুচিতা হ’ব পাৰে? এই ঘট মাটিৰ পৰা জন্মা আৰু অগ্নিৰে পকোৱা হৈছে।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

আৰু যেতিয়া ই দুধেৰে পূৰ্ণ হয়, তেন্তে এইবোৰত অশুচিতা ক’ৰ পৰা আহিব—কোনোভাবেই কেনেকৈ?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

যদি মোৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা অশুচিতা জন্মে বুলি ধৰা হয়, তেন্তে কোৱা—এই পৃথিৱীত স্থিত লোকৰ ‘মই-ভাব’ ক’ৰ পৰা আহিব?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

পৃথিৱীত তুমি চলা-ফিৰা কৰিছা, কিন্তু আকাশত কিয় নচলা? এইদৰে বিচাৰ কৰিলে তোমাৰ কথা মূঢ় লোকৰ বাক্য যেন লাগিব।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

কালভীতি ক’লে: যদি সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ ভিতৰত কেৱল শিৱেই আছে বুলি এইদৰে ঘোষণা কৰা হয়, তেন্তে নভস্য (ভাদ্ৰপদ) মাহত মাটি নাস্তিকক কিয় ‘গ্ৰাস’ কৰে, অৰ্থাৎ কিয় প্ৰভাৱিত কৰে?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

শুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ বিশ্বৰ নিয়মিত স্থিতি স্থাপন কৰিলে; আৰু সেয়া নিজৰ ‘ফল’—কৰ্মফলৰ ফলাফল—দ্বাৰাই ৰক্ষিত হয়, অন্যথা নহয়। সেই কথা শুনা।

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

পুৰাকালে ধাতা (স্ৰষ্টা) এই জগতক ৰূপ-আধাৰিত কৰি সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সেই জগত নামৰ বিস্তাৰে দড়িৰে বাঁধা গাইৰ দৰে বাঁধ খাই আছে।

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

আৰু সেই নাম-প্ৰপঞ্চ নিশ্চিতভাৱে চাৰিধা বিভক্ত: ধ্বনি, বৰ্ণ (অক্ষৰ/ধ্বনি-তত্ত্ব), পদ (শব্দ), আৰু বাক্য—এই চাৰিটাই আধাৰ।

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

তাত ধ্বনি নাদময়; আৰু বৰ্ণসমূহ ‘অ’ স্বৰৰে আৰম্ভ হয়। পদ ‘শা–ৱ–মি’ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু বাক্যো তেনেদৰে—এই বোধে শিৱক ভজনা কৰা উচিত।

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

শ্ৰুতি-মত অনুসাৰে সেই বাক্যো ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে—এটা প্ৰভু/স্বামীৰ সন্মত, আৰু এটা সুহৃদ্ (বন্ধু)-সন্মত।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

কান্তা (প্ৰিয়া)-সন্মত বাক্যো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত; এইদৰে বাক্য ত্ৰিবিধ বুলি জনা যায়। যেনেকৈ স্বামী ভৃত্যক আদেশ দিয়ে—‘এইটো কৰ’—সেইদৰে প্ৰভু-সন্মত বাক্য।

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

তদ্ৰূপে শ্ৰুতি আৰু স্মৃতি—উভয়ে—‘প্ৰভু-সন্মত’ কথাই ঘোষণা কৰে; আৰু ইতিহাস-পুৰাণ আদি ‘সুহৃদ্-সন্মত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

সুহৃদৰ দৰে মঙ্গলকামনাৰে তাক বুজাই তত্ত্বৰ পথে প্ৰবৃত্ত কৰাব লাগে। আৰু যি কিছুমান কাব্য-আলাপ আদি ৰূপে থাকে, সেয়া কান্তা-সন্মত বুলি কোৱা হয়।

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

প্ৰভুৰ বাক্য স্মৰণ কৰি বাহ্য-অভ্যন্তৰ—দুয়ো প্ৰকাৰ শুচিতা ৰক্ষা কৰা। তদ্ৰূপে সুহৃদৰ বাক্য মানি শৌচ পালন কৰা—যদি স্বৰ্গ কামনা কৰা হয়।

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

এই বিধি নিশ্চয় পালনীয়—পৃথিৱীত জন্ম লোৱা লোকসকলৰ পৰম্পৰাগত শ্ৰুতি এইদৰে কয়। কিন্তু তুমি যদি নাস্তিকতাৰ বাক্যৰে এই কথা কোৱা, তেন্তে সেই ৰূপে ই গ্ৰহণযোগ্য নহয়।

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

যদি এইদৰে হয়, তেন্তে বেদ, শাস্ত্ৰ আৰু পুৰাণৰ প্ৰয়োজনেই বা কি? প্ৰাচীন কালত, সপ্তঋষিৰ পূৰ্বসূৰীসকলৰ পৰম্পৰাত থকা ব্ৰাহ্মণসকলে কৰ্মত ক্ষত্ৰিয়ৰূপে পৰিগণিত হৈছিল।

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

যিসকলে বেদৰ অনুসৰণ কৰিলে, তেওঁলোক সকলোৱে—আগতে মোহগ্ৰস্ত হ’লেও—দক্ষ আৰু পৰিশীলিত হ’ল। তেনেদৰে বেদান্তৰ বচনো কয়: যিসকল সত্ত্বত স্থিত, তেওঁলোকেই নিশ্চয় উৰ্ধ্বগামী, উচ্চ অৱস্থালৈ গমনকাৰী।

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

ৰজসৰ প্ৰভাৱত থকা লোকসকল মধ্যভাগত স্থিৰ থাকে; তমসত আচ্ছন্নসকল অধোগামী হয়। কিন্তু সত্ত্বিক আহাৰ আৰু সত্ত্বিক আচৰণেৰে মানুহ তেতিয়া স্বৰ্গগামী, উচ্চ লোকলৈ যাত্ৰিক হয়।

