Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

অতিথিয়ে ক’লে: হে বালক কমঠ! তত্ত্বৰ বিষয়ে তোমাৰ উপদেশ সৰল বুদ্ধিৰ বাবে শুভ। মই পুনৰ দেহৰ লক্ষণ শুনিব খোজোঁ; সেয়া ক’বা।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

কমঠে ক’লে: শুনা, এই দেহ কেনেকৈ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ (ব্ৰহ্মাণ্ড) সদৃশ। ভৰিৰ তল পাটাল, আৰু ভৰিৰ আগভাগ ৰসাতল।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

তলাতল তেনেকৈ তাৰ গুল্ফ (গোৰালি), আৰু তাৰ জঙ্ঘা মহাতল। হাঁটু সুতল; উৰু বিতল; আৰু কঁকাল অতল।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

নাভিক মহীতল বুলি কয়; উদৰ ভুৱৰ্লোক। বক্ষস্থল স্বৰ্লোক; গ্ৰীৱা মহৰ্লোক; আৰু মুখ জনলোক।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

তেওঁলোকে কয় যে নয়নদ্বয় তপোলোক, আৰু মস্তকৰ শিৰোভাগ সত্যলোক। যেনেকৈ পৃথিৱীত সাতটা দ্বীপ স্থাপিত আছে—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

তদ্ৰূপ ইয়াত ধাতু সাতটা আছে; নাম অনুসাৰে মোৰ পৰা বুজি লোৱা। ত্বক, ৰক্ত, মাংস, মেদ, অস্থি, মজ্জা আৰু শুক্ৰ—এইবোৰেই ধাতু।

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

ইয়াত অস্থিৰ সংখ্যা তিনিশ ষাঠি বুলি কোৱা হৈছে; আৰু নাড়ীসমূহ তিনিলাখ বুলি বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

ছাপন্ন হাজাৰ (নালী) আছে, আৰু তাৰ ওপৰিও নটা। সিহঁতে দেহত ৰস বহন কৰে, যেনেকৈ পৃথিৱীত নদীয়ে জল বহন কৰে।

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

সৰ্বদিশে সাৰে তিন কোটী ৰোমেৰে দেহ আচ্ছাদিত। সিহঁত দুবিধ বুলি স্মৃত—স্থূল আৰু সূক্ষ্ম, দৃশ্য আৰু অদৃশ্য।

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

মোৰ পৰা শুনা—বৰ্ণনা কৰা ছয়টা প্ৰধান অংগ: দুটা বাহু, দুটা উৰু, মূৰ আৰু উদৰ।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

ইয়াতো অন্ত্ৰ তিনিটা, মাপ তিন আৰু আধা ব্যাম; আৰু স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত তিন ব্যাম বুলি কোৱা হয়—বেদজ্ঞ দ্বিজসকলে এইদৰে ঘোষণা কৰে।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

হৃদয়ত এটা পদ্ম আছে বুলি কোৱা হয়—তাৰ নাল ওপৰলৈ, মুখ তললৈ। হৃদয়-পদ্মৰ বাওঁফালে প্লীহা, আৰু সোঁফালে তেনেদৰে যকৃত থাকে।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

হে দ্বিজ, (দেহধাতু) মজ্জা, মেদ আৰু বসা; আৰু মূত্ৰ, পিত্ত, শ্লেষ্মা, তদ্ৰূপ শকৃতো আছে।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

ইয়াত অন্তিম ৰক্তৰ আধাৰ-গৰ্ত দু’অঞ্জলি পৰিমাণ বুলি স্মৃত। সিহঁত অবিৰত বোৱাই দেহক নিশ্চয় ধাৰণ কৰে।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

সাতটা সীৱন্য (সন্ধি) আছে; তাৰে পাঁচটা মূৰ্ধাত অৱস্থিত। এটা মেধ্ৰ (লিঙ্গ)লৈ যায় আৰু এটা তেনেদৰে জিভালৈ যায়, হে দ্বিজ।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

ইয়াত সকলো নাড়ী নাভি-পদ্মৰ পৰা উৎপন্ন হৈ প্ৰবাহিত হয়। তাৰে ভিতৰত যিবোৰ মূৰলৈ যায়, সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সুষুম্না, ইড়া আৰু পিঙ্গলা।

