Opening the text

मण्डल 5
The Family Book of Atri
ऋग्वेदस्य पञ्चमो मण्डलः ‘कुलपुस्तकानाम्’ पञ्चमः, परम्परया अत्रिगोत्रस्य (आत्रेयाणां) ऋषीणां कृतित्वेन निर्दिश्यते; स च प्राचीनऋग्वैदिकसङ्ग्रहे गृह्य-शाखीयं सुसम्बद्धं वाचः-प्रवाहं प्रदर्शयति। अस्य सूक्तानि बहुषु देवेषु प्रसृतानि—विशेषतः अग्नौ इन्द्रे च—तथैव दिव्यौ भिषजौ त्रातारौ च अश्विनौ प्रति स्तुतिसमूहं विशिष्टं संरक्षन्ति। अयं ग्रन्थः प्राचीनशब्दप्रयोगेन संक्षिप्तेन च सूत्रबहुलेन शैलीप्रकारेण बहुमान्यः; यत्र प्राचीनाः पदप्रयोगाः परम्परागताः काव्यरचनाः च बहुधा परिरक्ष्यन्ते।
Sukta 5.1
अयं सूक्तोऽग्निं प्रातः प्रबोधयति—गृह्यं यज्ञियं च वह्निं, यस्य जिह्वाः समुच्छ्रयन्ते यस्य च रश्मयो दिवं प्रति प्रस्रवन्ति। तम् ऋतस्य धारयितारं धियावानं होतारं स्तौति, यः द्यावापृथिवी विस्तृणोति, घृतेन च सततं पुनाति; तेनोपासकस्य स्तुतिः तस्मिन्नेव प्रतिष्ठिता विस्तीर्णा हिरण्मयी ज्योतिरिव भवति।
Sukta 5.2
अयं सूक्तः अग्निं स्तौति—स गूढोऽपि नित्यं प्रकटो वह्निः; रहसि स्थाने बाल इव संवृतः, किन्तु मनुष्यकर्मणि यज्ञे च स्पष्टं दृश्यते। स प्राज्ञो होताऽग्निराहूयते, यः बन्धान् विमोचयति (शुनःशेपवत्) च उपासकाय रक्षां शान्तिं च सुरक्षितं निवासस्थानं ददाति—यः पवित्रं सदः समिध्य आसीनं कल्पयति हविषींश्च जुहोति।
Sukta 5.3
अयं सूक्तः अग्निं बहुरूपं दिव्यं शक्तिं स्तौति—यः प्रज्वलितः सन् वरुणस्य सार्वभौमं ऋतं, मित्रस्य सौहार्दं, इन्द्रस्य जयिनं बलं च धारयति। उपासकं स एनं पापात्, परुषवाक्यात्, गूढात् प्रकटाच्च हिंसात् पातु इति प्रार्थ्यते; शापान् अपवर्तयतु, वसून् प्रति यामं सम्यक् प्रवर्तयतु—कल्याणं समृद्धिं च पुनः स्थापयतु।
Sukta 5.4
अयं सूक्तम् आत्रेयपरम्परायां अग्निं वसुपतिं यज्ञस्य राजसत्तां च स्तौति। सः अध्वरे हर्षेणाहूयते। अग्निं प्रार्थयते यत् स वाजं (जयशक्तिं पूर्णतां च) वर्धयतु, मनुष्याणां संघर्षेषु विजयम् अव्याहतं करोतु, उपासके च स्योणं लोकं—प्रियं लोकावकाशं—सह विस्तीर्णया समृद्ध्या प्रतिष्ठापयतु: पुत्रान् बलं पशून् क्षेमं च।
Sukta 5.5
अयं सूक्तः घृताहुत्या जातवेदसमग्निं समिन्धते। तमर्चति—स तेजस्वी सर्वज्ञः, यो हव्यानि वहति, यजमानस्य जीवने च ऋतं प्रबोधयति। स्थूलात् हविर्दानकर्मणः आरभ्य व्यापकान् विश्वस्यानुकूल्यान् प्रति गच्छति—विशेषतः रात्र्युषसौ ‘ऋतस्य मातरौ’ इव, तयोः क्रमलयस्य स्तुत्या। अन्ते स्वाहाकारैः हविः बहुभ्यो देवताभ्यः प्रसार्यते, अन्ततः सर्वेभ्यो देवेभ्यः समर्प्यते।
Sukta 5.6
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—स एव सत्यम् ‘अस्तम्’ (गृहं) निधिश्च, यं प्रति सर्वाः पोषकशक्तयः शीघ्रवेगाः जयिनो बलानि च स्वभावतः प्रवर्तन्ते। याचते च—यज्ञे ताः शक्तीर् अग्निः प्रेरयतु प्रज्वालयतु च, तथा गायकेभ्यः निरन्तरम् ‘इषम्’ (वृद्धिं) ददातु—विशेषतः वीर्यं अश्ववत् शीघ्रतां च।
Sukta 5.7
अस्मिन् सूक्ते मनुष्येषु बलिष्ठतमं वरणीयतमं च देवं अग्निं आह्वयति। यजमानाः स्वाम् इषं स्तोमं च सम्यक् संयोज्य यज्ञं यथाविधि प्रवर्तयन्त्विति प्रेर्यन्ते। अग्निः सर्वस्य प्रतिष्ठाता, माधुर्यस्य प्रसविता, विस्तीर्णस्य समृद्धेः दाता च इति स्तूयते; तेन दस्यवः पराजीयन्ते, सत्याः शक्तयः लभ्यन्ते च।
Sukta 5.8
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—ऋतस्य अन्वेषिभिः सदा प्राचीनं वह्निं समिध्यमानं, दीप्तं गृहपतिं यः ऋतं धत्ते यज्ञं च वहति। गायकानां नमो गृह्णातु, शुभ्राभिः समिधाभिः प्रज्वलतु, वर्धमानशक्त्या च मर्त्यं पार्थिवविघ्नेभ्यः परि तारयतु।
Sukta 5.9
अयं सूक्तो जातवेदसं अग्निम् आह्वयति—सर्ववेदिनं वह्निं यः हव्यानि गृह्णाति, मानुषे यज्ञपथे तानि देवेभ्यो वहति। अस्य हितकरं नेतृत्वं धनदं च सामर्थ्यं स्तौति, तथा च अनियन्त्रिते सति दुरधिगम्यं सम्भाव्य-भस्मकारि बलं स्वीकुरुते। प्रार्थना अन्ते विजयीं समृद्धिं, वृद्धिं, तथा संघर्षेषु रक्षां याचते।
Sukta 5.10
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः अग्निं पुरोहितं प्रार्थयते यत् स ‘ओजिष्ठं द्युम्नम्’—परमं तेजोबलं—आनयतु, च जयाय धनाय वाजाय च विजयमार्गं विवृणोतु। येषां प्रेरिताः स्तुतयः अग्निं भूषयन्ति, ये च अन्तःशुṣ्मणा विस्तीर्णां कीर्तिं प्रबोधयन्ति, तान् प्रशंसति; अन्ते च अग्निम् अङ्गिरसम् होतारं च आह्वयति यत् स संग्रामेषु सर्वजयीं रयिं पुष्टिं च ददातु।
Sukta 5.11
