Adhyaya 83
Tīrtha-yātrā: Phalaśruti and Sacred Geography from Lohitya to Prayāga (Pulastya’s Instruction)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) — Pulastya’s Discourse to Bhīṣma
Chapter 83.0 is a sustained itinerary discourse attributed to Pulastya, describing successive tīrthas and the declared ritual “fruits” associated with bathing (snāna/upaspṛśya), fasting (often trirātra), worship (arcana), circumambulation (pradakṣiṇā), and offerings to ancestors and deities (tarpaṇa). The chapter ranges across major hydrological and coastal nodes—Gaṅgā at Sāgara-saṅgama, Gaṅgā–Yamunā confluence at Prayāga, and rivers such as Godāvarī, Kāverī, Veṇṇā—along with mountains and shrines (Śrīparvata, Kālañjara, Citrakūṭa, Gokarṇa). A prominent structural feature is the repeated equivalence formula: specific observances at specific sites yield merit compared to Vedic sacrifices (aśvamedha, vājapeya, agniṣṭoma), functioning as a phala-oriented ritual index rather than a battlefield narrative. The latter portion elevates Prayāga as exceptionally meritorious, emphasizing that even hearing, naming, or touching its earth is purificatory, and closes with meta-commentary on eligibility (purity, vows) and on the salvific value of reciting or listening to the tīrtha-account. The chapter ends with narrative closure markers: speakers withdraw (Nārada/Vaiśaṃpāyana framing), and Yudhiṣṭhira reflects on the pilgrimage-based merit as a practical dharmic program.
Chapter Arc: नारद युधिष्ठिर के सम्मुख कुरुक्षेत्र की महिमा का संवाद उपस्थित करते हैं—यहाँ तक कि केवल ‘मैं कुरुक्षेत्र जाऊँगा, वहाँ निवास करूँगा’ ऐसा कह देना भी पाप-क्षय का कारण बताया जाता है। → तीर्थ-यात्रा का मानचित्र खुलता है: कुरुक्षेत्र की धूल तक की पावनता, व्रत-उपवास, ब्रह्मचर्य, और क्रमशः अनेक तीर्थों (मुञ्जवट, मिश्रक, सप्तसारस्वत, गंगाह्रद, कन्याश्रम आदि) के विशिष्ट फल—हर स्थल के साथ नियम कठोर होते जाते हैं और फल अधिक ‘राजसूय-अश्वमेध’ तुल्य घोषित होते जाते हैं। → कुरुक्षेत्र-स्तुति अपने चरम पर पहुँचती है—वायु से उड़कर आई कुरुक्षेत्र की धूल का स्पर्श भी दुष्कृतकर्मा को परम गति दे सकता है; और गंगाह्रद जैसे तीर्थ में एकाग्रचित्त ब्रह्मचर्यपूर्वक स्नान को राजसूय-अश्वमेध के फल के समकक्ष कहा जाता है। → नारद तीर्थों के नियम, रात्रि-उपवास, स्नान-विधान और फलश्रुति को व्यवस्थित रूप से समेटते हैं—युधिष्ठिर के लिए यह संदेश स्पष्ट होता है कि वनवास की पीड़ा के बीच भी धर्म का एक मार्ग ‘तीर्थ-चर्या’ है, जो अंतःशुद्धि और पुण्य-संचय का साधन बनती है। → तीर्थ-क्रम अभी आगे भी विस्तृत है—अगले स्थलों की महिमा और उनसे जुड़ी प्राचीन सिद्ध-परंपराएँ (जैसे मड़कणक आदि) आगे के अध्यायों में और गहराई से खुलने का संकेत देती हैं।
Shlokas
Verse 1
हि मय न घुक हि २ 7 - यद्यपि यहाँ पुलस्त्यजी भीष्मजीको यह प्रसंग सुना रहे हैं
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജേന്ദ്ര! അതിനുശേഷം ഋഷികൾ പ്രശംസിച്ച, അത്യന്തം പ്രിയമായ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുക; അവിടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ സർവ്വജീവികളും പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു.
Verse 2
कुरुक्षेत्र गमिष्यामि कुरुक्षेत्र वसाम्पहम् | य एवं सतत ब्रूयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते
“ഞാൻ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകും; ഞാൻ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ വസിക്കും.” ഇങ്ങനെ നിരന്തരം പറയുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.
Verse 3
पांसवो5पि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्,वायुद्वारा उड़ाकर लायी हुई कुरुक्षेत्रकी धूल भी शरीरपर पड़ जाय, तो वह पापी मनुष्यको भी परमगतिकी प्राप्ति करा देती है
കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ ധൂളികണങ്ങളും— കാറ്റാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട് ശരീരത്തിൽ പതിച്ചാൽ— ദുഷ്കൃത്യഭാരമുള്ള മനുഷ്യനെയും പരമഗതിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു.
Verse 4
दक्षिणेन सरस्वत्या दृषद्धत्युत्तरेण च । ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति त्रिविष्टपे,जो सरस्वतीके दक्षिण और दृषद्वतीके उत्तर कुरुक्षेत्रमें वास करते हैं, वे मानो स्वर्गलोकमें ही रहते हैं
സരസ്വതിയുടെ തെക്കിലും ദൃഷദ്വതിയുടെ വടക്കിലും ഉള്ള കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്നവർ ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) തന്നിൽ വസിക്കുന്നവരെന്നുപോലെ പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 5
तत्र मासं वसेद् धीर: सरस्वत्यां युधिष्िर । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषय: सिद्धचारणा:
യുധിഷ്ഠിരാ! അവിടെ സരസ്വതീതീരത്ത് ധീരൻ ഒരു മാസം വസിക്കണം—അവിടേക്ക് ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും വരുന്നു.