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

নাসিকাৰ দ্বাৰ পোৱাত সিহঁত দেহৰ বৃদ্ধি আৰু পালনাৰ্থে স্থিত থাকে। তাতেই প্ৰাণবায়ু, অগ্নি আৰু চন্দ্ৰ-তত্ত্বো পঞ্চধা পঞ্চধা ৰূপে কাৰ্য কৰে।

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান আৰু ব্যান—এইবোৰ বায়ুৰ পাঁচ ভেদ বুলি স্মৃত। আৰু ইহঁতৰ প্ৰত্যেকৰ কৰ্মও উপদেশ কৰা হয়।

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

উচ্ছ্বাস আৰু নিঃশ্বাস, আৰু অন্ন-পানৰ প্ৰৱেশ—এইবোৰ প্ৰাণৰ কৰ্ম বুলি কীৰ্তিত। ইয়াৰ আসন কণ্ঠৰ পৰা মূৰলৈকে বিস্তৃত।

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

বিষ্ঠা, মূত্ৰ আৰু শুক্ৰৰ ত্যাগ, লগতে গৰ্ভ-সম্পৰ্কীয় স্ৰাৱ—এই সকলো অাপান বায়ুৰ নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম; ইয়াৰ আসন গুদাৰ ওপৰত।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

সমান বায়ুৱে অন্নক ভিতৰত ধৰি ৰাখে, তাৰ পিছত তাক বিভাজন কৰি সাৰাংশ বিতৰণ কৰে; দেহৰ সকলো নাড়ীত বাধাহীনভাৱে চলি ৰসৰ পৰিসঞ্চাৰ কৰে।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

বাক্‌ৰ বাহিৰমুখী প্ৰবৃত্তি, ঢেঁকুৰ আৰু সকলো কৰ্মত প্ৰয়াস—এইবোৰ উদান বায়ুৰ দান বুলি কোৱা হয়; ইয়াৰ আসন কণ্ঠ পৰ্যন্ত আৰু ঊৰ্ধ্ব দেৱ-অঞ্চললৈ বিস্তৃত।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

ব্যান বায়ু সদায় হৃদয়ত অৱস্থিত, তথাপি সৰ্বদেহে বিচৰণ কৰে; ই ধাতুবৃদ্ধি ঘটায় আৰু ঘাম, লালা, আৰু চকুৰ মেল-মুদাৰ কাৰণ হয়।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

দেহত পাৱক অগ্নি পঞ্চধা অৱস্থিত: পাচক, ৰঞ্জক, সাধক, আলোচক আৰু ভ্ৰাজক।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

পাচক অগ্নি অন্ত্ৰত অৱস্থিত হৈ সদায় অন্ন পচায়। আৰু ৰঞ্জক, আমাশয়-প্ৰদেশত থাকিলেও, ৰসক ৰক্তলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

সাধক হৃদয়ত স্থিত হৈ বুদ্ধি আদি বিষয়ে উৎসাহ জগায়। আলোচক চক্ষুত স্থিত হৈ ৰূপ-দৰ্শনৰ শক্তি প্ৰদান কৰে।

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

ভ্ৰাজক ত্বকত স্থিত হৈ দেহক নিৰ্মল কৰি দীপ্তিময় কৰে। তদ্ৰূপে ক্লেদক, বোধক আৰু তৰ্পণো শ্লেষ্মণ (কফ)ৰ ৰূপ বুলিয়েই কোৱা হৈছে।

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

দেহত আলম্বক আদি ৰূপে সোমক পঞ্চধা বোলা হয়। ক্লেদক নিত্য পাক্বাশয়ত স্থিত হৈ অন্নক সদায় সিক্ত কৰি কোমল কৰে।

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

বোধক জিভাত স্থিত হৈ ৰসসমূহৰ সত্য বোধ কৰায়। আৰু তৰ্পণ শিৰত স্থিত হৈ তৃপ্তিদায়ক পোষণে চক্ষু আদি ইন্দ্ৰিয়সমূহক পুষ্ট কৰে।