अयं लघुस्तोत्रोऽग्निं प्रति, तं प्रबुद्धं जनानां रक्षितारं तथा भरतानां सम्यक्पथे नेतृभूतां तेजस्विनीं पुरोहितशक्तिं च निरूपयति। सर्वत्र “प्रत्येकस्मिन् गृहे” तस्य व्यापकस्थितिं, देवदूतत्वं हविर्वाहकत्वं च प्रकाशयति; अङ्गिरसां पुरातनप्राप्तिं च स्मारयति—गूढोऽग्निः मन्थनेनोत्पाद्य प्राकट्यं नीत इति।
Sukta 5.12
अग्निं प्रति त्रिष्टुभि रचितेऽस्मिन् लघु सूक्ते द्रष्टुः सुविशोधितां वाचम् आहुतिरूपेण समर्प्यते। सत्यधारिणं विशालं वृषभम् इवाग्निं स्तौति, यः यज्ञे ऋतं स्थापयति रक्षति च। कः शत्रून् बलान् बध्नाति, कः अनृतात् अग्नेर्भागं पालयति, कः वाचं सुरक्षितां धारयति—इति पृच्छति; यतो यथाविधि यज्ञः, संयता वाक्, दैवी च रक्षा, एते समवायेन जयम् उपनयन्ति उपासकस्य च स्थिरं निवासं निबध्नन्ति।
Sukta 5.13
अत्रेः संक्षिप्तोऽयम् अग्निस्तुतिः स्तोत्रेण प्रबोधितं वह्निं स्तौति—यः वृतो होताऽध्वरं विस्तीर्णं प्रभावुकं च करोति। अत्र स्तुतिः (अर्च्) प्रज्वलनेन, रक्षणेन, तथा “बहुवर्णा” समृद्धेः समीपाकर्षणेन पुनःपुनः संयुज्यते; अग्निः यज्ञे देवान् समाह्वयन् सङ्ग्राहक-केन्द्ररूपेण निरूप्यते।
Sukta 5.14
अत्रेः संक्षिप्तेऽस्मिन्नग्निसूक्ते स्तुत्या समिधा चाग्निरुत्थाप्यते, यथा स यजमानस्य हविर्देवानां सभां प्रति वहति। अग्निर्नवजातो ज्योतिरिव तमोऽभिभवन् शत्रूणि दुरितानि च जयति; ‘गावः/रश्मीन्’, आपः, रोचनं दिवं च पुनरावर्तयति। स घृतेन स्तोमैर्मन्त्रैश्च सुमतिना च बलं वर्धते।
Sukta 5.15
अयं लघ्वग्निसूक्तः अग्निं प्राज्ञं पुरातनं ऋषिं धनस्थैर्यस्य धारकं घृतप्रदीप्तं घृतशुद्धं च स्तौति। यज्ञचक्रेषु स नित्यं नवनवो जायते; स तीव्रः रक्षिता शत्रुतां दूरतः अपाकरोति। गुहायां निहितं “पदं” इव सन् महद्भूतिं प्रबोधयति, अत्रिं च तमसः पारं नयति।
Sukta 5.16
अयं लघुर्वसिष्ठसूक्तः अग्निं स्तौति—दीप्तं नित्यवर्धमानं ज्वालाम्, यं मर्त्याः विश्वस्तं सखायं नेतारं च पुरतः स्थापयन्ति। समुदायाय बलं संभरतु, संग्रामेषु रक्षतु, वाऽर्यं (इष्टसमृद्धिम्) आवहतु, स्वस्तेः (कल्याणस्य) सुरक्षितं पदं प्रतिष्ठापयित्वा।
Sukta 5.17
वसिष्ठस्यायं लघुरग्निस्तुतिः सुसंस्कृतयज्ञेन मर्त्योपासकं “अधिकशक्तिमन्तं” दिव्यं सहायं प्रति समीपं नयति। अत्राग्निः रक्षकः, नेता, वर्धयिता च इति स्तूयते। स तेजस्विना विश्वरूपेण चित्रितः—ज्वालाभिरिव परिधानवान्, प्रेरितया वाचा प्रवर्तितः—कविश्च तं याचते यत् स इष्टं शुभं पालयतु, स्वस्तिं ददातु, च संघर्षेषु बलाय प्रज्वलतु।
Sukta 5.18
अयं लघुस्तोत्रोऽग्निं प्रातःकालेऽतिथिरूपेण स्तौति—यः दिव्योऽतिथिः, योऽग्निराहुत्या च हविषा च मानुषे गृहे सुस्वागतो भवति। स अमृतोऽग्निर्मर्त्यैर्हविर्भिरानन्दति, रथ इवाक्षतः पुरःसरति, उदारदातॄणां यजमानानां कीर्तिं श्रियं च वर्धयति।
Sukta 5.19
अयं लघ्वग्निसूक्तः मातरि निहितस्य वह्नेर्गूढं जन्म चिन्तयति—आवरणेषु संवृतं पश्चात् पृथगाकारेण प्रकटितम्। समुदायान् समृद्धिं च वर्धयन्तीं तस्य दीप्तिं प्राणदां शीघ्रशक्तिं स्तौति, तथा च वायुसहचरः किरणो ज्वाला वा भस्मना सह चलन् क्रीडमान इव, कर्मार्थं स्वबलानि तीक्ष्णीकुर्वन्, स्मार्यते।
Sukta 5.20
अत्रेयोऽर्षयः कृत एषः संक्षिप्तोऽग्निस्तुतिः अग्निं देवसमन्वितं श्रवणीयं धनं दातारं समाह्वयति। स एव प्राचीनोऽग्र्यो यज्ञेषु होतारं वृणुते, यो दक्षं (सम्यक्-कौशलं विवेकशक्तिं च) परिपूर्णयति, उपासकं च ऋतप्रतिष्ठितायां समृद्धौ, ज्योतिषि (गवां रश्मीनां च), तथा वीर्ये शौर्यबलसमन्विते नयति।
Sukta 5.21
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः मनुष्यवत् अग्निमाह्वयति, यत् यज्ञीयो वह्निः सम्यक् प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य च देवेषु स्तुतिं वहतु। अग्निः सर्वैर्देवैः एकमत्या स्वदूतत्वेन प्रशस्यते, स च दीप्तिमान् भवतु, ऋतस्य योनौ—वृद्धिं समृद्धिं च धारयत्यां—स्वं निषदं गृह्णात्विति प्रेर्यते।
Sukta 5.22
अयं संक्षिप्तोऽत्रिहिम्नः पावकं ज्वलनमग्निं यज्ञस्य प्रियं होतारं समाह्वयति, यत् स कवीनां प्रेरितां वाचं प्रतिजानीयाद् उपगृह्णीयाच्च। अत्राग्निः विवेकयुक्तमना वृतो दिव्यः पालयिता इव निरूप्यते, तथा च अत्रिवंशो ये स्तोमैर्गीर्भिश्चाग्निं “वर्धयन्ति” अलङ्कुर्वन्ति च इति प्रकाश्यते। प्रयोजनं याज्ञिकं भक्तिपरं च—अग्नेः सन्निधिं प्रज्वालयितुं, तस्य सहाय्यं प्राप्नुं, तथा च दीप्तमार्गदर्शनस्याधीनं यज्ञं प्रवर्तयितुम्।
Sukta 5.23