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

আৰু এই বিষয়ে আমি ঈৰ্ষা বা বিদ্বেষ নকৰোঁ, কিয়নো ভূতসমূহত শিৱ অনুপস্থিত নহয়। তেওঁ নিশ্চয় সকলো প্ৰাণীত বিদ্যমান—ইয়াত এটা উপমাও শুনা।

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

যেনেকৈ সোণৰ পৰা বহু অলংকাৰ গঢ়া হয়—কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ ৰূপৰ, কিছুমান হীন ৰূপৰ।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

সেই সকলো অলংকাৰতেই সোণ নিশ্চয় আছে; তেনেদৰে সদাশিৱো সকলো জীৱত ব্যাপ্ত। যি হীন ৰূপৰ, শোধনে সৎ-শুদ্ধি লাভ কৰে, তথাপি সিহঁতৰ সৈতে একে এক-ৰূপ নহয়।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

তেনেদৰে এই দেহ শোধিত হ’লে শুদ্ধ হৈ স্পষ্টকৈ স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰে। সেয়ে জ্ঞানী জনে সম্পূৰ্ণ হীন বস্তু কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰিব।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

যদিও এই দেহ শোধিত হয়, তথাপি সকলো দিশৰ পৰা তাক সম্পূৰ্ণ গ্ৰহণযোগ্য বুলি নধৰিব; কিয়নো যি জনে সকলোৰে পৰা অবিবেচনাৰে গ্ৰহণ কৰে, সি আচাৰতো নহয়, আহাৰতো নহয় শুদ্ধ।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

কিছুমান দিনৰ পাছত সি ‘শুচি’ হ’লেও, তাৰ পাষাণ-সদৃশ স্বভাৱ স্পষ্টকৈ থাকিব। সেয়ে মই সম্পূৰ্ণ সংকল্পেৰে ইয়াত এই জল নিশ্চয় গ্ৰহণ নকৰোঁ।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

সাধু হওক বা অসাধু, আমাৰ বাবে পৰম প্ৰমাণ হৈছে পবিত্ৰ শ্রুতি। এই কথা কোৱা হতেই সেই মানুহে হাঁহিলে আৰু সোঁ হাতেও ইঙ্গিত কৰিলে।

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

অঙ্গুষ্ঠেৰে মাটি খুঁচৰি তেওঁ এক অতি উত্তম গাঁত কৰিলে। তাত তেওঁ সেই পানী পেলাই দিলে, আৰু তেনে গাঁতটো পানীৰে ভৰি উঠিল।

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

পানী উপচি পৰিল; তাৰ পাছত তেওঁ ভৰিৰে খুঁচৰি এটা সৰোবৰ কৰিলে। অতিরিক্ত পানীৰে সেই সৰোবৰো ভৰি উঠিল।

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

সেই মহান আশ্চৰ্য দেখি ব্ৰাহ্মণজন একেবাৰে বিস্মিত নহ’ল; কিয়নো ভূত আদি উপাসকসকলৰ মাজত নানা ধৰণৰ বিচিত্ৰ আশ্চৰ্য ঘটিব পাৰে।

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

এনে বিচিত্ৰ আশ্চৰ্যৰ বাবে শ্রুতি-প্ৰদত্ত সনাতন মাৰ্গ কেতিয়াও ত্যাগ কৰা উচিত নহয়।

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

মানুহে ক’লে: তুমি অতি মূৰ্খ, যদিও পণ্ডিতসুলভ প্ৰজ্ঞাৰ কথা কোৱা। পুৰাতন জ্ঞানীসকলে উচ্চাৰণ কৰা শ্লোকটো কি তুমি নুশুনিলা— ‘কূপ আনৰ, ঘট আনৰ, ৰজ্জু আনৰ, হে ভাৰত!’

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

কিছুমানে আনক পান কৰায়, কিছুমানে নিজে পান কৰে—তথাপি সকলেই সমান ভাগীদাৰ। তেন্তে, ধৰ্মজ্ঞানী বুলি কোৱা তুমি, মোৰ এই জল কিয় নপান কৰিছা?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

নাৰদে ক’লে: তেতিয়া তেওঁ ‘সমান ভাগীদাৰ’ বিষয়ক সেই শ্লোকটো বহু ধৰণে বিবেচনা কৰিলে। অনিশ্চিত হৈ তেওঁ ভাবিলে—ঘট আদি উপায়ৰ দ্বাৰাও ভাগৰ সমতা প্ৰযোজ্য নে?

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

যদি বহু লোক বহু নাওভৰ সামগ্ৰী যোগায়, তেন্তে সেই কৰ্ম-পুণ্য সকলোৰে সমানভাৱে ভাগ হয়। এইদৰে, মূল কৰ্তাই যি ফল লাভ কৰে, সেই ফল পুনঃপুনঃ সকলো যোগদানকাৰীয়ে সমানকৈ পায়।

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

যি শুচি-চিত্তে শিৱক ধ্যান কৰি মন্দিৰ আৰু কূপ নিৰ্মাতা জনে কৰা কূপৰ জল পান কৰে—যিহেতু ইয়াত জলের ‘দান-গ্ৰহণ’ নাই—সেইজনেও সেই নিৰ্মাতাৰ সমান ফল লাভ কৰে।

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

এইদৰে নিশ্চিত কৰি কালভীতিয়ে সেই মানুহজনক ক’লে— “ই সত্য; কিন্তু মাত্ৰ এটা কলহভৰ পানীৰে গাঁত কেনেকৈ পূৰণ হ’ব?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

প্ৰত্যক্ষতে এইদৰে দেখি থাকোঁতে মোৰ দৰে মানুহে কেনেকৈ পান কৰিব? ক’বা। ভাল হওক বা বেয়া, মই কোনোপধ্যেই পান নকৰোঁ।