Verse 6
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा: पन्नगाश्न महीपते । ब्रद्मक्षेत्रे महापुण्यमभिगच्छन्ति भारत
ഹേ മഹീപതേ, ഹേ ഭാരതാ! ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും യക്ഷന്മാരും നാഗന്മാരും ആ മഹാപുണ്യമായ ബ്രഹ്മക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 7
मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्र युधिष्ठिर । पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति,युधिष्ठिर! जो मनसे भी कुरुक्षेत्रमें जानेकी इच्छा करता है, उसके सब पाप नष्ट हो जाते हैं और वह ब्रह्मलोकको जाता है
യുധിഷ്ഠിരാ! മനസ്സിൽപോലും കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന ആഗ്രഹം ഉള്ളവന്റെ പാപങ്ങൾ നശിച്ച് അവൻ ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 8
गत्वा हि श्रद्धया युक्त: कुरुक्षेत्र कुरूद्वह । फल प्राप्रोति च तदा राजसूयाश्चमेधयो:,कुरुश्रेष्ठ! श्रद्धासे युक्त होकर कुरक्षेत्रकी यात्रा करनेपर मनुष्य राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका फल पाता है
ഹേ കുരുവര്യാ! ശ്രദ്ധയോടെ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യുന്നവൻ, അപ്പോൾ രാജസൂയവും അശ്വമേധവും ചെയ്തതിനു തുല്യമായ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 9
ततो मचक्रुकं नाम द्वारपालं महाबलम् | यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत्,तदनन्तर, वहाँ मचक्कुक नामवाले द्वारपाल महाबली यक्षको नमस्कार करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल मिल जाता है
അനന്തരം മചക്രുകൻ എന്ന മഹാബലനായ യക്ഷദ്വാരപാലനെ ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദിച്ചാൽ മാത്രം സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 10
ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णो: स्थानमनुत्तमम् | सतत नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरि:,धर्मज्ञ राजेन्द्र! तत्पश्चात् भगवान् विष्णुके परम उत्तम सतत नामक तीर्थस्थानमें जाय, जहाँ श्रीहरि सदा निवास करते हैं
ധർമ്മജ്ഞനായ രാജേന്ദ്രാ! തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ അനുത്തമസ്ഥാനമായ ‘സതത’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ ഹരി സദാ സന്നിഹിതനാണ്।
Verse 11
तत्र स्नात्वा च नत्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् । अश्वमेधमवाप्रोति विष्णुलोकं॑ च गच्छति
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ത്രിലോകങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവമായ ഹരിയെ വന്ദിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിച്ച് വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।
Verse 12
ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फल प्राप्रोति भारत
തുടർന്ന് ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമായ ‘പാരിപ്ലവ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. ഓ ഭാരതാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രയാഗവും തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 13
पृथिवीतीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् | ततः शालूकिनी गत्वा तीर्थसेवी नराधिप
പൃഥിവീ-തീർത്ഥത്തിലെത്തിയാൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ നരാധിപാ, തീർത്ഥസേവകൻ ശാലൂകിനിയിലേക്ക് പോകട്ടെ।
Verse 14
दशाश्रवमेधे स्नात्वा च तदेव फलमाप्नुयात् सर्पदेवीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ദശാശ്വമേധ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അതേ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും. നാഗങ്ങളുടെ ഉത്തമ തീർത്ഥമായ സർപ്പദേവിയെ പ്രാപിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ മഹായാഗഫലം നേടുകയും നാഗലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.
Verse 15
अग्निष्टोममवाप्रोति नागलोकं च विन्दति । ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम्
അവൻ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം നേടുകയും നാഗലോകവും പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും. തുടർന്ന്, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, തരന്തുകൻ എന്ന ദ്വാരപാലന്റെ അടുക്കൽ പോകണം.
Verse 16
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् । ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशन:
അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ ആയിരം പശുദാനത്തിന് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കും. തുടർന്ന് നിയന്ത്രിതനായി, നിശ്ചിതാഹാരത്തോടെ പഞ്ചനദത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 17
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । अश्रिनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानभिजायते
കോടിതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും. അശ്വിനീ തീർത്ഥം പ്രാപിച്ച് സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ രൂപവാനാകുന്നു.
Verse 18
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम् विष्णुरवाराहरूपेण पूर्व यत्र स्थितो5$भवत्
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, വരാഹതീർത്ഥം എന്ന ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം—പൂർവകാലത്ത് വിഷ്ണു വരാഹരൂപം ധരിച്ചു അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്.
Verse 19
ततो जयन्त्यां राजेन्द्र सोमतीर्थ समाविशेत्
അതിനുശേഷം, രാജാധിരാജാ! ജയന്തിയിലെ സോമതീർത്ഥത്തിലേക്ക് ക്രമാനുസൃതമായി പ്രവേശിക്കണം.
Verse 20
स््नात्वा फलमवाप्रोति राजसूयस्य मानव: । राजेन्द्र! तदनन्तर जयन्तीमें सोमतीर्थके निकट जाय, वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य राजसूययज्ञका फल पाता है ।।
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് രാജസൂയയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. രാജേന്ദ്രാ! അതിനുശേഷം ജയന്തിയിൽ സോമതീർത്ഥത്തിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താലും രാജസൂയഫലം ലഭിക്കും. ഏകഹംസതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും. നരേശ്വരാ! കൃതശൗചതീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്ന തീർത്ഥസേവി പുണ്ഡരീകയാഗഫലം നേടി ശുദ്ധനാകുന്നു.
Verse 21
कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप । पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेच्च स:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— നരാധിപാ! കൃതശൗചതീർത്ഥത്തെ സമീപിക്കുന്ന തീർത്ഥസേവി പുണ്ഡരീകയാഗഫലം നേടുന്നു; അതിനാൽ തന്നെ അവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു.
Verse 22
ततो मुञ्जवटं नाम स्थाणो: स्थान महात्मन: । उपोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्लनुयात्,तदनन्तर महात्मा स्थाणुके मुजजवट नामक स्थानमें जाय। वहाँ एक रात रहनेसे मानव गणपतिपद प्राप्त करता है
അതിനുശേഷം മഹാത്മാവായ സ്ഥാണു (ശിവൻ) വസിക്കുന്ന ‘മുഞ്ജവട’ എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ഒരു രാത്രി ഉപവാസത്തോടെ താമസിച്ചാൽ മനുഷ്യന് ഗണപതിപദം (ശിവഗണങ്ങളിൽ സ്ഥാനം) ലഭിക്കും.