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः अग्निदेवम् उपह्वयति यत् सः “सहन्तमं” रयिं द्युम्नं च—शत्रूणां विरुद्धं प्रधावमानं तेजस्वि जयकरं धनम्—आ वहतु। अत्र अग्निः सर्वैर्जनैः प्रार्थितः प्रियः होतृरूपेण निरूप्यते। अन्ते च यजमानानां गृहेषु अग्निं सुदीप्तं भवितुं याचते, स समृद्धिं रक्षां च ददातु।
Sukta 5.24
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः रक्षार्थं प्रार्थना-रूपः। कविरग्निं यजमानानां समीपतमं (अन्तमं) सन्निधिं स्थिरं च वरूथ्यं शरणं च भवितुम् याचते। अग्निराहूयते—प्रबुध्यतां, आह्वानं शृणोतु, स्वां रक्षणशक्तिं विस्तृणोतु, च शत्रुभिः कृतात् दुष्टसंकल्पात् समुदायं त्रातुम्। सूक्तस्य पर्यवसानं अग्नेः प्रसादं तथा यज्ञकर्मणि प्रवृत्तानां स्वसखीनां कृते शिवं कल्याणं च कुशलं च याचनेन भवति।
Sukta 5.25
अयं सूक्तोऽग्निं दिव्यं सहायं स्तौति—यः सत्येन हविषा यजमानाय धनं यशः पुष्टिं च वीर्यवन्तं प्रजां ददाति, तथा च शत्रुभ्यः परितः पालयति। अग्निः सत्यः कविजातः शक्तिरिति आहूयते, यः भक्तं नौः इव दुर्गेषु सलिलेषु शत्रुताम् अतिक्रम्य पारं नयति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं यज्ञकर्मणि सिद्धिः (हविर्दानस्य सफलत्वं वरप्राप्तिश्च) तथा रक्षणं (विरोधात् सुरक्षितं पारगमनम्) च।
Sukta 5.26
अयं सूक्तोऽग्निं दीप्तं पावकं देवयजं होतारं च आह्वयति, यस्य जिह्वा हविर्वहति देवान् च यज्ञं प्रति समाह्वयति। अग्निं प्रार्थयते यत् स देवतान् पवित्रे बर्हिषि निषीदयतु, सोमपेषणं कुर्वते यजमानाय बलं च सुवीर्यं च आनयतु। अन्ते तु आह्वानं विस्तरति—मरुतः, अश्विनौ, मित्रावरुणौ, सर्वे च देवाः—इति, समग्रं सुसंस्कृतं च यज्ञकर्म सूचयन्।
Sukta 5.27
अयं लघुस्तोत्रः वैश्वानररूपं अग्निं स्तौति—सर्वजनानां वह्निं, प्रभुत्वशक्तिं च, यः लोके समृद्धिं धर्मं च प्रत्यक्षं करोति। त्र्यारुणस्य दानप्रसङ्गेन अग्नेर्महत्त्वं निरूप्यते; स्तोत्रस्य सिद्धिः यज्ञीयया ऋचा वाचा च सम्बध्यते, अश्वमेधपरिसरे च विन्यस्यते। अन्ते इन्द्राग्नी संयुक्तावाहनं कृत्वा क्षत्रस्य (राजन्यबलस्य) धारणाय प्रार्थ्यते।
Sukta 5.28
अयं लघुस्तोत्रोऽग्निं स्तौति—दीप्तं ज्वलितं दिवं प्रति व्याप्तशिखं, यस्य रश्मय उषसि पूर्वादागच्छन्त्यां समागच्छन्ति। सा उषाः पूर्वदिशः सर्वान् काम्यान् दायान् वहन्ती आगच्छति; तया सह जगतो बोधः प्रातःप्रकाशेन यज्ञस्य च प्रबोधेन संबध्यते। उपासकान् च प्रेरयति—अग्निं हव्यवाहनं वृणीत, स हि देवेभ्यः हविषां निश्चयेन वहिता।
Sukta 5.29
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—सः मरुतां स्थिरः सर्वज्ञो नेता, जगतः ऋत-व्यवस्थापकः। सर्पम् अहिं, निरोधस्य आदर्शं, निर्णायकया जयया हत्वा सः ऋतं पुनः स्थापयति। ‘त्रय’ इति प्रतिमानं पुनःपुनः प्रयुज्यते—अर्यम्णो विधिः, दीप्तयः लोकाः, सरितोऽपो वा—येन इन्द्रस्य विजयः विश्व-व्यवस्थायाः पुनःस्थापनं, जीवनदायिनाम् अपां प्रकाशस्य च विमोचनं च इति निरूप्यते। अन्ते द्रष्टा इन्द्राय नवनिर्मितं ब्रह्म (स्तोत्र-शिल्पं) समर्पयति; प्रार्थनां सुसंस्कृत-वस्त्रवत् सुसंहित-रथवत् च उपमायते।
Sukta 5.30
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—शीघ्रागमं सोमप्रियं वीरं यः आह्वानं शृणोति, शत्रूणि बलानि भिनत्ति, विशेषतः दस्यून् ये ज्योतिः पशून् समृद्धिं च निरुणद्धन्ति। स्तुतिं रणचित्रैः सह संयोजयति—इन्द्रः युद्धाय अग्रे सरति, निगूढाः “गावः” (धनं/ज्योतिः) प्रकाशयति—अन्ते च द्रष्टा प्रत्यक्षलाभानां स्मरणेन तथा यज्ञे विजयचिह्नानां निर्देशेन समापयति।
Sukta 5.31
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—रथारूढं दुर्धर्षं बलं, यः पन्थानं विशोधयति, “पशून्” (धन-शक्तिरूपान्) नियच्छति, अग्रे नयन् सुरक्षितं प्रापयति। अस्य अहि/वृत्र-वधः तथा शुष्णस्य कपट-मायानां निर्णायक-जयश्च स्मार्यते; यथा इन्द्रः प्रतिबन्धान् भिनत्ति, दस्यून् अपाकरोति, भक्तेषु बलं प्रतिष्ठापयति। अन्ते प्रार्थना रक्षात्मक-आशीर्वादेन समाप्यते—ये इन्द्रे रमन्ते तेऽहिंसिता रक्ष्यन्तां, ओजसा च समृद्धा भवन्तु।
Sukta 5.32
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—स विघ्नभेत्ता; पर्वतं भिनत्ति, निबद्धा आपः प्रमुञ्चति, जीवनदाः स्रुतयः निरुध्य स्थितं दानवं हन्ति। अस्य अजेयस्य वज्रबलस्य विश्वकर्मत्वं ऋतस्य (सम्यग्व्यवस्थायाः) पुनःस्थापनं करोति, ऋषीणां तेषां च समुदायस्य समृद्धिं च जनयति। अन्ते चिन्तनात्मकः स्वरः—ब्रह्मणि (पवित्रवाचे/कर्मणि) निष्ठिताः केन हेतुना इन्द्रस्य उदारं, ऋतुकालानुकूलं दानं कदाचन निरोद्धुं प्रयतेरन्?