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

তাৰ এই দৃঢ় সংকল্প দেখি, হে কুৰুনন্দন, সেই পুৰুষে হাঁহি মাৰি মুহূৰ্ততে তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

কালভীতিয়ে পৰম বিস্ময়ত আচ্ছন্ন হৈ বহুত চিন্তা কৰিলে— “এইটো কি ঘটনা? এই বিষয়টো কি?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

তাৰ চিন্তনত থাকোঁতেই, বিল্বগছৰ তলত অতি শোভন, উচ্চ মহালিঙ্গ উদ্ভাসিত হ’ল, যিয়ে পৃথিৱীত দিশাসমূহ আলোকিত কৰিলে।

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

সেই মহালিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হোৱাত, হে ভাৰত, আকাশত অপ্সৰাসকলৰ দলে নৃত্য কৰিলে আৰু গন্ধৰ্বসকলে সুমধুৰ গীত গালে।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ইন্দ্ৰই পাৰিজাত ফুলৰ বৰষুণ মুকলি কৰিলে; দেৱতা আৰু মুনিসকলে ‘জয়’ বুলি ধ্বনি দি নানা স্তৱেৰে প্ৰভুক স্তৱনা কৰিলে।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

সেই মহান মহোৎসৱ চলি থাকোঁতে, হে কৌৰব্য, কালভীতি আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ প্ৰণাম কৰি স্তোত্ৰ উচ্চাৰণ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

পাপৰ মৃত্যু, সংসাৰ-ভৱৰ কাদঁ নাশক, কালৰ পথ শাসন কৰা স্বয়ং কাল—সেই দেৱ মহাকালক মই শৰণ লওঁ। শ্ৰী কালকণ্ঠ, যাঁৰ নিজ ৰূপেই ভৱচক্ৰ-সমাপ্তিকাৰী কাল।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

মই তোমাৰ ঈশান মুখক প্ৰণাম কৰোঁ। শ্ৰুতি (বেদ) নিজেই তোমাক স্তৱে—তুমি সকলো বিদ্যাৰ ঈশ্বৰ, ভূত-প্ৰাণীৰ অধিপতি, আদিপিতামহ। সেয়ে, হে মহেশ্বৰ, তোমালৈ নমস্কাৰ।

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

যাক বেদে স্তৱ কৰে, সেই পৰমেশ্বৰক মই শৰণ লওঁ—‘তৎপুৰুষ’ নামে পৰিচিত দ্বিতীয় শৰণ। আমি তোমাক জানো; সেই অনুগ্ৰহ আমাক দিয়া। হে শ্ৰী ৰুদ্ৰ, দেৱেশ্বৰ, তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

মই তোমাৰ অঘোৰ মুখ—তৃতীয়—শৰণ লওঁ; অথৰ্ব পৰম্পৰাত আদৃত তোমাৰ ৰূপসমূহ। কোমল হওক বা ভয়ংকৰ, তোমাৰ অধীনত চলা সকলো ভূত-প্ৰাণীক মই সদায় তোমাৰ উদ্দেশ্যে নমস্কাৰ কৰোঁ।

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

মই সদায় তোমাৰ চতুৰ্থ মুখ—সদ্যোজাত—শৰণ লওঁ; পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। জন্মে জন্মে তুমি মোৰ আদিম উৎস হওঁক; হে শিৱ, ভৱৰ ওপৰত জন্মা, য’তে য’তে মই থাকোঁ ত’তে ত’তে মোক ৰক্ষা কৰি পথ দেখুওৱা।

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

বামদেৱ ৰূপে, জ্যেষ্ঠ ৰুদ্ৰ ৰূপে তোমাক নমস্কাৰ; কাল ৰূপে নমস্কাৰ, যি কালৰ কলা-পরিমাপ ৰূপান্তৰ কৰে। শক্তি দানকাৰীক নমস্কাৰ, আৰু সকলো শক্তি দমনকাৰীকো; বৈৰী ভূত-প্ৰাণীৰ সংহাৰকক, আৰু মনৰ ওপৰত থকা মনোন্মনাক নমস্কাৰ।

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

হে ত্ৰ্যম্বক, ত্ৰিনয়ন প্ৰভু, আমি পৱিত্ৰ সুগন্ধিৰে তোমাক যজ্ঞ-উপাসনা কৰোঁ—হে শিৱ, মঙ্গল-পুষ্টি বৃদ্ধি কৰোঁতা। যেনেকৈ পকা উৰ্ভাৰুক (কাঁকুৰি) কঠোৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়, তেনেকৈ হে ত্ৰ্যম্বক, মোক মৃত্যুৰ পথৰ পৰা ৰক্ষা কৰি মুক্ত কৰা।

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

হে ঈশ! তোমাৰ শ্ৰেষ্ঠ ষড়ক্ষৰ মন্ত্র যি বৈৰাগ্যবান মুনিসকলে জপ কৰে, তাত তুমি প্ৰসন্ন হওঁ। আমিও ওঁকাৰ-পূৰ্বক সেই মন্ত্র জপ কৰোঁ—‘নমঃ শিৱায়’।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

এইদৰে স্তৱিত হোৱাত, হে ভাৰত, মহাদেৱ লিঙ্গৰ পৰা বাহিৰ হৈ প্ৰকট হ’ল। ত্ৰিলোক উজ্বল কৰা মহা তেজে দীপ্ত হৈ, তেওঁ প্ৰত্যক্ষ হৈ দ্বিজক ক’লে।