Verse 23
तत्रैव च महाराज यक्षिणीं लोकविश्रुताम् । स््नात्वाभिगम्य राजेन्द्र सर्वान् कामानवाप्लुयात्
മഹാരാജാ! അവിടെയേ ലോകവിഖ്യാതമായ യക്ഷിണീ-തീർത്ഥം ഉണ്ട്. രാജേന്ദ്രാ! അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാകും.
Verse 24
कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ । प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहित:
ഹേ ഭാരതവൃഷഭാ! കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ ആ പ്രസിദ്ധ ദ്വാരം. അതിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് തീർത്ഥസേവയിൽ നിരതനായ യാത്രികൻ സമാഹിതനായി—അന്തര്മുഖനും ഏകാഗ്രനും—ആകുന്നു.
Verse 25
सम्मितं पुष्कराणां च स्नात्वार्च्य पितृदेवता: । जामदग्न्येन रामेण कृतं तत् सुमहात्मना
പവിത്ര പുഷ്കരങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃദേവതകളെയും ദേവന്മാരെയും വിധിപൂർവ്വം അർച്ചിച്ച് മഹാത്മാവായ ജമദഗ്ന്യ രാമൻ അവിടെ നിശ്ചിത കർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 26
कृतकृत्यो भवेद् राजन्नश्वमेधं च विन्दति । भरतश्रेष्ठ! वह कुरुक्षेत्रका विख्यात द्वार है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मनुष्य एकाग्रचित्त हो पुष्करतीर्थके तुल्य उस तीर्थमें स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करे। राजन! इससे तीर्थयात्री कृतकृत्य होता और अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त करता है। उत्तम श्रेणीके महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामने उस तीर्थका निर्माण किया है ।। २४-२५ न ! ततो रामह्ददान् गच्छेत् तीर्थसेवी समाहित:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ വിധികൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന യാത്രികൻ കൃതകൃത്യനായി അശ്വമേധത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമാഹിതനായ തീർത്ഥസേവി രാമഹ്രദങ്ങളിലേക്കു (പരശുരാമകുണ്ഡങ്ങളിലേക്കു) പോകണം.
Verse 27
तत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा । क्षत्रमुत्साद्य वीरेण हदा: पञच निवेशिता:,राजेन्द्र! वहाँ उद्दीप्त तेजस्वी वीरवर परशुरामने सम्पूर्ण क्षत्रियकुलका वेगपूर्वक संहार करके पाँच कुण्ड स्थापित किये थे
രാജേന്ദ്രാ! അവിടെ ദീപ്തതേജസ്സും അതിവേഗവും ഉള്ള വീരൻ രാമൻ (പരശുരാമൻ) ക്ഷത്രിയവർഗത്തെ ഉന്മൂലനം ചെയ്ത് അഞ്ചു ഹ്രദങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 28
पूरयित्वा नरव्यात्र रुधिरेणेति विश्रुतम् । पितरस्तर्पिता: सर्वे तथैव प्रपितामहा:
പുരുഷസിംഹാ! അവൻ ആ കുണ്ഡങ്ങളെ മനുഷ്യരുടെ രക്തംകൊണ്ട് നിറച്ചുവെന്ന് പ്രസിദ്ധം. അതേ രക്തംകൊണ്ടു പരശുരാമൻ തന്റെ എല്ലാ പിതാക്കളെയും പ്രപിതാമഹന്മാരെയും തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 29
पितर ऊचु. राम राम महाभाग प्रीता: सम तव भार्गव
പിതൃകൾ പറഞ്ഞു—“രാമാ, രാമാ! മഹാഭാഗ്യവാനായ ഭാർഗവാ! ഞങ്ങൾ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നരാണ്. ഹേ പരശുരാമാ, ഭൃഗുനന്ദനാ, വിഭോ! നിന്റെ പിതൃഭക്തിയും വീര്യവും ഞങ്ങളെ വളരെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു. മഹാദ്യുതേ! നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; പറയുക—നിനക്ക് എന്താണ് ആഗ്രഹം?”
Verse 30
अनया पितृभक््त्या च विक्रमेण च ते विभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते
പിതൃകൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഭോ! നിന്റെ പിതൃഭക്തിയും പരാക്രമവും കൊണ്ട് ഞങ്ങൾ അത്യന്തം പ്രസന്നരാണ്. മഹാദ്യുതേ! നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; പറയുക—നിനക്ക് എന്താണ് വേണ്ടത്?”
Verse 31
एवमुक्त: स राजेन्द्र राम: प्रहरतां वर: । अब्रवीत् प्राञ्जलिवर्क्यं पितृन् स गगने स्थितान्
രാജേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) കൈകൂപ്പി, ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന പിതൃകളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 32
भवन्न्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राहता मयि । पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनं पुनः
“ഭവാന്മാരായ പിതൃകൾ എനിക്കു പ്രസന്നരായിരിക്കയും, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനായിരിക്കയും ചെയ്താൽ—എനിക്ക് നിങ്ങളുടെ കൃപാപ്രസാദം വേണം. എന്റെ തപസ്സ് വീണ്ടും പുഷ്ടിയായി പൂർണ്ണഫലത്തിലേക്ക് എത്തട്ടെ.”
Verse 33
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया । ततश्न पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसाप्यहम्
“കോപത്തിന് അടിമയായി ഞാൻ ക്ഷത്രിയകുലത്തെ നശിപ്പിച്ച പാപം—ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് എനിക്ക് മോചനം ലഭിക്കില്ല; നിങ്ങളുടെ തേജസ്സിനാലും പോലും അല്ല.”
Verse 34
एतच्छुत्वा शुभं वाक््यं रामस्य पितरस्तदा,परशुरामजीका यह शुभ वचन सुनकर उनके पितर बड़े प्रसन्न हुए और हर्षमें भरकर बोले--“वत्स! तुम्हारी तपस्या इस विशेष पितृभक्तिसे पुन: बढ़ जाय
രാമന്റെ ഈ ശുഭവാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവന്റെ പിതൃപുരുഷന്മാർ അന്നേരം അത്യന്തം പ്രസന്നരായി. ഹർഷം നിറഞ്ഞ് പറഞ്ഞു—“വത്സാ! ഈ വിശേഷ പിതൃഭക്തിയാൽ നിന്റെ തപസ്സ് വീണ്ടും വീണ്ടും വർധിക്കട്ടെ.”