Sukta 5.33
अत्रेः स्तुतिरियं इन्द्रस्य अनुत्तमं बलं संग्रामेषु जयप्रदं च सहाय्यं प्रशंसति; सुमतिं प्रबोधयितुं यजमानान् प्रति विजयीं शक्तिं च आनयितुं तम् आह्वयति। अत्र तस्य अहिहननं पराक्रमं स्मार्यते, तथा च धनस्य प्रसादपूर्णं दानम्; समृद्धिः देवप्रेरितः ‘समाहारः’ इव निरूप्यते—यथा गावः सुरक्षितं गोष्ठं प्रविशन्ति।
Sukta 5.34
ऋग्वेदस्य ५.३४ सूक्तं आत्रेयाणां स्तुतिः, सोमाभिषवेन इन्द्रम् आह्वयति। तं ‘अजातशत्रु’ इति तथा ‘ब्रह्मवाहस्’ (वाचो वहिता) इति प्रशंसति। अत्र नियमवन्तः हविष्कृतोऽभिषविनः ये चाभिषवहीनाः, तयोर्वैषम्यं दर्श्यते। इन्द्रः ऋतस्य प्रवर्तनकर्ता, विघ्नकरशक्तीनां निग्रहिता, यज्ञं च जयवृद्ध्यर्थं प्रवर्तयन् इति निरूप्यते।
Sukta 5.35
अत्रिपरम्परायां इन्द्रस्यास्य स्तोत्रे देवो याच्यते यत् सः स्वस्य परमं “क्रतुम्” (प्रभाविनं संकल्पम्) सक्रियसहायतारूपेण आनयेत्, तं च उपासकानां निमित्तं संग्रामेषु नित्यजीवने च जयकरं बलं कुर्यात्। अपि च शत्रून् प्रतिकूलान् च मनोवेगान् अवनमयेत्, गायकानां रथं—तेषाम् अग्रगमनस्य प्रतीकम्—रक्षेत्, येन तेषां स्तुतिः कीर्तिश्च “दिवि” अर्थात् सत्यस्य तेजोमये लोके प्रतिष्ठां लभेताम्।
Sukta 5.36
अयं सूक्तः सोमाह्वानरूपः शीघ्रं प्रेरयति—रत्नानां वेत्ता दाता च इन्द्रः सवनं प्रति आगच्छतु, सुसंस्कृतं सोमं पिबतु इति। कविः सजीवेन यज्ञचित्रेणाह्वानं तीव्रयति—अद्रिणा सवनं, दुग्धवत् सोमः इत्यादिभिः। स इन्द्रं वामतो दक्षिणतश्च उभयतः धनं याचते, अन्ते च इन्द्रस्य युवत्वबलं मरुद्भिः सह संबन्धं च उपसंहरति।
Sukta 5.37
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः इन्द्राय सोमं पिष्यति यो यजमानः, तं स्तौति; स सौरतेजसा सह चरति, उषसश्च तस्य यज्ञाय निश्चयं पन्थानं विवृण्वन्ति। इन्द्रस्य विजयी रथबलं बहूनि बलानि परितो गृह्णाति; सूक्तं च सोमदात्रे पूर्णतां प्रतिजानाति—शान्तिं स्थिरकालेषु, संग्रामेषु च जयम्—यः सूर्यस्याग्नेः च प्रसादं लभते।
Sukta 5.38
इन्द्रस्य स्तुत्यर्थं लघ्वियं सूक्तिः तस्य दानस्य महत्त्वं रक्षणस्य च दूरव्याप्तिं प्रशंसति, उपासकानां ‘द्युम्नानि’—दीप्तयः शक्तयः जयिन्यश्च ऊर्जाः—वर्धयितुं तम् याचते। भक्तानां हिताय द्यावापृथिव्योः तथा चरतो भूमिक्षेत्रस्य च अधिपत्यं कुर्वतः इन्द्रस्य प्रबलं शुष्मं स्मारयति। अन्ते तस्य शर्मणि सुरक्षितं वसाम, तस्य सहायेन सुसंरक्षिताः स्यामेति प्रार्थयते।
Sukta 5.39
अत्रिणा इन्द्राय कृतं लघु सूक्तम् एतत् विजिगीषु-शक्तिं देवं याचते—सः स्वां “दीप्ताम् अतिप्रसृताम्” रयिं बलं च निःसीमं सिञ्चतु, “उभाभ्यां हस्ताभ्याम्” इव समृद्धिं ददातु। अत्रेः स्तुतिः इन्द्रस्य प्रसिद्धं दान-चिकीर्षां (प्रराध्यम्) प्रकाशयति, यया दृढमपि नमति। अन्ते च अत्रयः स्वयम् अवबुध्य दीक्षित-स्तुतिं कुर्वन्ति—वाक् ब्रह्मवाहिनी शक्तिरिव दीप्तां क्रियते।
Sukta 5.40
अयं सूक्तः सोमपतेः परमस्य वृत्रहन्तमस्येन्द्रस्याह्वानं करोति—स सुतं सोमं शीघ्रमागच्छतु, यजमानं च जयबलसमृद्ध्या परिपोषयतु। अनन्तरं प्रसिद्धमात्रिकथां प्रकटयति—असुरः स्वर्भानुः सूर्यं तमसा पिधत्ते, लोकाः सम्मोहं यान्ति; अथात्रयः प्रज्ञया मन्त्रशक्त्या च निगूढं सूर्यं पुनरुद्धरन्ति, प्रकाशं ऋतं च पुनः स्थापयन्ति।
Sukta 5.41
ऋग्वेदस्य ५.४१ सूक्तं विस्तीर्णं प्रार्थनारूपं स्तोत्रम्। आरम्भे ऋतस्य रक्षको मित्रावरुणौ यजमानं पान्तु, बलं श्रीं च क्षेमं च सुगतिं च ददातामिति याचते। अनन्तरं स्तुतिः सर्वशक्तीनामिव आवाहनरूपेण विस्तरति—अन्यान् देवान् तथा आपः, ओषधीः, द्यावापृथिवीम्, वनानि, पर्वतान् च प्राकृतिकान् रक्षकान् आह्वयति, भेषजं रक्षणं च कल्याणं च प्रार्थयन्। अन्ते उपासकेषु पोषकं पूर्णत्वं सम्यक् सिञ्चतु इति संक्षिप्तं वरं समर्पयति।
Sukta 5.42
ऋग्वेदस्य ५.४२ सूक्तं व्यापकं रक्षोऽभिवृद्ध्यर्थं च स्तोत्रम्। अत्र शान्तिवहां प्रार्थनां आदित्येभ्यः—विशेषतः वरुणाय मित्राय भगाय अदितये च—प्रेषयति; ऋतस्य पालनं, सुरक्षितं पन्थानं, क्षेमं च याचते। अपि च मरुतोऽश्विनौ चादीन् सहायकदेवान् आह्वयति, ये शत्रून् अपहन्तु, यजमानाय समुदायाय च धनं बलं च ‘अमृत’सौभाग्यं च आनयन्तु।
Sukta 5.43
ऋग्वेदस्य ५.४३ सूक्तं विश्वे देवान् प्रति विस्तीर्णं स्तुत्याह्वानम्। ते पोषकाः, हर्षजनकाः शक्तयः इव कल्प्यन्ते, याः यजमानस्य जीवने समृद्धेः “दुग्धमधु” इव धारां सिञ्चन्ति। सूक्तं दिव्यसहायकान् क्रमशः प्रार्थयति—विशेषतः पूषाणं वायुम् च—अन्ते अश्विनौ च। तत्र रयिं (समृद्धिं), वाजं (प्रभावं जयम् च), मार्गदर्शनं, रक्षणं, तथा “अमृत” सौभाग्यं याचते।
Sukta 5.44