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

সকলো সন্ধিত ব্যাপি আৰু শ্লেষ্ম (কফ) বঁধা ৰসো উৎপন্ন কৰি, ‘আলম্বক’ বক্ষস্থলত অৱস্থিত থাকে; সি দেহৰ সকলো অঙ্গক আশ্ৰয় দি স্থিৰ কৰি ৰাখে।

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

এইদৰে বায়ু, অগ্নি আৰু সোমে এই দেহ ধাৰণ কৰি ৰাখে। আকাশৰ পৰা দেহৰ স্ৰোতস (চেনেলসমূহ) উৎপন্ন হয়, আৰু তাৰ পৰাই অন্তৰালৰ ফাঁক-ফোকৰ আৰু কোষ্ঠগহ্বৰসমূহৰ পৃথকতা জন্মে।

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

ইয়াত পাৰ্থিৱ (পৃথিৱী-তত্ত্ব) অংশসমূহ জানিবা: ঘ্ৰাণ, কেশ আৰু নখ; অস্থি, ধৈৰ্য আৰু গুৰুভাৱ; ত্বক আৰু মাংস; লগতে হৃদয় আৰু গুদাও।

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

নাভি, মেদ (চৰ্বি), যকৃত, মজ্জা, অন্ত্ৰ, আমাশয় আৰু শিৰাসমূহ; লগতে স্নায়ু আৰু পাক্বাশয়ো—এইদৰে বেদবিদ দ্বিজসকলে ঘোষণা কৰে।

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

চকুত শ্বেত মণ্ডল (বগা বৃত্ত) কফৰ পৰা উৎপন্ন হয় আৰু পিতৃজনিত বুলি কোৱা হয়; আৰু কৃষ্ণ মণ্ডল (ক’লা বৃত্ত) বায়ুৰ পৰা হয় আৰু মাতৃজনিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

এটা পখ্ম-মণ্ডল, দ্বিতীয়টো চৰ্ম-মণ্ডল বুলি কোৱা হয়। তৃতীয়টো শ্বেত মণ্ডল, আৰু চতুৰ্থটো কৃষ্ণ মণ্ডল।

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

দৃগ্-মণ্ডল পঞ্চম; সেয়ে নেত্ৰক পঞ্চ-মণ্ডলযুক্ত বুলি কোৱা হয়। কিন্তু কিছুমানে নেত্ৰৰ দুটা অতিৰিক্ত অংশ—উপাঙ্গ আৰু অপাঙ্গ—বুলিও কয়।

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

উপাঙ্গ নেত্ৰৰ প্ৰান্তলৈকে বিস্তৃত; অপাঙ্গ নাসাৰ মূলত থাকে। আৰু দুটা বৃষণো তেনেদৰে মেদ, ৰক্ত, কফ আৰু মাংসৰে গঠিত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

সকলো দেহধাৰীৰ জিহ্বা ৰক্ত আৰু মাংসময়। আৰু ছয়টা কূৰ্চক দুটা হাতত, ওঁঠত, মৈঢ্ৰে (জননেন্দ্ৰিয়ত) আৰু গ্ৰীৱাত অৱস্থিত।

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

এইদৰে ইয়াত অৱস্থিত জীৱ এই দেহত সত্ত-সত্ত (সাত-সাত) সমষ্টিৰূপে থাকে। পঁচিশ তত্ত্বৰূপে ই দেহজুৰি ব্যাপি থাকে, তথাপি ইয়াৰ আসন মূৰ্ধ্নি—মাথাত।

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

ত্বক, ৰক্ত আৰু মাংস—এই ত্ৰয়ী মাতৃসম্ভৱ বুলি কোৱা হয়। মেদ, মজ্জা আৰু অস্থি পিতৃজ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; আৰু ছয়বিধ ‘কৌশিক’ গোটো তেনেদৰেই উক্ত।

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

এইদৰে এই দেহ ভূতময়, পঞ্চমহাভূতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা উপাদানে গঠিত। পঞ্চভূতসম্ভৱ অন্নে যিদৰে ই বৃদ্ধি পায়, সেই বৃদ্ধি-মাৰ্গ মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

সেই অন্ন দেহধাৰীসকলে পিণ্ড আৰু কৱল, গ্ৰাসৰূপে ভক্ষণ কৰে। প্ৰথমে ই স্থূলাশয়—জঠৰত প্ৰৱেশ কৰে; তাত প্ৰাণবায়ু ইহাৰ ওপৰত দ্বিবিধভাৱে ক্ৰিয়া কৰে।