Verse 35
प्रत्यूचु: परमप्रीता राम॑ हर्षसमन्विता: । तपस्ते वर्धतां भूय: पितृभक्त्या विशेषत:
പരമപ്രീതിയും ഹർഷവും നിറഞ്ഞ പിതൃപുരുഷന്മാർ രാമനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—“വത്സാ! നിന്റെ തപസ്സ് ഇനിയും ഇനിയും വർധിക്കട്ടെ—വിശേഷിച്ച് ഈ അനന്യ പിതൃഭക്തിയാൽ.”
Verse 36
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया । ततश्न पापान्मुक्तस्त्वं पतितास्ते स्वकर्मभि:,“तुमने जो रोषमें भरकर क्षत्रियकुलका संहार किया है, उस पापसे तुम मुक्त हो गये। वे क्षत्रिय अपने ही कर्मसे मरे हैं
കോപാവേശത്തിൽ നീ ചെയ്ത ക്ഷത്രിയവംശസംഹാരത്തിന്റെ പാപത്തിൽ നിന്ന് നീ ഇപ്പോൾ മോചിതനാണ്. ആ ക്ഷത്രിയർ തങ്ങളുടെ തന്നെ കർമ്മഫലത്താൽ പതിതരായി (നശിച്ചു) പോയവർ ആകുന്നു.
Verse 37
हृदाक्ष तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशय: । हृदेषु तेषु यः स्नात्वा पितृन् संतर्पयिष्यति
ഹേ ഹൃദാക്ഷാ! നീ നിർമ്മിച്ച ഈ കുളങ്ങൾ സംശയമില്ലാതെ തീർത്ഥസ്വരൂപം പ്രാപിക്കും. ഇവയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ—
Verse 38
पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् । ईप्सितं च मन:काम॑ स्वर्गलोकं च शाश्वतम्
അവന്റെ പിതൃപുരുഷന്മാർ പ്രസന്നരായി ഭൂമിയിൽ ദുർലഭമായ വരം അവനു നൽകും—അഭീഷ്ടമായ മനോകാമനയും ശാശ്വത സ്വർഗ്ഗലോകവും.
Verse 39
एवं दत्त्वा वरान् राजन् रामस्य पितरस्तदा । आमन्त्र्य भार्गव प्रीत्या तत्रैवान्तरहितास्तत:
രാജാവേ, ഇങ്ങനെ വരങ്ങൾ നല്കിയ ശേഷം രാമന്റെ (പരശുരാമന്റെ) പിതൃഗണങ്ങൾ സ്നേഹപൂർവ്വം ഭാര്ഗവനോട് വിടപറഞ്ഞ് അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അതിനാൽ ഭൃഗുനന്ദനനായ മഹാത്മ പരശുരാമന്റെ ആ ‘രാമ-ഹ്രദങ്ങൾ’ അത്യന്തം പുണ്യഫലപ്രദങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. നൃപാ, ശുഭവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ആ കുളങ്ങളുടെ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെ രാമനെ (പരശുരാമനെ) പൂജിക്കുന്നവന് ധാരാളം സ്വർണസമ്പത്ത് ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന്, കുരുശ്രേഷ്ഠാ, തീർത്ഥസേവി ‘വംശമൂലക’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ വംശത്തെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുന്നു. പിന്നെ ‘കായശോധന’ തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്താൽ സംശയമില്ലാതെ ദേഹശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; ദേഹം ശുദ്ധമായാൽ മനുഷ്യൻ പരമ മംഗളകരമായ, അനുത്തമ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 40
एवं रामह्नदा: पुण्या भार्गवस्य महात्मन: । स्नात्वा हदेषु रामस्य ब्रह्मबचारी शुभव्रत:
ഇങ്ങനെ മഹാത്മ ഭാര്ഗവ പരശുരാമന്റെ ‘രാമ-ഹ്രദങ്ങൾ’ അത്യന്തം പുണ്യഫലപ്രദങ്ങളെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച് ശുഭവ്രതങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ പരശുരാമന്റെ ആ കുളങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെ രാമനെ (പരശുരാമനെ) പൂജിച്ചാൽ ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥസേവി ‘വംശമൂലക’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വന്തം വംശത്തിന് ഉന്നതി ലഭിക്കുന്നു. പിന്നെ ‘കായശോധന’ തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്താൽ സംശയമില്ലാതെ ദേഹം ശുദ്ധമാകും; ദേഹം ശുദ്ധമായാൽ മനുഷ്യൻ പരമ ശുഭമായ, അനുത്തമ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കും.
Verse 41
राममभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद् बहुसुवर्णकम् । वंशमूलकमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्गह
രാജേന്ദ്രാ, രാമനെ (പരശുരാമനെ) അർച്ചിച്ചാൽ മനുഷ്യന് ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കും. കുരുശ്രേഷ്ഠാ, തുടർന്ന് തീർത്ഥസേവി ‘വംശമൂലക’ തീർത്ഥത്തിലെത്തണം.
Verse 42
स्ववंशमुद्धरेद् राजन् स्नात्वा वै वंशमूलके । कायशोधनमासाद्य तीर्थ भरतसत्तम
രാജാവേ, ‘വംശമൂലക’യിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ വംശത്തെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, തുടർന്ന് ‘കായശോധന’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തണം.
Verse 43
शरीरशुद्धि: स्नातस्य तस्मिंस्तीर्थे न संशय: । शुद्धदेहश्व संयाति शुभाललोकाननुत्तमान्
ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തവന് ദേഹശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദേഹം ശുദ്ധമായാൽ അവൻ പരമോത്തമവും മംഗളകരവുമായ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 44
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । लोका यत्रोद्धता: पूर्व विष्णुना प्रभविष्णुना
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം—അവിടെ പൂർവകാലത്ത് സർവ്വശക്തനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അനേകം ലോകങ്ങളെ ഉയർത്തി രക്ഷിച്ചിരുന്നു. ആ ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വജനങ്ങളുടെ മോചനത്തിനും കാരണമാകുന്നു.