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—स प्राचीनतमो नित्यनवीनश्च होतृशक्तिः, बर्हिषदि निषण्णः, स्वर्विद् (सूर्यलोकानां वेत्ता) च, धिषणया प्रेरितया वाचा दुह्यमानः। सूक्तं यज्ञीयरीत्या अग्निमाह्वानात् प्रवर्तते, ततः तम् उज्ज्वलरक्षिता रूपेण निरूपयति यः कुटिलमायिकान् बलान् अभिभवति; अन्ते च घोष्यते यदग्निः प्रबुद्धोऽस्ति, तथा ऋक्-साम-सोमाः सर्वे तस्मिन् सख्ये निवाससहचरे च समागच्छन्ति।
Sukta 5.45
अत्रिपरम्परायां प्रवृत्तोऽयं सूक्तः उषाः–सूर्ययोः संयोगरूपं तेजोमयं देवतासमूहं स्तौति—यत् तमसः पिधानं भिनत्ति, मनुष्येभ्यः ‘द्वाराणि’ विवृणोति, यजमानं च स्वर्गं/ज्योतिः प्रति ऊर्ध्वं नयति। अत्र पुनःपुनः ‘धीः’ (प्रेरिता प्रज्ञा) एव कार्यकारिणी शक्तिरिति केन्द्रितम्—यया गुह्याः ‘गावः/ज्योतींषि’ विमोच्यन्ते, नवग्वाः स्वं मार्गं साधयन्ति, उपासकश्च दैवीं रक्षां लभते, दुःखात् क्लेशाच्च विमुक्तिं च।
Sukta 5.46
अयं सूक्तोऽत्रेयपरम्परायां विश्वे देवान् यज्ञमानस्य यात्रायै मार्गदर्शन-रक्षण-ऋतगमनरूपैः समन्वितैः शक्तिभिराह्वयति। आदौ ‘विद्वान्’ अन्तर्यामीव स्वयमेवाश्व इव युज्यते, पथः सम्यग् ऋजून् नयितुं प्रचोदयति; ततः मरुतो बृहस्पतिं पूषणम् आदित्यान् च समवेतान् आह्वयति; अन्ते देवपत्नीः प्रबोधयति, यथा दिव्यः स्पन्दो लयश्च प्रवर्तेत।
Sukta 5.47
अत्रेः संक्षिप्तोऽयं सूक्तः काञ्चन रहस्यमयीं स्त्रीं विश्वशक्तिं आह्वयति—यां प्रायः उषसः प्रतिमया वा महन्मातृस्वरूपेण वा व्याचक्षते—या प्रबोधयति पितॄन् च यज्ञे स्वासने उपवेशनाय आह्वयति। ततः सूक्तं संक्षिप्तेषु विश्वरचनारहस्येषु (संख्याभिः ‘ज्योतिर्गवां’ चोपमाभिः) जगतः क्रमबद्धं गर्भधारणं वर्णयति। अन्ते मित्रावरुणयोः, अग्नेः, महतो दिवः चाधीनं कल्याणं, दृढं पदं, सुरक्षितं च गमनं प्रार्थयते।
Sukta 5.48
अयं संक्षिप्तः सूक्तः मायिनीं/मायिनं नाम रूपकर्त्रीं शक्तिं चिन्तयति या मेघेऽपः संहृत्य विस्तीर्णं लोकं वितनोति; तथा वज्रभृतं बलं स्मारयति यत् अहोरात्रे व्यवस्थिते करोति। अन्ते वरुणं सुशोभनवस्त्रधारिणं चतुर्मुखं महाशक्तिं नाम गृह्णाति, यस्य महत्त्वं मापयितुं न शक्यते; तस्माद् भगः सविता च विभज्य प्रेरयन्तौ देवा इष्टं धनं प्रयच्छतः।
Sukta 5.49
अयं लघुस्तोत्रः सवितारं भगं च जीवनवर्धकस्य धनस्य दिव्यौ वितरकौ इति प्रार्थयते, तथा च अश्विनौ नित्यसहचरौ सहायौ च इति आह्वयति। ततः शुभदिनजनकान् विघ्ननिवारकांश्च बहून् देवान् समष्ट्या स्तौति। अन्ते विस्तीर्णमार्गाय प्रार्थयते, द्यावापृथिव्योः धारणसमर्थनं च याचते।
Sukta 5.50
अस्य संक्षिप्तस्य आत्रेयसूक्तस्य देवो नेतृरिति आहूयते—स दिव्यो मार्गदर्शकः, यो मनुष्यं सम्यक्पथे नयति, सख्यं रक्षां च ददाति, रयिं द्युम्नं च वर्धयति। अत्र व्यक्तिगताभिलाषा—नेतुः सख्यं वृणीत—इति, तथा च यज्ञसामाजिकप्रार्थना—अतिथीनां सुस्वागतं, पत्नीनां (सहायिकाशक्तीनां) सत्कारः—इति, उभयं संयुज्यते; मार्गात् शत्रुतां च अपहन्ति। अन्ते सूक्तं रथाधिपतिना सह शमाशंसया समाप्यते—यः सुरक्षितं गमनं नियच्छन् स्वस्त्यै कल्याणाय च नयति।
Sukta 5.51
अयं सूक्तः सोमपेषणसमये देवान् आह्वयितुं होतृरूपं वह्निं अग्निं स्तौति—यः देवान् सोमयागं प्रति नयति, हविः सम्यग् देवेषु प्रापयति च। अत्र पुनःपुनः देवतानां ‘सजूः’ (सहैकमनस्कत्वं) प्रतिपाद्यते—मित्रावरुणयोः, सोमस्य, विष्णोः, विश्वेषां देवाः च—येन यज्ञः एकः समन्वितः सुसंहतश्च कर्म भवति। अन्ते स्तुतिः आशीर्वादरूपा भवति—सूर्याचन्द्रमसोरिव सुरक्षितं सुव्यवस्थितं पन्थानं, तथा दानशीलां, विदुषीं, कल्याणेन पुनः सङ्गच्छमानां समुदायं च प्रार्थयते।
Sukta 5.52
अयं सूक्तः मरुतां प्रति तीव्रं आह्वानम्—युवानः स्तनयित्नवो देवाः—येषां ऋज्वी, अद्रोहिणी कीर्तिः, गर्जितं बलं, शीघ्राः रथाः च विघ्नान् भिन्दन्ति, समृद्धिं च विमुञ्चन्ति। यज्ञं प्रति आगन्तुं तान् याचते; गायकस्य कीर्तिं रक्षां च वर्धयन्तु; गो-अश्व-विजयवीर्यादीनि राधांसि ददतु। चित्रणं कदाचित् विश्वव्यापि-मेघ-शिला-नदी-क्रियासु, कदाचित् उपासके अन्तःकरणे तपसो धैर्यस्य च जागरणे, उभयत्र सञ्चरति।
Sukta 5.53
ऋग्वेदस्य ५.५३ सूक्तं मरुतां प्रति तेजस्वि-स्तुतिरूपम्। रथारूढानां तेषां वेगं, गर्जित-दीप्तिं, प्राणदां वृष्टिं च कविः प्रशंसति। स तान् आह्वयति यत् ते नदीः प्रदेशांश्च निरवरोधं तरन्तु, धर्मिष्ठेन नायकेन सुदासेन सह समन्वयन्ताम्, तथा यजमानस्य जनाय रक्षां बलं शिवं च प्रसादं ददतु।
Sukta 5.54
ऋग्वेदस्य ५.५४ सूक्तं आत्रेयम्, मरुतो विद्युत्प्रभाः पर्वतचालकाः स्तनयित्नुगर्जितैः सह प्रवहन्तो गणाः इति आह्वयति। तेषां निनादयुक्तो वेगः प्रत्यूहान् अपाकरोति, जगत् च प्रेरयति। कविः तेषां दूरव्याप्तं बलं—सूर्यस्य पथेव शीघ्रम्—स्तौति, तथा च शत्रुप्रतिबाधाय सत्यसमन्वितां सहाय्यं, विजयबलं, रक्षार्थं च तेषां सन्निधिं याचते।