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

অন্নৰ ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰি ই অন্নক জলৰ পৰা পৃথক কৰে। জীৰ্ণাগ্নিৰ ওপৰত জল স্থাপন কৰি, সেই জলৰ ওপৰত অন্নক স্থিৰ কৰে।

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

জলৰ তলত প্ৰাণ নিজে স্থিত হৈ অগ্নিক ধীৰে ধীৰে ধমায়। বায়ুৰে ধমাই দিয়া সেই অগ্নিয়ে জলক অতিশয় উষ্ণ কৰি তোলে।

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

সেই আহাৰ গৰম পানীৰে চাৰিওফালে পুনৰ ৰন্ধা হয়। পাচনৰ পাছত ই দ্বিধা হয়—এফালে কিট্ট (মল) আৰু আনফালে ৰস (পোষক সাৰ)।

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

কিট্ট অংশটো বাৰটা মলৰূপে বিভক্ত হৈ দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ যায়। সেয়া—কাণ, চকু, নাক, জিভা, দাঁত, শিশ্ন, গুদ আৰু নখ।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

ৰোমকূপো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত—এই বাৰটাই মলৰ আশ্ৰয়। হৃদয়-পদ্মত প্ৰতিবদ্ধ সকলো নাড়ী চাৰিওফালে বিস্তৃত।

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

সেই নাড়ীবোৰৰ মুখত ব্যান প্ৰাণে সেই সূক্ষ্ম ৰস স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত সেই ৰসেৰে সমান প্ৰাণে পুনৰ নাড়ীবোৰ পূৰ্ণ কৰে।

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

তাৰ পাছত সেই নাড়ীবোৰ সম্পূৰ্ণ ভৰি দেহৰ চাৰিওফালে বিস্তাৰিত হয়। তেতিয়া নাড়ীৰ মাজত অৱস্থিত ৰস ৰঞ্জক উষ্মা (ৰঙ দিয়া তাপ) দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

ই পচি ৰূপান্তৰিত হ’লে পুনৰ ৰক্ত-অৱস্থালৈ গতি কৰে। তাৰ পৰা চামৰা, দেহৰ ৰোম আৰু মূৰৰ কেশ, লগতে মাংস, স্নায়ু, শিৰা-নাड़ी আৰু অস্থি উৎপন্ন হয়।

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

ক্ৰমে নখ, মজ্জা, দেহৰ গহ্বৰসমূহৰ শুদ্ধি, আৰু শুক্ৰৰ বৃদ্ধি ঘটে। এইদৰে অন্নৰ দ্বাদশবিধ পৰিণাম ঘোষণা কৰা হয়।

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

এইদৰে সম্পূৰ্ণ ৰূপে গঠিত এই শৰীৰ পুণ্যৰ কাৰণ হ’বলৈ নিৰ্ধাৰিত। যেনেকৈ পৰিষ্কাৰ আৰু উত্তম ৰথ ভাৰ বহন কৰিবলৈ থাকে, তেনেকৈ এই দেহো উদ্দেশ্যময় সাধনাৰ বাবে।

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

যদি ৰথক তেল-মালিশ আদি বহু যত্নে পালন নকৰা হয়, তেন্তে সি কি কাৰ্য সাধিব, যদি ভাৰো বহন কৰিব নোৱাৰে?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

তেনেকৈ, সৰ্বোত্তম আহাৰে এই দেহ পোষণ কৰাৰ কি লাভ, যদি ই বৃদ্ধি পাইও পুণ্য নকৰে আৰু পশুৰ দৰে জীৱন যাপন কৰে?