Verse 45
लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थ त्रैलोक्यपूजितम् । स्नात्वा तीर्थवरे राजँल्लोकानुद्धरते स्वकान्
ഹേ രാജാവേ, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ത്രിലോകപൂജിതമായ ‘ലോകോദ്ധാര’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി, ആ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ തന്റെ സ്വജനങ്ങളെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ത്രിഭുവനപ്രസിദ്ധമായ ലോകോദ്ധാര-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെയും ആശ്രിതരുടെയും മോചനത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
Verse 46
श्रीतीर्थ च समासाद्य स्नात्वा नियतमानस: । अर्चयित्वा पितृन् देवान् विन्दते श्रियमुत्तमाम्
ശ്രീതീർത്ഥത്തിലെത്തി, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും അർച്ചിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഉത്തമമായ ശ്രീ—സമൃദ്ധി—പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 47
कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहित: । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च 9९ १०8: [_ स्वान् दैवतान्यपि
കപിലാതീർത്ഥത്തിലെത്തി, സമാഹിതചിത്തനായ ബ്രഹ്മചാരി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, അർച്ചന നടത്തി, തന്റെ ഇഷ്ടദേവതകളെയും വന്ദിക്കുന്നു.
Verse 48
कपिलानां सहस्रस्य फलं मानव: | कपिला-तीर्थमें जाकर ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो वहाँ स्नान और देवता- पितरोंका पूजन करके मानव सहस्र कपिला गौओंके दानका फल प्राप्त करता है || ४७६ || सूर्यतीर्थ समासाद्य स्नात्वा नियतमानस:
കപിലാതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി, ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും പിതൃന്മാരെയും പൂജിച്ചാൽ, മനുഷ്യന് ആയിരം കപിലാ പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 49
अर्चयित्वा पितृन् देवानुपवासपरायण: । अग्निष्टोममवाप्रोति सूर्यलोक॑ च गच्छति
ഉപവാസപരനായ് സൂര്യതീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും വിധിപൂർവ്വം അർച്ചിക്കുന്നവൻ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലത്തുല്യമായ പുണ്യം നേടി ഒടുവിൽ സൂര്യലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 50
गवां भवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् | तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत्,तदनन्तर तीर्थसेवी क्रमश: गोभवनतीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करे। इससे उसको सहस्र गोदानका फल मिलता है
തീർത്ഥസേവകൻ യഥാക്രമം ‘ഗവാം ഭവനം’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി അവിടെ വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകസ്നാനം ചെയ്താൽ, ആയിരം പശുദാനഫലത്തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 51
शड्खिनीतीर्थमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह । देव्यास्तीर्थे नर: स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम्
ഹേ കുരുവീരശ്രേഷ്ഠാ! തീർത്ഥസേവകൻ ശഡ്ഖിനീ (ശംഖിനീ) തീർത്ഥത്തിലെത്തി ദേവിയുടെ ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, അവൻ അത്യുത്തമവും ദീപ്തിമാനുമായ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 52
कुरुश्रेष्ठ! तीर्थयात्री पुरुष शंखिनीतीर्थमें जाकर वहाँ देवीतीर्थमें स्नान करनेसे उत्तम रूप प्राप्त करता है ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम् । तच्च तीर्थ सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मन:
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! തീർത്ഥയാത്രികൻ ശംഖിനീ തീർത്ഥത്തിലെത്തി ദേവീതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അത്യുത്തമവും ദീപ്തിമാനുമായ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അവൻ ദ്വാരപാല (അരന്തുക) എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അത് സരസ്വതീ നദിയിലുള്ള, മഹാത്മാവായ യക്ഷേന്ദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യസ്ഥലമാണ്.
Verse 53
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मावर्त नरोत्तम:
തുടർന്ന്, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ആ നരോത്തമൻ ബ്രഹ്മാവർത്തത്തിലേക്ക് ഗമിക്കണം.
Verse 54
ततो गच्छेत राजेन्द्र सुतीर्थकमनुत्तमम्
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അനുത്തമമായ ‘സുതീർഥക’ എന്ന പരമോന്നത തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ദേവന്മാരോടൊപ്പം പിതൃഗണങ്ങൾ നിത്യവും സംനിഹിതരാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അവിടെ പിതൃ-ദേവാരാധനയിൽ നിരതനായി വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ തീർത്ഥയാത്രികൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിച്ച് പിതൃലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 55
तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतै: सह । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत:
അവിടെ ദേവന്മാരോടൊപ്പം പിതൃഗണങ്ങൾ നിത്യവും സംനിഹിതരാണ്. അതിനാൽ പിതൃ-ദേവാരാധനയിൽ നിരതനായവൻ അവിടെ തന്നെ അഭിഷേകം (വിധിപൂർവ്വ സ്നാനം/അർഘ്യം) ചെയ്യണം.
Verse 56
ततोअप्बुमत्यां धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम्,धर्मज्ञ! वहाँसे अम्बुमतीमें, जो परम उत्तम तीर्थ है, जाय
പിന്നീട്, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, അവിടെ നിന്ന് അംബുമതിയിലേക്ക് പോകുക—അത് അനുപമമായ പരമോന്നത തീർത്ഥമാണ്. ഹേ ധർമ്മവേതാ, ആ ശ്രേഷ്ഠ പവിത്ര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുക.