Sukta 5.55
अयं सूक्तः मरुतः स्तौति—ते दीप्तवर्णाः सुसन्नद्धायुधाः शीघ्रगामिनः, सुसंयुज्यैः अश्वैः सह रथैः शुभपथेन यान्ति। तान् आह्वयति यत् ते द्वेषं हिंसां च अपहन्तु, यजमानान् वस्यः प्रति नयन्तु, हविर्गृह्णन्तु च, येन जनाः रयिं क्षेमं च अवाप्नुयुः।
Sukta 5.56
अयं सूक्तः इन्द्रस्य मरुतः—दीप्तस्वर्गात् मनुष्यसमाजं प्रति—आह्वयति; तेषां अवतरणे यज्ञे च तेषां सन्निधिं प्रभावयितुं मध्यस्थरूपेण अग्निः प्रार्थ्यते। तेषां सघनैक्यं तेजः च अजेयः पुरोगमनवेगः च स्तूयते, यजमानाय तेषाम् आगमनं समृद्धिं सत्प्रेरणां उदारं सौभाग्यं च विमोचयतु इति याचते।
Sukta 5.57
अत्रेः सूक्तेऽस्मिन् मरुतो रुद्रस्य पुत्रा इन्द्रवता इति कीर्तिताः, सुवर्णरथैः समवेततेजसा आगत्य नः स्वस्तिं ददतु इति आह्वयन्ते। तेषां दीप्तं वृष्ट्यादिसदृशं बलं स्तूयते, तथा च तेषां उदाराः निर्मलाः प्रसादाः। ते ऋतस्य गोपातारः, सत्यं शृण्वन्तः, कवेर्/स्तोतुः प्रार्थनां उन्नयन्ति इति निरूप्यते।
Sukta 5.58
ऋग्वेदे ५.५८ सूक्ते अत्रिणा मरुतां समवेतस्य वृष्ट्युद्गारिणः गणस्य तीव्रं स्तुतिः क्रियते—ते नित्यनव्याḥ, शीघ्ररथिनः, अमृतस्य ऋतस्य चाधिपतयः। सूक्ते तेषां वेगवन्तं बलं सत्यश्रवणं च प्रशस्यते; ततः स एव प्रभावः प्रार्थनारूपेण परिवर्त्यते—यत् मरुतः प्रसन्नाः स्युः, यजमानं धनैः पुष्णीयुः, उपासकस्य चान्तःस्थां “विस्तृतिं” ऋतानुसारं वर्धयेयुः।
Sukta 5.59
अयं सूक्तो मरुतः स्तौति—ते भीषणाः स्तनयित्नवः गणाः, येषां वेगेन पृथिवी कम्पते, ये च सुव्यवस्थितेन पक्षिवत् गत्या दिवो रज्जुषु परि सञ्चरन्ति। तेषां शोभां वीर्यश्रियं च, शीघ्राश्वान्, तथा पर्वतात् मेघसमूहान् विमोचयितुं शक्तिं वर्णयति—यया वृष्टयः प्रस्रवन्ति, जीवनाय यज्ञाय च विस्तीर्णा अन्तरिक्षभूमयः क्रियन्ते।
Sukta 5.60
अस्मिन् सूक्ते अग्निः विवेकी सम्यगासीनो होताऽऽहूयते, यः यजमानस्य कर्म ‘विविच्य’ सम्यक् परिपूर्णं करोति। ततः स्तुतिं जयिनां रथानामिव पुरःसरां कृत्वा मरुतो यज्ञे प्रवर्त्यन्ते, ये वेगवन्तः प्रेरणाशक्तिरूपेण स्तोत्रं वहन्ति। एवं यज्ञस्य ऋतव्यवस्था (अग्निः) च तूर्णप्रेरणा (मरुतः) च मध्ये गत्वा, अन्ते सोमपाने समवायः—अग्निर्वैश्वानरः मरुद्गणेन सह दीप्ते पुरोद्यौःस्थाने प्रमोदते, समृद्धिं सुमतिं च सफलां च हविर्दानं नयति।
Sukta 5.61
अयं सूक्तः मरुतो वीरगणं परिदेवयति—ते दूरात् परमेभ्यः प्रदेशेभ्य आगच्छन्ति; तेषां कः परिचय इति पृच्छति, च रक्षणाय तेषां सन्निधिं निमन्त्रयति। तेषां शीघ्रं वातवर्षवत् बलं स्तौति, गोधनं बलं च पोषणधाराः इव समृद्धिं दातुं शक्तिं च वर्णयति, तथा गायकस्य सखायो भूत्वा विघ्नान् अतिक्रम्य पारं नेतुं सहायाः इति। अन्ते व्यापकं वैदिकं रूपकं सूच्यते—दीप्तासु “गोषु” (रश्मिषु/धनेषु) यानमार्गः समृद्ध्या प्रवर्तते; तेन मरुतां दानानि ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) मध्ये प्रतिष्ठाप्यन्ते।
Sukta 5.62
अयं सूक्तः मित्रावरुणौ द्वौ ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) धारकौ स्तौति, ययोः सार्वभौम्यं सूर्यस्य गतौ लोकेषु च निर्दोषे नियमनकर्मणि विशेषेण प्रकाशते। उपासकं तौ अखण्डरक्षणेन पालयताम्, धियं प्रेरितां विस्तारेयाताम्, तथा स्वस्य न्याय्येन दीप्तेन च शासननेन जयम् आरोग्यं च दद्यातामिति प्रार्थयते।
Sukta 5.63
अयं सूक्तः मित्रावरुणौ ऋतस्य जागरूकौ रक्षकौ स्तौति—परमे दिवि सिंहासने निषण्णौ सत्यं धर्मं पवित्रांश्च विधीन् धारयन्तौ। तयोः शासनं दृश्यैः विश्वप्रक्रियाभिः सम्बध्यते, विशेषतः सूर्यस्य गत्या वृष्टेः प्रेषणेन च; यत् दिव्यं ऋतं तयोः प्रसादेन पोषणं समृद्धिं च नैतिकस्थैर्यं च जनानां प्रति भवति।
Sukta 5.64
अयं लघुस्तोत्रो मित्रावरुणौ सहैव रक्षिणौ सार्वभौमौ समाह्वयति—यौ यजमानं लेखन्याः परिधिरिव परितो वेष्टयतः, दिवो विस्तीर्णायां प्रभायां जीवनं रक्षतः। स्तुतिं सुमितां सुसंमितां च तौ प्रतिगृह्णीतामिति प्रार्थयते, तथा च हविर्ग्नौ प्रज्वलिते सति पिष्टे सोम इव शीघ्रं समागच्छताम्; यजमानान् स्तोतॄंश्च अनुगृह्णीताम्। समग्रतः ऋतस्य पालनं, सामाजिकसामञ्जस्यं, यज्ञस्य तात्कालिकत्वं च संक्षिप्ते रक्षण-सम्यग्वास-प्रार्थने समन्वेति।
Sukta 5.65
मित्रावरुणयोः प्रति एषः संक्षिप्तः सूक्तः ऋतं धारयद्भ्यः आदित्येभ्यः प्रेरितां वाचं सम्यग्-नेतृत्वं च याचते। सः मित्रस्य सामर्थ्यं स्तौति यत् स दुःखात् ‘विपुलं पन्थानम्’ उद्घाटयति, तथा च दिव्यं युगलं जनान् संयोज्य नेतुं प्रार्थयते—ऋषीन् यजमानांश्च सुरक्षिते परिधौ रक्षन्तम्।
Sukta 5.66