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

ইয়াত এই শ্লোকসমূহ কোৱা হৈছে: যি সময়ত, যি দেশত, আৰু যি বয়সত যেনে শুভ বা অশুভ কৰ্ম কৰা হয়, তেনে কৰ্মৰ ফলো তেনেদৰেই ভোগ কৰিব লাগে।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

সেয়ে, যিসকলে অবিচ্ছিন্ন সুখ বিচাৰে, তেওঁলোকে সদায় শুভ কৰ্ম কৰিব লাগে। নচেৎ ভোগ-বিলাস ছিন্ন হয়, যেন গ্ৰীষ্মত সৰু সৰু সোঁত শুকাই যায়।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

কাৰণ পাপে তীব্ৰ আৰু বহুবিধ দুঃখ জন্মায়; সেয়ে পাপ কৰা উচিত নহয়, কিয়নো ই সত্যই আত্মাক পীড়া দিয়ে।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

হে সাধুজন, মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে এই প্ৰশ্নটো তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ—প্ৰাণী কেনেকৈ জন্ম লয়; এতিয়া শুনা, সি কেনেকৈ লয় (মৃত্যুত) প্ৰলয় পায়।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

যেতিয়া মানুহৰ আয়ুস আৰু কৰ্মক্ষয় সম্পূৰ্ণ হয় আৰু মৃত্যু উপস্থিত হয়, তেতিয়া দেহধাৰী জীৱ নিজৰ কৰ্মৰ বশত যমৰ কিঙ্কৰসকলে টানি লৈ যায়।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

পঞ্চ তন্মাত্ৰাসহ, মন, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ-ভাবসহ জীৱ পুণ্য-পাপময় পাশেৰে বাঁধা হৈ দেহ ত্যাগ কৰে।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

পুণ্যকর্মীসকল মূৰৰ সাতটা ৰন্ধ্ৰেৰে নিৰ্গমন কৰে; পাপীসকল অধোগতি পায়; কিন্তু যোগীসকল ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেৰে প্ৰস্থান কৰে।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

সেই ক্ষণতে সি ‘অতিবাহিক’ (বহনকাৰী) শৰীৰ গ্ৰহণ কৰে—অঙ্গুষ্ঠ-গাঁঠিৰ মাত্ৰ—যি কেৱল নিজৰ প্ৰাণশক্তিৰে গঠিত।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

তাৰ পাছত, সেই দেহত স্থিত জীৱক দেখি যমৰ ভটসকলে তাক বাঁধি, যাম্য মাৰ্গেৰে প্ৰয়োজনমতে বল প্ৰয়োগ কৰি লৈ যায়।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

সেই পথে সি যাতনা পায়—জ্বলন্ত লৌহপিণ্ডে চেপা পৰাৰ দৰে, লৌহগোলাৰ দৰে, দগ্ধ বালিৰ দৰে, আৰু উত্তপ্ত তাম্ৰপাত্ৰৰ দৰে।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ছিয়াশি হাজাৰ যোজন দূৰলৈ টানি নিয়া পাপকৰ্মীজনক যমৰ ভটসকলে যমপুৰীলৈ লৈ যায়।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

কেতিয়াবা তীব্ৰ শীত, কেতিয়াবা মহা দুৰ্গম অন্ধকাৰ; আৰু অগ্নিৰ স্পৰ্শ সদৃশ মুখ থকা কাক, কাকোল আৰু শিয়ালে আক্রমণ কৰে।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

কেতিয়াবা ভয়ংকৰ ৰাক্ষসে তাক ভক্ষণ কৰে; কেতিয়াবা টানি আনি আঘাত কৰে; আৰু অতি দাহক বালুকাময় ভূমিত জ্বলি জ্বলি আগলৈ ঠেলি নিয়া হয়।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

দশ মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে সি সেই অতি দুস্তৰ পথ অতিক্ৰম কৰে; কিন্তু দেহধাৰী পুৰুষে সেই সময়ক অতি দীঘল বুলি অনুভৱ কৰে, যেন বছৰসমান।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

আৰু তাক পুঁজ আৰু ৰক্ত বোৱাই নিয়া এক ভয়ংকৰ নদী পাৰ কৰোৱা হয়—‘বৈতৰণী’ নামৰ সেই নদী—যাৰ তীৰ কেশৰ জট আৰু পিচল শৈৱাল-ঘাঁহে আৱৃত।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

তেতিয়া যমৰ সন্মুখত যমৰ কিঙ্কৰসকলে তাক স্থাপন কৰে; পাপীয়ে মহাভয় দেখে—কাল-মৃত্যুৰ সদৃশ মুখমণ্ডলেৰে ঘেৰাও কৰা।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