Verse 57
काशीथ्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम | सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते,भरतश्रेष्ठ! काशीश्वरके तीर्थोमें स्नान करके मनुष्य सब रोगोंसे मुक्त हो जाता और ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! കാശീശ്വരന്റെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വരോഗങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായി മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 58
मातृतीर्थ च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत | प्रजा विवर्धते राजन्नतन्वीं श्रियमश्नुते
അവിടെയേ തന്നെ ‘മാതൃതീർത്ഥം’ എന്നും ഉണ്ട്. ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തവന്റെ പ്രജകൾ വർദ്ധിക്കുന്നു; ഹേ രാജാവേ, അവൻ ക്ഷയമില്ലാത്ത, നിലനിൽക്കുന്ന സമൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 59
भरतवंशी महाराज! वहीं मातृतीर्थ है, जिसमें स्नान करनेवाले पुरुषकी संतति बढती है और वह कभी क्षीण न होनेवाली सम्पत्तिका उपभोग करता है ।।
ഭരതവംശീയ മഹാരാജാവേ! അതുതന്നെയാണ് മാതൃതീർത്ഥം; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന പുരുഷന്റെ സന്തതി വർധിക്കുന്നു, അവൻ ക്ഷയമില്ലാത്ത സമ്പത്ത് അനുഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിയന്ത്രണത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, നിയന്ത്രിത ആഹാരം സ്വീകരിച്ച് സീതാവനത്തിലേക്ക് പോകണം. മഹാരാജാവേ! അവിടെ മഹത്തായ ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് മറ്റിടങ്ങളിൽ ദുർലഭം.
Verse 60
पुनाति गमनादेव दृष्टमेक॑ नराधिप । केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति भारत
നരാധിപാ! ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരിക്കൽ ദർശനം ചെയ്താൽ പോലും അത് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഭരതാ! അവിടെ മുടി കഴുകിയാൽ മാത്രം മനുഷ്യൻ പവിത്രനാകുന്നു.
Verse 61
तीर्थ तत्र महाराज श्वाविल्लोमापहं स्मृतम् । यत्र विप्रा नरव्याप्र विद्वांसस्तीर्थतत्परा:
മഹാരാജാവേ! അവിടെ ‘ശ്വാവില്ലോമാപഹ’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം പ്രസിദ്ധമാണ്. നരവ്യാഘ്രാ! അവിടെ തീർത്ഥകർമ്മങ്ങളിൽ തത്പരരായ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമാനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 62
प्रीतिं गच्छन्ति परमां स्नात्वा भरतसत्तम । श्वाविल्लोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അവർ പരമാനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഭരതസത്തമാ! ‘ശ്വാവില്ലോമാപനയന’ എന്ന ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പരമ പ്രീതി ലഭിക്കുന്നു.
Verse 63
प्राणायामैर्निर्हरिन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमा: | पूतात्मानश्न राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम्
രാജേന്ദ്രാ! പ്രാണായാമങ്ങളാൽ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജർ തങ്ങളുടെ (അശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമെന്നു പറയപ്പെടുന്ന) രോമങ്ങളെ നീക്കുന്നു. ശുദ്ധാത്മാക്കളായി, ഹേ നരേന്ദ്രാ, അവർ പരമഗതിയിലേക്കു പ്രയാണം ചെയ്യുന്നു.
Verse 64
दशाश्रमेधिकं चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते । तत्र स्नात्वा नरव्यापत्र गच्छेत परमां गतिम्,भूपाल! वहीं दशाश्वमेधिकतीर्थ भी है। पुरुषसिंह! उसमें स्नान करके मनुष्य उत्तम गति प्राप्त करता है
മഹീപതേ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ തന്നേ ദശാശ്വമേധികം എന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. നരവ്യാഘ്രാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു, ഹേ ഭൂപാലാ.
Verse 65
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् । यत्र कृष्णमृगा राजन् व्याधेन शरपीडिता:
അതിനുശേഷം, രാജേന്ദ്രാ! ലോകവിഖ്യാതമായ ‘മാനുഷ’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. രാജൻ! അവിടെ വേട്ടക്കാരന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായ കൃഷ്ണമൃഗങ്ങൾ ആ തടാകത്തിൽ മുങ്ങി മനുഷ്യദേഹം പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ അതിന് ‘മാനുഷതീർത്ഥം’ എന്ന പേര് പ്രസിദ്ധമായി. ബ്രഹ്മചര്യനിയമത്തിൽ സംയമിതനായി, ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 66
विगाहा तस्मिन् सरसि मानुषत्वमुपागता: । तस्मिंस्तीर्थ नर: स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहित:
ആ തടാകത്തിൽ മുങ്ങി അവർ മനുഷ്യസ്ഥിതിയെ പ്രാപിച്ചു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മചാരിയായി, സമാഹിതമനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 67
मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते
മഹീപതേ! മാനുഷതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കോട്ട് ഒരു ക്രോശമാത്ര ദൂരത്തിൽ.
Verse 68
आप गा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता । श्यामाकं भोजने तत्र यः प्रयच्छति मानव:
അവിടെ ‘ആപഗാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നദിയുണ്ട്; സിദ്ധന്മാർ അതിനെ സേവിക്കുന്നു. അവിടെ ആരെങ്കിലും ഭോജനാർത്ഥം ശ്യാമാക ധാന്യം അർപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ.
Verse 69
देवान् पितृन् समुद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् | एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും ഉദ്ദേശിച്ച് അന്നദാനം ചെയ്താൽ അതിന്റെ ധർമ്മഫലം അത്യന്തം മഹത്തായിരിക്കും. അത്തരം ഭാവത്തോടെ ഒരൊറ്റ ബ്രാഹ്മണനെയെങ്കിലും ഭക്ഷിപ്പിച്ചാൽ, ഒരു കോടി പേരെ ഭക്ഷിപ്പിച്ചതിന് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു—അത്ര വലിയതാണ് ആ ധർമ്മഫലം.
Verse 70
राजन! मानुषतीर्थसे पूर्व एक कोसकी दूरीपर आपगा नामसे विख्यात एक नदी है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! മാനുഷതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കോട്ട് ഏക ക്രോശ ദൂരത്തിൽ ‘ആപഗാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ, സിദ്ധപുരുഷന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഒരു നദിയുണ്ട്. അവിടെ ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും ഉദ്ദേശിച്ച് ഭോജനദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രത്യേകിച്ച് ശ്യാമാക (സാവ) ധാന്യം നൽകിയാൽ മഹത്തായ ധർമ്മഫലം ലഭിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലത്ത് ഒരൊറ്റ ബ്രാഹ്മണനെ ഭക്ഷിപ്പിച്ചാൽ ഒരു കോടി ബ്രാഹ്മണരെ ഭക്ഷിപ്പിച്ചതിന് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നു പറയുന്നു. കൂടാതെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും പൂജിച്ച്, ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം ലഭിക്കും.”