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

হে দ্বিজ, এই মহাতীৰ্থত তুমি অতি গভীৰ ভক্তিৰে মোৰ আৰাধনা কৰিলা; সেই কাৰণে, প্ৰিয় বৎস, মই তোমাৰ ওপৰত অতিশয় সন্তুষ্ট। এতিয়া কেতিয়াও কালে কোনো ৰূপে তোমাক অধীন কৰিব নোৱাৰিব।

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

মইও—মানৱ ৰূপত থাকিও—তোমাৰ ধৰ্মত অচল স্থিতি দেখি কওঁ: ধন্য এই ধৰ্মমাৰ্গ, কিয়নো তোমাৰ দৰে সজ্জনে ইয়াক ৰক্ষা কৰি পালন কৰে।

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

মোৰ সৰোবৰো সকলো তীৰ্থৰ জল আনি ভৰাই দিয়া হৈছে। এই জল মহাপুণ্যময়; তোমাৰ কাৰণেই মই ইয়াক সংগ্ৰহ কৰিলোঁ।

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

সাত মন্ত্রৰ গূঢ় ৰহস্য মোৰ এই স্তৱনত সন্নিবিষ্ট হৈছে। ইয়াক পাঠ কৰিলে সাত-মন্ত্র সাধনাৰেই সমান ফল লাভ হয়।

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

মোৰ পৰা তোমাৰ ইচ্ছামতে যি বৰ বিচাৰা, মনৰ কামনা অনুসাৰে বাছি লোৱা। তুমি মোক অতি সন্তুষ্ট কৰিছা; ইয়াত তোমাৰ বাবে একোৱে অদেয় নহয়।

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

কালভীতিয়ে ক’লে: মই ধন্য, মই অনুগৃহীত, হে শংকৰ, যেহেতু তুমি সন্তুষ্ট। তোমাৰ সন্তোষত ধৰ্মকৰ্ম ফলৱন্ত হয়; নতুবা সেয়া কেৱল পৰিশ্ৰম বুলিয়েই গণ্য।

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা, তেন্তে এই লিঙ্গত তোমাৰ চিৰস্থায়ী সান্নিধ্য সদায় স্থাপিত হওক। আৰু এই লিঙ্গৰ বাবে ইয়াত যি কৰা হয়, সেয়া অক্ষয় পুণ্য হওক।

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

দেৱ পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্র দহ হাজাৰ বাৰ জপ কৰিলে যি ফল হয়, এই লিঙ্গৰ দৰ্শন আৰু নমস্কাৰ মাত্ৰে সেই একে ফল জন্মাওক।

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

হে মহেশ্বৰ! কাল-মাৰ্গ (মৃত্যুৰ পথ)ৰ পৰা মই যিহেতু মুক্ত হ’লোঁ, সেয়ে এই লিঙ্গ ‘মহাকাল’ নামে খ্যাত হওক।

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

আৰু যি কোনো মর্ত্য এই কূপত স্নান কৰি পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰে, সি সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ কৰক; আৰু পিতৃসকলৰ অক্ষয় শুভ গতি হওক।

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

তাৰ বাক্য শুনি প্ৰীত হৈ শংকৰে তাক ক’লে—য’ত স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ আছে, তাতেই মই নিত্য বাস কৰোঁ।

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

স্বয়ম্ভূ, বাণ-নির্মিত, ৰত্ন-উদ্ভূত, ধাতু, পাথৰ বা লোহাৰ—এই লিঙ্গ ক্ৰমে ক্ৰমে ফল দান কৰে; আৰু আগৰবোৰে পাছৰবোৰতকৈ দশগুণ অধিক ফল দিয়ে বুলি কোৱা হয়।

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

আকাশত আছে তাৰকা-লিঙ্গ, পাতালত আছে হাটকেশ্বৰ, আৰু ধাৰাৰ পৃষ্ঠত আছে স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ; এই ত্ৰয়ী পবিত্ৰতা আৰু শক্তিত সমান।

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ইয়াত বিশেষ ভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰি যি কিবা বিচৰা হয়, সেয়া নিশ্চয় সিদ্ধ হয়। ইয়াত পুষ্প-ফল অৰ্পণ, পূজা, নৈবেদ্য আৰু স্তৱন-ক্ৰিয়া সকলো বিশেষ ফলদায়ক।

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

দান হওক বা আন যিকোনো পুণ্যকৰ্ম, তাৰ পুণ্যফল অক্ষয় হয়। বিশেষকৈ মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত, যেতিয়া শুভ শিৱ-যোগ থাকে, হে বৎস।

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

লিঙ্গৰ পূব দিশৰ কূপত স্নান কৰি যিজনে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰে, সি সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ কৰে; আৰু পিতৃসকলৰ অক্ষয় গতি হয়।

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

সেই ৰাতি মহাকালক প্ৰতিটো যামত প্ৰপূজা কৰিব লাগে। যিজনে সকলো লিঙ্গত অৰ্পণ কৰে, সি জাগৰণৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

হে দ্বিজোত্তম! যি জিতেন্দ্ৰিয় ভক্তে নিত্য এই লিঙ্গ-ক্ষেত্ৰত মোৰ পূজা কৰে, তাৰ বাবে ভোগ আৰু মুক্তি দূৰত নাথাকে—সদায় ওচৰতে থাকে।

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

মাঘ মাহত চতুৰ্দশী বা অষ্টমীত, আৰু সোমবাৰৰ পৰ্বদিনতো—যি জনে সৰোবৰত স্নান কৰি এই লিঙ্গৰ পূজা-অৰ্চনা কৰে, সি শিৱলোক তথা শিৱত্ব লাভ কৰে।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

দান, তপস্যা আৰু ৰুদ্ৰ-নাম জপ—এই সকলো সত্যই অক্ষয় ফলদায়ক হয়। আৰু তুমি, নন্দী, মোৰ দ্বিতীয় প্ৰহৰী (প্ৰতীহাৰ) হ’বা।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