কিন্তু পুণ্যকৰ্মী তেতিয়া সত্যই ধৰ্মৰাজক তেওঁৰ সৌম্য ৰূপত সন্নিকট হয়; আৰু আন কিছুমান সত্তাও যমলোকৰ পথেদি যায়—নিশ্চয়েই মানৱ আত্মাৰূপে।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

মৰণৰ পাছত সেই সত্তাসকলৰ বাবে নতুন যোনি পূৰণ (পুনর্জন্ম) ঘটে; কিয়নো শুনা যায় যে ‘প্ৰেত’ মানৱেই—অন্য জন্তুৰ বিষয়ে তেনেকৈ কোৱা নহয়।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

তাত ধৰ্মিকজন সন্মানিত হয়, কিন্তু পাপী পাশত আবদ্ধ হয়। এতিয়া শুনা, ধৰ্মিকজনে সেই পথেদি কেনেকৈ যায়—মই তোমাক কওঁ।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

যিসকলে উদ্যান আৰু গছ দান কৰে, তেওঁলোকে ফল-ফুলে ভৰপূৰ পথেদি যায় আৰু ছাঁত সুখে গমন কৰে; তেনেদৰে ছত্ৰ দান কৰা নৰসকলেও।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

যিসকলে উপানহ (জুতা) দান কৰে, লোকহিতৰ পূণ্যকৰ্মীসকল, তেওঁলোকে যানবাহনেৰে গমন কৰে আৰু তৃষ্ণাৰ পৰা মুক্ত থাকে। যিসকলে বাহন দান কৰে, তেওঁলোকে বিমানেৰে গমন কৰে; তেনেদৰে শয্যা আৰু আসন দান কৰোঁতাসকলেও।

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

ভক্ষ্য-ভোজ্য দান কৰোঁতাসকল তৃপ্ত হৈ গমন কৰে। দীপ দানীসকল আলোকক সঙ্গী কৰি আগবাঢ়ে; গো-দানীসকল সেই নদী সুখে আৰু স্বাচ্ছন্দ্যে পাৰ হয়।

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

যিসকল ভক্ত শ্ৰী সূৰ্য, শ্ৰী মহাদেৱ আৰু পুৰুষোত্তম পৰমেশ্বৰলৈ একাগ্ৰ, তেওঁলোকে জন্মৰ পৰাই আগবাঢ়ে আৰু যমৰ অনুচৰসকলৰ দ্বাৰাও পূজিত-সম্মানিত হয়।

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

যি নৰে ভূমি, গাই, সোণ, লোহা, তিল, কপাহ, লৱণ আৰু সাত প্ৰকাৰ ধান্য দান কৰে, সি সুখময় গতি লাভ কৰে।

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

তাত গমন কৰা সকলৰ—পাপী আৰু পূণ্যকৰ্মী উভয়ৰ—বাবে চিত্ৰগুপ্তে প্ৰেতলোকত তেতিয়াই তেওঁলোকৰ গতি-পাত নিৰ্ণয় কৰে।

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

তাত সেই নৰ প্ৰেত-লোকত এক বছৰ বাস কৰে; আৰু সেই বছৰৰ পূৰ্ণতাত তাৰ বাবে এক দেহ গঠিত হয়।

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

আৰু আত্মীয়সকলে যি জল-কুম্ভ আৰু অন্ন-আদি অৰ্পণ কৰে, সি দিনেদিনে সেয়া ভোগ কৰি প্ৰেত-অৱস্থাত বৃদ্ধি পায়।

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

সি পূৰ্বতে দিয়া অন্ন-আদিও স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে লাভ কৰে; কিন্তু যিজনে জীৱনত একো দান নকৰিলে, তাৰ বাবে মৃত্যুৰ পিছত কোনো দাতা পোৱা নাযায়।

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

আৰু যিজন জল-দাতা, সি ক্ষুধা-তৃষ্ণাৰ দ্বাৰা অতিশয় পীড়িত নহয়; তদুপৰি আত্মীয়সকলে দিয়া জল তাৰ ওচৰত নদীৰূপে উপস্থিত হয়।