Verse 71
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मण: स्थानमुत्तमम् । ब्रह्मोदुम्बरमित्येव प्रकाशं भुवि भारत,भरतवंशी राजेन्द्र! तदनन्तर ब्रह्माजीके उत्तम स्थानमें जाय, जो इस पृथ्वीपर ब्रह्मोदुम्बरतीर्थके नामसे प्रसिद्ध है
അതിന് ശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉത്തമസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ ഭാരതാ! അത് ഈ ഭൂമിയിൽ ‘ബ്രഹ്മോദുംബര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 72
तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य नरपुड्भव । केदारे चैव राजेन्द्र कपिलस्य महात्मन:
അവിടെ, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! സപ്തർഷികുണ്ഡങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവനും, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! കേദാരത്തിലും സ്നാനം ചെയ്യുന്നവനും, മഹാത്മാവായ കപിലന്റെ (സമാനമായ) പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 73
ब्रह्माणमधिगम्याथ शुचि: प्रयतमानस: । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച്, ശുചിയായും നിയന്ത്രിതമനസ്സോടെയും ഉള്ളവൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിശുദ്ധനാകുന്നു; ഇങ്ങനെ വിശുദ്ധാത്മാവായി അവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 74
कपिलस्य च केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् । अन्तर्धानमवाप्रोति तपसा दग्धकिल्बिष:
കപിലന്റെ അത്യന്തം ദുർലഭമായ കേദാരക്ഷേത്രത്തെ പ്രാപിച്ചാൽ, തപസ്സാൽ പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായവൻ അന്തർധാനശക്തി നേടുന്നു.
Verse 75
वहाँ सप्तर्षिकुण्ड है। नरश्रेष्ठ महाराज! उन कुण्डोंमें तथा महात्मा कपिलके केदारतीर्थमें स्नान करनेसे पुरुषको महान् पुण्यकी प्राप्ति होती है। वह मनुष्य ब्रह्माजीके निकट जाकर उनका दर्शन करनेसे शुद्ध
അതിനുശേഷം, രാജേന്ദ്രാ! ലോകവിഖ്യാതമായ സരക-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) സമീപം ചെന്നു ദർശനം നേടണം.
Verse 76
तिस््र: कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! सरकमें तीन करोड़ तीर्थ हैं
കുരുനന്ദനാ! സരകയിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്നു കോടി ഉണ്ട്.
Verse 77
रुद्रकोट्यां तथा कूपे हृदेषु च महीपते । इलास्पदं च तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम
മഹീപതേ! ആ തീർത്ഥങ്ങൾ രുദ്രകോടിയിലും കിണറ്റിലും ഹൃദങ്ങളിലുമാണ് (കുളങ്ങളിലുമാണ്). ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെയേ ‘ഇലാസ്പദ’ എന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.
Verse 78
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि थ। न दुर्गतिमवाप्रोति वाजपेयं च
രാജൻ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ദുര്ഗതിയിൽ പതിക്കുകയില്ല; വാജപേയയാഗഫലവും നേടും.
Verse 79
किंदाने च नर: स्नात्वा किंजप्ये च महीपते । अप्रमेयमवाप्रोति दानं जप्यं च भारत,महीपते! वहाँ किंदान और किंजप्य नामक तीर्थ भी हैं। भारत! उनमें स्नान करनेसे मनुष्य दान और जपका असीम फल पाता है
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—മഹീപതേ, കിന്ദാന എന്ന തീർത്ഥത്തിലും അതുപോലെ കിംജപ്യയിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ദാനത്തിന്റെയും ജപത്തിന്റെയും അളവറ്റ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു, ഹേ ഭാരത.
Verse 80
कलश्यां वार्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव:
ശ്രദ്ധയോടെയും ഇന്ദ്രിയനിയമത്തോടെയും ഉള്ള മനുഷ്യൻ കലശത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച ജലം സ്പർശിച്ചാൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 81
कलशीतीर्थमें जलका आचमन करके श्रद्धालु और जितेन्द्रिय मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है ।।
കലശീ-തീർത്ഥത്തിൽ ജലം ആചമനം ചെയ്ത് ശ്രദ്ധയോടെയും ഇന്ദ്രിയനിയമത്തോടെയും ഉള്ള മനുഷ്യൻ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ കുരുകുലശ്രേഷ്ഠാ, സരക-തീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് മഹാത്മ നാരദന്റെ തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് ‘അംബാജന്മ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 82
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकाथिततीर्थयात्राविषयक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഹേ ഭാരത, ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, നാരദന്റെ അനുജ്ഞയാൽ മനുഷ്യൻ അത്യുത്തമ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 83
शुक्लपक्षे दशम्यां च पुण्डरीकं॑ समाविशेत् । तत्र स्नात्वा नरो राजन् पुण्डरीकफलं लभेत्
ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദശമി തിഥിയിൽ പുണ്ഡരീക-തീർത്ഥത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം. ഹേ രാജൻ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പുണ്ഡരീകഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 84
ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रणाशिनी
അതിനുശേഷം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ത്രിവിഷ്ടപത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ വൈതരണി എന്ന പുണ്യനദി ഒഴുകുന്നു; അത് പാപനാശിനിയാണ്.
Verse 85
तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात त्रिविष्टपतीर्थमें जाय। वहाँ वैतरणी नामक पुण्यमयी पापनाशिनी नदी है ।।
അതിനുശേഷം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ത്രിവിഷ്ടപ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ വൈതരണി എന്ന പുണ്യമയി, പാപനാശിനിയായ നദിയുണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശൂലപാണിയും വൃഷധ്വജനും ആയ ഭഗവാൻ ശങ്കരനെ ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു അന്തഃശുദ്ധി നേടി പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കും.
Verse 86
ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकीवनमुत्तमम् | तत्र देवा: सदा राजन् फलकीवनमरश्रिता:
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്ര, ഉത്തമമായ ഫലകീവനത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ രാജൻ, അവിടെ ദേവന്മാർ സദാ ഫലകീവനത്തെ ആശ്രയിച്ച് വസിക്കുന്നു.