अत्रेः संक्षिप्तोऽयं सूक्तो मित्रावरुणौ आह्वयति, यत्र विशेषेण वरुणः ‘ऋतपेशस्’—यस्य रूपं वासो वा ऋतम् (विश्वव्यवस्था) इति—प्रशस्यते। मर्त्योपासकं तयोर्दूरदर्शि-नेतृत्वे प्रबोधयति, यथाविधि यजनं कर्तुं प्रेरयति, तथा रक्षणं, प्रसादं/प्रकाशं, च अन्तःस्वराज्यस्य (स्वराज्यस्य) अभिमुखीं गतिं प्रापयितुं याचते। सर्वेषु मन्त्रेषु तौ कविवत् द्रष्टारौ स्तूयेताम्—यौ स्वकेतेन (दीप्तचिह्नेन) जनान् प्रकाशयतः, अद्भुतैः शक्तिभिः दक्षं च ऋतं च धारयतः।
Sukta 5.67
अयं लघुस्तोत्रः आदित्यान्—विशेषतः वरुणं मित्रम् अर्यमाणं च—स्तौति, ये सर्वज्ञाः ऋतस्य धारयितारः; येषां विपुलं शासनं सत्यं क्षत्रं रक्षां च प्रयच्छति। तेषां ध्रुवेषु व्रतेषु स्थिरं गमनं, मर्त्यानां च अहितात् परित्राणशक्तिः प्रतिपाद्यते; अत्रेः ऋषेः प्रेरिता मतिः उपासने तान् प्रति नुद्यते।
Sukta 5.68
अयं लघुस्तोत्रः मित्रावरुणौ महिक्षत्रौ इति स्तौति—यौ ऋतं महान्तं विश्वस्य सत्य-नियमं धारयतः। तौ यजमानान् पार्थिवेन दिव्येन च वसुना समृद्धये शक्तिं ददातामिति प्रार्थयते। वर्षेण प्रवहद्भिरापः पोषेण च तयोः कर्माणि निरूप्यन्ते, येन बह्व्यै समृद्धये ‘विपुलं प्रतिष्ठानम्’ उपजन्यते।
Sukta 5.69
अयं लघ्वात्रेयः सूक्तः मित्रावरुणौ आदित्यौ स्तौति, यौ त्रयः रोचनाः लोकान् धारयतः, अचलानि च व्रतानि ऋतस्य नियच्छतः। तौ धर्मं दिव्यं पालयताम् इति प्रार्थयते; राज्ञि जनसमूहे च कुटिलं विमूढं वा मन्त्रं निवारयताम्; अस्मभ्यं च स्वस्तिं क्षेमं रायिं शान्तिं च कुटुम्बाय सन्तत्यै च ददताम् इति याचते।
Sukta 5.70
अयं संक्षिप्तोऽनुष्टुभः सूक्तो मित्रावरुणौ सन्निहितौ सहायौ आह्वयति। तयोः ऋतबद्धा दीप्तिमती च सुमतिः यजमानं व्रणैः क्लेशैः अन्तर्बाधाभिश्च पारयितुं शक्नोति। रक्षणं प्रभाववत् गोप्तृत्वं च, दस्युबलानां (तमसः अव्यवस्थायाश्च) अभिभवं च याचते; अन्ते च शरीरप्राणयोः हानिकरात् यक्षात् परित्राणाय प्रार्थयते।
Sukta 5.71
अयं संक्षिप्तो गायत्रीस्तोत्रः मित्रावरुणौ यज्ञं प्रति समीपं याहि इति आह्वयति—तौ रक्षकौ, हिंसकशक्तीन् अपहन्तारौ, अध्वरस्य ऋतमार्गं धारयितारौ च। तौ सर्वज्ञौ सार्वभौमौ इति स्तूयते, उपासकस्य धियं (प्रज्ञाम्) विस्तरयतां स्थिरयतां च इति प्रार्थ्यते। अन्ते सोमाह्वानं स्पष्टं—दिव्यौ युगलौ उपयातां सोमं पिबतां, अन्तः ऋतं प्रीतिं च स्थापयताम्।
Sukta 5.72
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः अत्रिवत् (आत्रेयस्य) पूर्वदृष्टान्तेन मित्रावरुणौ आह्वयति, यज्ञे बर्हिषि उपविशताम् इति, सोमं च पिबताम् इति च। तयोः व्रतेन (नियमेन) धर्मेण च ध्रुवं शासनं स्तौति; शान्तिं स्थिरीकर्तुं, उपद्रवकारिणः शक्तीः निरोद्धुं, यजमानस्य इष्ट्यै (इष्टस्य साधनाय) यज्ञे रमेताम् इति प्रार्थयते।
Sukta 5.73
अयं सूक्तोऽश्विनौ नासत्यौ त्वरितमाह्वयति—यत्र कुत्रचिद्वर्तेथां दूरात् समीपात् वा अन्तरिक्षात् वा—ततः शीघ्रमागत्य यजमानानां प्रति बहुलां क्षिप्रां च सहाय्यतां वितनुतम्। अत्र प्रेरितैः ऋषिभिः, विशेषतः अत्रिणा, सह युवयोः सख्यं तथा ‘घर्म’ इति उष्णं दीप्तं च हविः स्मार्यते; युवयोः रथवत् शीघ्रागमनं भिषजौपकारश्च स्तूयते। अन्त्ये मन्त्रे सूक्तमेव सुसंस्कृतं वाक्यं रूपेण निर्दिश्यते—शान्त्यै वृद्ध्यै च प्रसारितं नमोऽर्प्यते।
Sukta 5.74
अयं स्तोत्रः अत्रेः प्रातःकाले आश्विनौ (नासत्यौ) प्रति त्वरित-आह्वानः। स शीघ्रौ यमौ भिषजौ मम वाचं शृणुतं, रक्षार्थं श्रियं च सह आगच्छतमिति याचते। अत्र तयोः ध्रुवा नित्य-सन्नद्धा उपस्थितिः, स्तुत्या प्रति त्वरिता प्रतिस्पन्दनशीलता, तथा आह्वानं स्वीकुर्वतोः बल-भोग-उपस्तम्भादीनां वराणां प्रत्यक्ष-प्रवाहः (अभिषेकवत्) विशेषेण प्रकाश्यते।
Sukta 5.75
अयं सूक्तोऽश्विनौ नासत्यौ प्रति प्रातःकाले हविर्दाने निमन्त्रणम्—प्रियं रत्नवद् रथं यज्ञं प्रति आनयतामिति, कवेर् मधुमतीं ह्वानं शृणुतामिति च। तयोः प्रसिद्धानि त्राणानि पुनरुत्थापनानि च स्मारयति—यथा च्यवानस्य—अश्विनौ शीघ्रौ भिषजौ त्रातारौ च प्रथमप्रकाशेन सह आगच्छतः, यजमानस्य बलं श्रीं च धर्मं च पुनर्नवीकुर्वन्तौ।
Sukta 5.76
अयं संक्षिप्तोऽश्विनसूक्तः प्रातर्दीप्त्या अग्नेः प्रादुर्भावं देवाभिमुखस्य च प्रेरितस्य वाचः उदयम् उपोद्घातयति; ततः कृताय घर्माय (उष्णाय, बलवर्धकाय पानाय) रथं परिवर्त्य शीघ्रम् अश्विनौ आह्वयति। युग्मौ भिषजौ प्रातर्मध्यंदिने दिवा नक्तं च सर्वासु सन्धिषु आगच्छताम् इति स आह्वानः, येन हर्षजनकं पानं तयोः संरक्षणं च कदाचन न हीयेत। अन्ते तयोः “सदा-नव्या” सहाय्येन सह सम्यग् यात्रां कर्तुं, धनं वीर्यं चिरस्थायि च शिवं प्राप्तुं प्रार्थयते।
Sukta 5.77
अयं संक्षिप्तोऽश्विनोः सूक्तोऽरुणोदयकाले प्रथमतः तौ द्वौ रथिनौ आह्वातुं यजमानान् प्रेरयति, यथा तौ शीघ्रमागत्य सोमं पिबेताम्, यज्ञं च लोभिनः शत्रवो मा विघ्नयेरन्। तयोः प्रभामयं रथं मनोजवं वातवेगवत् सहाय्यं च स्तौति, यत् भक्तं दुःखात् परं नयति। अन्ते नित्यनूतनरक्षणाय, रय्यै, वीर्याय, चिरस्थायिने सौभाग्याय च प्रार्थना क्रियते।