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

মাহে মাহে যি শ্রাদ্ধ—ষোড়শ শ্রাদ্ধসমূহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি—যাৰ বাবে ইয়াত নকৰা হয়, সি প্ৰেতত্বৰ অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত নহয়।

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

মানৱৰ এক দিনেই প্ৰেতলোকত এক দিন বুলি গণ্য কৰা হয়; সেয়ে দিনেদিনে প্ৰেতৰ বাবে অন্ন-দান এক বছৰ পৰ্যন্ত কৰিব লাগে।

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

তাত ‘শ্মশানিক’ নামে যম-সদৃশ ভয়ংকৰ গণে পাপীক ৰক্ষা কৰি থাকে; সি শীত, বতাহ আৰু দাহক তাপত কষ্ট পায়।

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

যেনেকৈ এই জগতত বন্দীত থকা এজনক কঠোৰ মানুহে পাহাৰা দি ৰাখে, তেনেকৈ ষোড়শ-শ্ৰাদ্ধৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰেত-পিণ্ড দান দিয়া নহয়।

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

যেতিয়ালৈকে সি প্ৰেত-অৱস্থাত থাকে, তেতিয়ালৈকে যুগ যুগ ধৰি তাৰ মোক্ষ নাথাকে। তাৰ পাছত, বংশীয়ে পুণ্যসহ সপিণ্ডীকৰণ কৰোঁতে, মৃতজন উপযুক্ত ফল লাভ কৰে।

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

এটা সম্পূৰ্ণ সংৱৎসৰ পূৰ্ণ হ’লে জীৱে সম্পূৰ্ণ দেহ লাভ কৰে। পাপাত্মাই ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰে, আৰু ধৰ্মিষ্ঠজনে দিব্য আৰু উত্তম দীপ্তিময় ৰূপ পায়।

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

তাৰ পাছত সি নিজৰ কৰ্মৰ ফলত নৰকলৈ বা স্বৰ্গলৈ যায়। ৰৌৰৱ আদি নৰকসমূহ পাতালৰ তলত অৱস্থিত।

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

দেৱলোক আদি কৰি সত্যলোক পৰ্যন্ত লোকসমূহ স্বৰ্গৰ ওপৰত অৱস্থিত। ইহাই ইতিহাস-পুৰাণ আৰু বেদ-স্মৃতিত যি শুনা যায়।

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

পুণ্যৰ ফলত স্বৰ্গ লাভ হয়, আৰু তাৰ বিপৰীতে নৰক। তাতো কৰ্মৰ অনুৰূপে সময় পৰ্যন্ত বাস কৰা হয়।

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

যদি কাৰোবাৰ সপিণ্ডীকৰণ বছৰৰ আগতেই কৰা হয়, তথাপিও তাৰ বাবে প্ৰেতত্ব অৱস্থা নিশ্চিতভাৱে পূৰ্ণ এক বছৰ স্থায়ী বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

যিসকলে তিনিটা মেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিছে বা দেৱ-ত্রয়ক পূজা কৰিছে, তেওঁলোকে প্ৰেতলোকলৈ নাযায়; তদুপৰি যিসকল যুদ্ধত নিহত হয়, তেওঁলোকেও নাযায়।

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

শুদ্ধ পুণ্যৰে মানুহে শুদ্ধ স্বৰ্গ লাভ কৰে; শুদ্ধ পাপে অন্ধকাৰময় তমসত পতিত হয়। মিশ্ৰ কৰ্মে স্বৰ্গ আৰু নৰক দুয়োলৈ যায়, আৰু তাৰ দেহধাৰী অৱস্থাও তেনেদৰেই মিশ্ৰ ৰূপ ধৰে।

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

এইদৰে তুমি তিনিটা প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিলা—জন্ম, মৃত্যু আৰু পৰলোকত বাস। মোৰ গুৰুৱে যিদৰে মোক বুজাইছিল, মইও তেনেদৰেই ক’ম; আৰু কি অধিক শুনিব খোজা?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

সি মাখি, ডংশমাখি আৰু মহে, লগতে সাপ আৰু বিচ্ছুৱে খাই থাকে। তেনে খোৱা অৱস্থাতো সেই জীৱ ক্ৰন্দন কৰে, তথাপি মৰে নাহি।