হে বৎস, কালৰ পথ জয় কৰাৰ বাবে সি বহুদিন ধৰি ‘মহাকাল’ নামে খ্যাত। আৰু ইয়ালৈ ৰাজর্ষি কৰন্ধমো অচিৰেই আহি উপস্থিত হ’ব।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

তেওঁক ধৰ্মৰ বিধান বুজাই দি ভগৱান ৰুদ্ৰই ক’লে, “তাৰ পাছত মোৰ লোকলৈ আহা।” এইদৰে কৈ প্ৰভু ৰুদ্ৰ লিঙ্গৰ মধ্যতে লীন হ’ল।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

মহাকালেও আনন্দিত হৈ তাত মহৎ তপস্যা কৰিলে।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

এইদৰে মহাকালৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটিল। নাৰদে ক’লে: এক সময়ত পাৰ্থ ৰজা কৰন্ধম, ধৰ্মত বিশেষ উৎকৰ্ষ কামনা কৰি, তীৰ্থসমূহৰ মহাগুণ শুনি মন প্ৰবৃত্ত হ’ল।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

তেওঁ মহাকালৰ চৰিত্ৰে খ্যাত সেই স্থানতেই উপস্থিত হ’ল। পৃথিৱী-সাগৰৰ জলত স্নান কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ যথাক্ৰমে লিঙ্গসমূহৰ পূজা কৰিলে।

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

মহাকালক লাভ কৰি তেওঁ পৰম আনন্দত ভৰি উঠিল। মানুহৰ অধিপতি সেই ৰজাই অতি মহান লিঙ্গটো চাই চাইও তৃপ্ত নহ’ল।

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

যেনেকৈ কোনো দৰিদ্ৰ কৃপণ মানুহে ধনৰ কুম্ভ লাভ কৰি নিজৰ জীৱন সফল বুলি ভাবে, তেনেকৈ মহাকালক দৰ্শন কৰি তেওঁ নিজৰ জীৱন ধন্য মানিলে।

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

যাৰ ইয়াত কেৱল দৰ্শনেই পঞ্চ-মন্ত্ৰৰ দহ হাজাৰ জপৰ ফল দিয়ে—তাৰ পাছত তেওঁ যথাবিধ উপচাৰে সপৰ্যা কৰিলে, আৰ্চনা কৰিলে আৰু মহাভক্তিৰে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

লিঙ্গসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ মহাকালৰ কথা শুনি তেওঁ উপাসনা কৰিবলৈ ওচৰ চাপিল। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ বচন স্মৰণ কৰি মহাকাল যেন মৃদু হাঁহিলে।

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

আগবাঢ়ি গৈ ৰজাক আদৰ কৰি তেওঁ পূজা আৰু অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিলে। তাৰ পাছত কুশল-প্ৰশ্ন আদি সৌজন্য বিনিময় কৰি ৰজাৰ মুখ শান্ত আৰু স্থিৰ হ’ল।

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

কথোপকথনৰ অন্তত মহাকালক সম্বোধন কৰি তেওঁ ক’লে— “হে ভগৱান! মোৰ ভিতৰত এই সংশয় সদায় ঘূৰি ঘূৰি উভতি আহে।”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

মানুহে পিতৃসকলৰ বাবে যাক ‘তৰ্পণ’ বুলি কৰে, সেই জল ত জলৰ মাজতেই মিলি যায়—তেন্তে পূৰ্বজসকল কেনেকৈ তৃপ্ত হয়?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

একেদৰে পিণ্ড আদি পূজাও সকলো ইয়াতেই দেখা যায়; তেন্তে আমি কেনেকৈ ভাবিম যে পিতৃ আদি ইহা উপভোগ কৰে?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

এনেকুৱা নহয় যে তেওঁলোকলৈ একো নপৰে; কিয়নো তেওঁলোক সপোনতো দেখা যায়—ক্ৰম অনুসৰি মানুহৰ ওচৰলৈ আহি—দেয় বস্তু বিচৰা যাচকৰ দৰে।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

দেৱতাসকলৰ ক্ষেত্ৰতো সদায় প্ৰত্যক্ষ চিন আৰু প্ৰমাণ দেখা যায়; তেন্তে তেওঁলোকে এই নৈবেদ্য কেনেকৈ ‘গ্ৰহণ’ কৰে? এই বিষয়ে মোৰ মন বিভ্ৰান্ত।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

মহাকাল ক’লে: পিতৃসকল আৰু স্বৰ্গবাসীসকলৰ অৱস্থা এনেকুৱাই; দূৰৰ পৰা কোৱা বাক্য, দূৰৰ পৰা কৰা পূজা, আৰু দূৰৰ পৰা কৰা স্তুতিও তেওঁলোকলৈ পৌঁছে।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

তেওঁলোকে অতীত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—সকলো জানে আৰু গমনাগমনো কৰে। তেওঁলোকৰ ৰূপ পঞ্চ তন্মাত্ৰাৰ, লগতে মন, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ-তত্ত্বও আছে।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

দেহক নৱ তত্ত্বময় বুলি ধৰা হয়, আৰু পুৰুষক দশম বুলি কোৱা হয়। সেয়ে তেওঁলোক গন্ধৰ দ্বাৰা তৃপ্ত হয়, আৰু তেনেদৰে ৰস-তত্ত্বৰ দ্বাৰাও (স্বাদৰ সূক্ষ্ম সাৰ)।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

শব্দ-তত্ত্বৰ দ্বাৰা তেওঁলোক সন্তুষ্ট হয়, আৰু স্পৰ্শ-তত্ত্বও গ্ৰহণ কৰে। পৱিত্ৰতা দেখি তৃপ্ত হয়—হে ৰাজন, ইয়াত একো মিছা নাই।