Sukta 5.78
अयं सूक्तः नासत्यावश्विनौ शीघ्रं सोमाहुतिं प्रति आगन्तुं मा च निवर्तितुं इति आतुरया प्रार्थनया आह्वयति। अस्य मुख्यो विषयः प्रसवकाले रक्षणं सफलश्च प्रसवः—यथाकाले गर्भाशयद्वारस्य उद्घाटनं, मातुः शिशोश्च जीवतोऽनपहतयोः निष्क्रमणं च याच्यते। सप्तवध्रिरिति स्मृत-उद्धारवृत्तान्तेन अश्विनोः भिषक्त्वं उपचारशक्तिश्च दृढीक्रियते।
Sukta 5.79
अयं सूक्तः उषसम् (प्रातःदेवीं) प्रति साक्षात् स्नेहपूर्णं च आह्वानम्—यज्ञकर्तॄन् प्रबोधयतु, तान् रायीं (समृद्धिं), बलं, सम्यक् कर्म च नयतु इति। उषाः नित्यनव्या, स्वप्रकाशेऽविचलिता, तथा गायकेभ्यः यजमानेभ्यश्च वीर्यकीर्तिं, शीघ्रशक्तीन्, धिषणां च (प्रेरितां वाचम्) ददातीति स्तूयते।
Sukta 5.80
ऋग्वेदस्य ५.८० सूक्तं प्रातःकालदेव्याः उषसः स्तुतिरूपम्। अत्रेः ऋषयः उषसं विशालां अरुणप्रभां शक्तिं स्तुवन्ति, या ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) अनुगुणं जगत् प्रकटयति। अस्यां स्तुतौ प्रकाशस्य क्रमशः अनावरणं, दिग्भ्यः अविघ्नं नयनेन मार्गदर्शनं, तथा च पुनःपुनरागमनं वर्ण्यते—येन जीवनं कर्म च आध्यात्मिकाभिलाषा च नूतनीभवन्ति।
Sukta 5.81
सवितृदेवतायाः अस्य लघुसूक्तस्य स्तुतिः—स दिव्यः प्रेरकः, यो ऋषीणां मनो धियं च युनक्ति, यज्ञशक्तीः सम्यक् क्रमयति, सर्वान् देवान् च स्वस्य प्रवृत्त्या अनुगच्छयति। सविता लोकानां मापकः, सर्वस्य भवितव्यस्य अधिपतिः, सर्वत्र व्याप्य, भूतानि सुरक्षितानि नयति—कर्मणः अन्तर्बाह्यप्रवर्तकत्वेन। अन्ते सविता एव प्रसवस्य एकः प्रभुः इति निर्दिश्यते; तस्य गत्यां स पूषा—मार्गदर्शी पोषकः—स्तुतिं (स्तोमम्) उपगृह्णातु इति आह्वीयते।
Sukta 5.82
अयं सूक्तः सवितारं देवं प्रेरकं प्रति प्रार्थना—स नः वरं पोषणं सम्यग्गतिं च शुभां नियतिं च ददातु; तस्यैव भागः सवितुः सौख्य-वितरण-शक्तिरिव आहूयते। अस्माकं दुरितानि सर्वाणि अपहन्तु, यच्च भद्रं तत् उपासकेषु प्रेरयतु। अपि च सविता विश्वस्य प्रेरकः, यः सर्वाणि भूतानि जन्मानि च प्रकाशयति, प्रेरितया वाचा तानि ‘श्रावयति’ इति स्तूयते।
Sukta 5.83
अयं सूक्तः पर्जन्यं वैदिकं वृष्टिशक्तिं तीव्रया प्रार्थनया आह्वयति—स गर्जतु, आपो विमुञ्चतु, पृथिवीं च गर्भिणीं करोतु, येन ओषधयः अन्नं च प्रजायेरन्। वृष्टिं स जीवनबीजवत् वनस्पतिषु भूमौ च निक्षिप्तं चित्रयति; रक्षणं, उर्वरता, तथा दुष्काल-वन्ध्यत्वयोः पारं सुरक्षितं गमनं च याचते।
Sukta 5.84
अस्य संक्षिप्तस्य आत्रेयस्य सूक्तस्य विषयः शीघ्रगामिनी विचरन्ती च शक्तिः—निशाचरैः स्तोत्रैः आहूयमाना—या हेषमान इव युद्धाश्वः बलं वेगं च बहुलतां च प्रचोदयति। एष मन्त्रः आवाहनरूपः; स चलद्भास्वरां/वातमरुत्सम्बद्धां तूर्णशक्तिं (अर्जुनीति नाम्ना वा विशेषणेन) आह्वयति, यजमानाय पराक्रमं जयं च समृद्धिं च प्रादुर्भावयितुम्।
Sukta 5.85
अयं सूक्तो वरुणं स्तौति—स ऋतस्य सार्वभौमः पालकः, द्यावापृथिवी मिमीते, सूर्यस्य पथो निबध्नाति। वरुणस्य महतीं मायां (व्यवस्थापकं प्रभावम्) विस्मयेन वर्णयित्वा, पश्चात् प्रायश्चित्तप्रार्थनां करोति—दृष्टादृष्टाः सर्वे दोषा बन्धा इव शिथिलीभूय विमुच्यन्ताम्, यजमानश्च पुनर्दैवं प्रसादं प्राप्नुयात्।
Sukta 5.86
अयं संक्षिप्त इन्द्राग्नी-स्तोत्रः इन्द्रं च अग्निं च युगपद् आह्वयति—यौ द्वौ सह शक्तियुद्धेषु धर्मकर्मसु च मर्त्यं धारयतः। तौ अन्तर्बाह्यान् विघ्नान् भिन्द्याताम्, गतिचरथान् नयताम्, सम्यगाहुत्या हविषा च स्तोतॄणां कृते विपुलां कीर्तिं धनं च पोषकं पोषणं च प्रतिष्ठापयताम् इति प्रार्थयते।
Sukta 5.87
अयं सूक्तः पर्वतजन्मानः मरुतः स्तौति—ते विनीताः यज्ञार्हाः गणाः, येषां गर्जितबलं दीप्तिं रक्षां च जयशीलं गमनं च जनयति। तेषां चेष्टा विष्णोः उरुक्रमस्य विस्तीर्णेन पुरोगामिना पराक्रमेण सह संबध्यते। मरुतो हव्यम् शृण्वन्तु, यज्ञं पान्तु, च शत्रुभ्यः प्रतिषेधकद्वेषेभ्यः उपासकं दुर्धर्षं कुर्वन्तु।
Mandala 5 belongs to the family-book layer (Mandalas 2–7) and is traditionally attributed to Atri and his descendants (Atrides), whose school preserved and transmitted these hymns.
It is often noted for an archaic register: conservative vocabulary, inherited formulae, and compact, dense poetic constructions typical of early Rigvedic family collections.
Agni and Indra dominate as in much of the Rigveda, but Mandala 5 is especially remembered for a strong presence of Ashvin hymns, alongside notable praises to Uṣas, the Maruts, and the Ādityas.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.