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

যেনেকৈ পশুৰ আহাৰ তৃণ বুলি কোৱা হয় আৰু মানুহৰ আহাৰ ধান-ভোজ্য বুলি কোৱা হয়, তেনেকৈ দেৱ-যোনিৰ সত্তাসকলৰ আহাৰ হ’ল অন্নৰ সাৰ-ৰস।

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

সকলো ভাৱৰ ভিতৰত থকা শক্তিসমূহ অচিন্ত্য, তথাপি জ্ঞান-দৃষ্টিৰে উপলব্ধিযোগ্য। সেয়েহে তেওঁলোকে তত্ত্বকেই গ্ৰহণ কৰে; বাকী সকলো ইয়াতেই ৰৈ থকা দেখা যায়।

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

কৰন্ধম ক’লে: পিতৃসকললৈ শ্রাদ্ধ দিয়া হয়, কিন্তু তেওঁলোক নিজৰ কৰ্মৰ অধীন। তেওঁলোক স্বৰ্গত থাকক বা নৰকত—আমাৰ দিয়া বস্তু তেওঁলোকে কেনেকৈ ভোগ কৰিব পাৰে?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

আৰু যদি তেওঁলোক স্বৰ্গত বা নৰকত কৰ্মৰ দ্বাৰা বদ্ধ হৈ থাকে, তেন্তে ‘ঈশ্বৰ’ বুলি কোৱা তেওঁলোকে এনে বৰদান কেনেকৈ দিব পাৰে?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

পিতৃসকল সন্তুষ্ট হ’লে, হে নৰলোকৰ পিতামহগণ, দীঘল আয়ু, সন্তান, ধন, বিদ্যা, স্বৰ্গ, মোক্ষ আৰু সুখ—আৰু ৰাজ্যশাসনো দান কৰক।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

মহাকাল ক’লে: হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, ই কথা সত্য—পিতৃসকল নিজ নিজ কৰ্ম অনুসাৰে অৱস্থাত স্থিত থাকে; তথাপি দেৱ-অসুৰ, যক্ষ আদি সূক্ষ্ম, অমূর্ত সত্তাও আছে।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

চাৰিও বৰ্ণৰ বাবে পিতৃসকলক মূৰ্ত আৰু সপ্তবিধ বিভাজনে স্মৰণ কৰা হয়; তেওঁলোক সকলোৱে ইচ্ছিত সকলো দান কৰিবলৈ সক্ষম।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

হে নৃপ, যিসকল পিতৃৰ একত্ৰিশ গণা আছে, তেওঁলোক অতি প্ৰবল; এই শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে সেই পৰম পিতৃসকল তৃপ্ত হ’ব লাগে।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

তেওঁলোক তৃপ্ত হ’লে, তেওঁলোকে পুনৰ এই ব্যক্তিৰ পূৰ্বজসকলক—যি নিজ নিজ লোকত স্থিত—তৃপ্ত কৰে। সেয়ে নিজৰ বংশৰ বাবে বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ কৰা উচিত; তেতিয়াই তেওঁলোকে বৰ দান কৰে।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

ৰাজাই ক’লে: “হে দ্বিজ! ভূত আদি সত্তাসকলক নাম উল্লেখ কৰি যিদৰে নিবেদন দিয়া হয়, তেনেদৰে দেৱ আদি সকললৈ সংক্ষেপে নামোচ্চাৰ কৰি কিয় নিবেদন দিয়া নহয়?”

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

“এইটো পিতৃসকললৈ, এইটো দেৱসকললৈ, এইটো দ্বিজসকললৈ আৰু এইটো অগ্নিলৈ”—যদি এনেদৰে ক’ব পাৰি, তেন্তে মন-দেহক কষ্ট দিয়া বিস্তৃত বিধানবোৰ কিয় লাগে?”

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

মহাকালে ক’লে: “সকলো ক্ষেত্ৰতে, সদায়, উপযুক্ত বিধি-মতে আচৰণ কৰাই উচিত। উপযুক্ত আচৰণ নাথাকিলে তেওঁলোকে নিবেদন একেবাৰে গ্ৰহণ নকৰে।”

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

যেনেকৈ ঘৰৰ দুৱাৰত থিয় হৈ থকা কুকুৰে থোৱা বলি কেঢ়ি লয়, তেনেদৰে হে ৰাজন, অযথা দান গ্ৰহণ কৰা ‘প্ৰধান পুৰুষ’ কুকুৰৰ সমান হৈ পৰে।

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

এইদৰে দেৱসকলে কেতিয়াও তেনে নিবেদন গ্ৰহণ নকৰে, যেন সেয়া কেৱল ভূতসকলৰ বাবে। নিবেদন শুচি হলেও, শ্ৰদ্ধাহীনভাৱে অৰ্পিত হৱি তেওঁলোকে ভোগ নকৰে।

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

মন্ত্ৰ নোহোৱাকৈ যি দান দিয়া হয়, সেই নিৰ্মল মহাত্মাসকলে তাক গ্ৰহণ নকৰে। হে নৃপ, মন্ত্ৰসম্বন্ধীয় বিষয়ত ইয়াত শ্ৰুতিয়েও এই কথাই কৈছে।

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

‘মন্ত্ৰই দেৱতা। বিদ্বানে যি কাম মন্ত্ৰসহ কৰে, সেয়া দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাই কৰে। যি দান কৰে, দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাই দান কৰে; যি গ্ৰহণ কৰে, দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাই গ্ৰহণ কৰে। সেয়ে মন্ত্ৰবিহীনভাৱে গ্ৰহণ নকৰিবা, মন্ত্ৰবিহীনভাৱে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত নহ’—এইদৰে ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

সেয়ে সদায় মন্ত্ৰসহ দান দিব লাগে—পৌৰাণিক হওক বা বৈদিক। নতুবা তেওঁলোকে তাক গ্ৰহণ নকৰে, আৰু সেই নিবেদন ভূতগণৰ দলে গতি পায়।

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

ৰাজাই ক’লে: ‘দৰ্ভা-ঘাঁহ, তিল, অক্ষত ধান্য আৰু জল—এইবোৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি দান কিয় দিয়া হয়? মই ইয়াৰ কাৰণ জানিব বিচাৰোঁ।’

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

মহাকালে ক’লে: ‘প্ৰাচীন কালত, হে মহাবলী নৃপ, ভূমিদান বহু বাৰ দিয়া হৈছিল; কিন্তু দৈত্যসকলে বলপূৰ্বক ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি সেই দান পুনৰ কেঢ়ি লৈছিল।’

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

তেতিয়া দেৱসকল আৰু পিতৃসকলে উত্তৰ স্বৰূপে পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

‘হে স্বামী! আমাৰ চকুৰ সন্মুখতেই দৈত্যসকলে সকলো কেঢ়ি লৈছে। তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে ৰক্ষা-বিধান কৰক, যাতে আমি বিনষ্ট নহওঁ।’

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

তেতিয়া বিধি (ব্ৰহ্মা) গভীৰ চিন্তা কৰি ৰক্ষাৰ উপায় স্থিৰ কৰিলে—পিতৃসকলৰ বাবে তিলযুক্ত বিধান, আৰু দেৱসকলৰ বাবে অক্ষত ধান্যসহ।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

জল আৰু দৰ্ভা-ঘাঁহ এই বিধিৰে সকলো ঠাইতে গ্ৰহণ কৰা হয়—অসুৰে কেতিয়াও নহয়। কিন্তু এইবোৰ নোহোৱাকৈ যি ফল অৰ্পণ কৰা হয়, সেই পুণ্য দৈত্যসকলে কেঢ়ি লয়।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

দীঘল নিশ্বাস পেলাই পিতৃ আৰু দেৱসকল গুচি যায়, কিয়নো দাতাৰ অভিপ্ৰেত ফল জন্মে নাহে। সেয়ে সকলো যুগতে দানকেই বিধিমতে প্ৰদান কৰা উচিত।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

কৰন্ধমে ক’লে: “মই তত্ত্বতঃ চাৰিযুগৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱস্থা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। ইয়াক জানিবলৈ মোৰ অন্তৰত মহৎ জিজ্ঞাসা সদায় উদয় হৈ থাকে।”

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

মহাকালে ক’লে: “জানি থোৱা—প্ৰথমটো কৃতযুগ; তাৰ পাছত স্মৃতিত ত্ৰেতাযুগ; তাৰ পিছত দ্বাপৰ আৰু কলি—সংক্ষেপে এই চাৰিটাই।”

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

কৃতযুগ সত্ত্বময়; ত্ৰেতাযুগ ৰজসময়; দ্বাপৰ ৰজস-তমস মিশ্ৰ; আৰু কলিযুগ তমস বুলি জানিবা। এইদৰে যুগসমূহত আচৰণৰ স্বভাৱ।

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

কৃতযুগে পৰম ধ্যানকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰা হয়; ত্ৰেতাত যজ্ঞ কোৱা হয়; দ্বাপৰত সত্য আচৰণেই লক্ষণ; কিন্তু কলিযুগে দানেই মুখ্য সাধনা।

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

কৃতযুগত সৃষ্টিও যেন মানস-জাত আছিল, আৰু জীৱিকা সোজাসুজি ৰসসমৃদ্ধ হৈ দীপ্ত হৈছিল। প্ৰজাসকল তেজোময়, তৃপ্ত, সদা আনন্দময় আৰু অভাৱবিহীন ভোগী আছিল।

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

তেওঁলোকৰ মাজত ‘অধম’ বা ‘উত্তম’ নাছিল; সেই শুভ প্ৰজাসকল নিৰ্বিশেষ আছিল। কৃতযুগত সকলোৰে আয়ু, সুখ আৰু ৰূপ সমান আছিল।

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

নাছিল অপ্ৰীতি, নাছিল দ্বন্দ্ব; নাছিল দ্বেষ, নাছিল ক্লান্তি। পৰ্বত আৰু সাগৰৰ কাষত বাস কৰি, তেওঁলোক দয়াৰ প্ৰেমিক আছিল।

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

তেতিয়া বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ ব্যৱস্থা আছিল, কৰ্তব্যত কোনো সংকৰ নাছিল। তেওঁলোকে আন কাকো ধ্যান নকৰিলে; সদায় পৰম শিৱকেই চিন্তা কৰিলে।

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

তাৰ পাছত চতুৰ্থ পাদত সেই পূৰ্বৰ ৰস-আনন্দ লুপ্ত হ’ল। তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে ‘বৃক্ষ’, ‘অশ্ব’ আৰু ‘গৃহ’ নামেৰে পৰিচিত বস্তুসমূহ প্ৰকাশ পালে।

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

বস্ত্ৰো উৎপন্ন হ’ল, ফলসমূহো, আৰু অলংকাৰো। সেইবোৰৰ মাজতেই তেওঁলোকৰ বাবে সুগন্ধ, বৰ্ণ আৰু ৰসযুক্ত গুণ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

ঘটি-ঘটি মধু আছিল—মৌমাখিৰে সৃষ্ট উত্তম, মহাবীৰ্যযুক্ত। সেই মধুৰে কৃতযুগৰ অন্তত প্ৰজাসকলে জীৱন ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

প্ৰজাসকল আনন্দিত, পুষ্ট আৰু দীঘলীয়া আয়ুসী আছিল; সঁচাকৈ জ্বৰৰ পৰা মুক্ত। তাৰ পাছত কিছুমান সময় গ’লত তেওঁলোকৰ ৰসেন্দ্ৰিয়, অৰ্থাৎ স্বাদবোধ, অধিক বৃদ্ধি পালে।

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

যুগৰ স্বভাৱবশত আৰু শিৱৰ ধ্যানময় সান্নিধ্য ক্ষীণ হোৱাত, তেওঁলোকে বলপূৰ্বক সেই গছবোৰ দখল কৰি মৌমাখিৰ মধু, সেই মিঠাস, কেঢ়ি নিলে।

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

সেই আচৰণৰ ফলত—লোভদোষৰ পৰা জন্ম লোৱা—কিছুমান ঠাইত কল্পবৃক্ষসমূহ মধুসহ অদৃশ্য হৈ গ’ল।

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

আৰু যেতিয়া সেই সমৃদ্ধিৰ অলপহে অৱশিষ্ট থাকিল, তেতিয়া দ্বন্দ্বসমূহ উঠি আহিল। শীত-তাপ আৰু মনৰ দুখে তেওঁলোক অতিশয় কষ্ট পালে।

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

আত্মৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁলোকে তাত-তাত কেতন, বাসস্থান নিৰ্মাণ কৰিলে। তাৰ পিছত ত্ৰেতাযুগত পুনৰ তেওঁলোকৰ নতুন জীৱিকা আৰু সিদ্ধি প্ৰকাশ পালে।

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

বৰষুণৰ ফলত চৌদ্দ প্ৰকাৰৰ ঔষধি উদ্ভৱ হ’ল—গাঁৱৰো আৰু অৰণ্য-জন্মা দুয়ো। জল আৰু ভূমিৰ মিলনত সিহঁত নাঙল নচলাই, বীজ নসিঁচাকৈ নিজে নিজে পকিল।

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ঋতুৰ অনুকূলে ফুল-ফল প্ৰকাশ পালে আৰু গছ-ঝোপ জন্মিল। এইবোৰৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকৰ জীৱিকা চলিল—ধান্যৰ দ্বাৰা, আৰু তেনেদৰে ফুল আৰু ফলৰ দ্বাৰাও।

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

তাৰ পাছত পুনৰ তেওঁলোকৰ মাজত সৰ্বত্ৰ ৰাগ আৰু লোভ উদয় হ’ল। আৰু কালৰ বীৰ্য্যত বলৱান হৈ তেওঁলোকে নদী, পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আৰু পৰ্বতসমূহ দখল কৰিলে।

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

গছ, ঝোপ আৰু ঔষধিসমূহক তেওঁলোকে নিজ নিজ বল অনুসাৰে বলপূৰ্বক শীঘ্ৰে দমন কৰিলে। আৰু বিপৰীত পৰিণামত চৌদ্দ প্ৰকাৰৰ ঔষধি বিনষ্ট হ’ল।

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

ধৰণীক নমস্কাৰ কৰি সেই ঔষধিসমূহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে; প্ৰজাসকল পীড়িত হ’ল। তেতিয়া পৃথু ৱৈন্যই সকলো ভূতৰ হিতৰ বাবে ধৰিত্ৰীক ‘দোহন’ কৰিলে।

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

সেই সময়ৰ পৰা ঔষধি আৰু শস্য হাল-চাষে উৎপন্ন হ’বলৈ ধৰিলে; তাৰ পাছত প্ৰজাসকল কৃষি আৰু বাণিজ্যৰে জীৱিকা চলালে, আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলে সুৰক্ষা দিলে।

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

ত্ৰেতাযুগত বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু যজ্ঞাচৰণৰ কথা কোৱা হয়। কিন্তু সদাশিৱ-ধ্যানত লীনতা ত্যাগ কৰি অবিবেচকসকলে অন্য উপায়ে মোক্ষ বিচাৰে।

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

ফুলৰ দৰে অলংকাৰময় বাক্যৰ আশ্ৰয় লৈ, আসক্তিৰ বশে সত্য সিদ্ধিৰ সলনি স্বৰ্গ সাধে। দ্বাপৰযুগত তেতিয়াই মানুহৰ মাজত মতভেদ জন্মে।

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে জীৱিকা অতি কষ্টে সিদ্ধ হয়। লোভ আৰু ধৈৰ্যহীনতা—শিৱক ত্যাগ কৰি—ধৰ্মসমূহৰ সংকৰ আৰু বিশৃঙ্খলা জন্মায়।

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

দ্বাপৰ যুগত বৰ্ণ-আশ্ৰম ধৰ্মৰ ব্যৱস্থা ধ্বংসৰ দিশে আগবাঢ়ে। তেতিয়া ব্যাসসকলৰ দ্বাৰা একেটি বেদ চাৰিখন ভাগত বিভক্ত কৰা হয়—দ্বাপৰৰ পৰাই এই বিধান চলি আহে।

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

দ্বিজসকলৰ কল্যাণৰ বাবে একেটি বেদক চাৰিপদীয়া কৰি তোলা হয়। আৰু লোকৰ মৰ্যাদা আৰু পথপ্ৰদৰ্শনৰ নিমিত্তে ইতিহাস আৰু পুৰাণসমূহো পৃথক পৃথক ৰূপে বিভক্ত কৰা হয়।

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ইয়াৰ নামসমূহ হ’ল—ব্ৰাহ্ম, পাদ্ম, বৈষ্ণৱ, শৈৱ, আৰু ভাগৱত; লগতে আনটো—নাৰদীয়; আৰু সপ্তম মাৰ্কণ্ডেয়।

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

অষ্টম বুলি আগ্নেয় কোৱা হৈছে, নবম বুলি ভবিষ্য স্মৰণ কৰা হয়। দশম ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত, আৰু একাদশ লিঙ্গ পুৰাণো তেনেদৰে।