Verse 87
तपश्चरन्ति विपुलं बहु वर्षमहस्रकम् । दृषद्व॒त्यां नर: स्नात्वा तर्पयित्वा च देवता:
മനുഷ്യർ അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ദൃഷദ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ അതേ പുണ്യഫലം നേടുന്നു.
Verse 88
अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति भारत | तीर्थ च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम
ഹേ ഭാരത, അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന രണ്ടു സോമയാഗങ്ങൾക്കു തുല്യമായ ഫലം മനുഷ്യൻ നേടുന്നു. ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠ, സർവ്വദേവതകളുടെയും തീർത്ഥമായി കരുതപ്പെടുന്ന ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താലും അതേ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 89
गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं विन्दति मानव: । पाणिखाते नर: स्नात्वा तर्पयित्वा च देवता:
രാജേന്ദ്രാ! കൈകൊണ്ട് കുഴിച്ച പാണിഖാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 90
अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति भारत | राजसूयमवाप्रोति ऋषिलोक॑ च विन्दति
ഹേ ഭാരതാ! അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന യാഗങ്ങൾ ആചരിച്ചാൽ അവയുടെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു; രാജസൂയയാഗഫലവും പ്രാപിച്ച് ഋഷിലോകത്തെയും നേടുന്നു.
Verse 91
राजेन्द्र! वहाँसे फलकीवन नामक उत्तम तीर्थकी यात्रा करे। राजन्! देवतालोग फलकीवनमें सदा निवास करते हैं और अनेक सहस वर्षोतक वहाँ भारी तपस्यामें लगे रहते हैं। भारत! दृषद्वतीमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतितरात्र यज्ञोंका फल पाता है। भरतसत्तम राजेन्द्र! सर्वदेवतीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है। भारत! पाणिखाततीर्थमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्रयज्ञोंसे मिलनेवाले फलको प्राप्त कर लेता है; साथ ही वह राजसूययज्ञका फल पाता एवं ऋषिलोकमें जाता है ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— രാജേന്ദ്രാ! ഇവിടെ നിന്ന് നീ അത്യുത്തമമായ ‘ഫലകീവനം’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. രാജാവേ! അവിടെ ദേവന്മാർ നിത്യവും വസിക്കുകയും അനേകം സഹസ്ര വർഷങ്ങൾ കടുത്ത തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ദൃഷദ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന യാഗങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! സർവദേവതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! പാണിഖാത തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവ–പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമ–അതിരാത്ര ഫലം ലഭിക്കുന്നതോടൊപ്പം രാജസൂയയാഗഫലവും പ്രാപിച്ച് ഋഷിലോകത്തെത്തുന്നു. പിന്നീട്, രാജേന്ദ്രാ! പരമോത്തമമായ ‘മിശ്രക’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ മഹാത്മാവ് വ്യാസൻ ദ്വിജരുടെ ഹിതാർത്ഥം എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും പുണ്യം ഒരിടത്ത് സംമിശ്രണം ചെയ്തുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മിശ്രകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്തവനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 92
व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति न: श्रुतम् । सर्वतीर्थेषु स सनाति मिश्रके सनाति यो नर:
നൃപശാർദൂലാ! ദ്വിജരുടെ ഹിതാർത്ഥം വ്യാസൻ (മിശ്രകത്തിൽ) എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും പുണ്യം ഒരിടത്ത് കൂട്ടിച്ചേർത്തുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മിശ്രകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്തവനായി തന്നേ.
Verse 93
ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशन: । मनोजवे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
അതിനുശേഷം നിയന്ത്രിതനായി, മിതാഹാരിയായി വ്യാസവനത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ മനോജവ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 94
गत्वा मधुवटीं चैव देव्यास्तीर्थे नर: शुचि: । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितृन् देवांश्व॒ पूरुष:
ദേവിയുടെ തീർത്ഥമായ മധുവടിയിൽ ചെന്നു ശുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം; സ്നാനാനന്തരം പിതൃക്കളെയും ദേവന്മാരെയും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം.
Verse 95
कौशिक्या: संगमे यस्तु दृषद्धत्याश्व भारत
ഹേ ഭാരതാ! കൗശികിയുടെ സംഗമസ്ഥാനത്ത്—ദൃഷദ്ധത്യാശ്വവുമായി പ്രസിദ്ധമായ ആ സ്ഥലത്ത്—ആരായാലും വരുകയാണെങ്കിൽ (അവന് പ്രസ്തുത പുണ്യം ലഭിക്കും).
Verse 96
ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता
അതിനുശേഷം ‘വ്യാസസ്ഥലി’ എന്ന സ്ഥലമുണ്ട്; അവിടെ പരമബുദ്ധിമാനായ വ്യാസൻ പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് ദേഹത്യാഗം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചിരുന്നു. രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും ഉയർത്തി നിലനിർത്തി. ആ പുണ്യഭൂമിയിൽ ചെന്നാൽ സഹസ്ര ഗോദാനത്തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
Verse 97
पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागे कृता मति: । ततो देवैस्तु राजेन्द्र पुनरुत्थापितस्तदा
പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് അദ്ദേഹം ദേഹത്യാഗം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു; എന്നാൽ രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും ഉയർത്തി ജീവിതത്തിൽ നിലനിർത്തി.
Verse 98
किंदत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च
‘കിന്ദത്ത’ എന്ന കിണറിനടുത്ത് ചെന്നു ഒരു പ്രസ്ഥം (പതിനാറ് മുഷ്ടി) എള്ള് ദാനം ചെയ്യണം. ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ വേദീതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനത്തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 99
गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्त: कुरूद्वह । वेदीतीर्थ नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ മനുഷ്യൻ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. വേദീതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കും. ‘കിംദത്ത’ എന്ന പേരുള്ള കിണറിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു ഒരു പ്രസ്ഥം—അഥവാ പതിനാറ് മുഷ്ടി—എള്ള് ദാനമായി നൽകണം. ഹേ കുരുപ്രവരാ! ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ത്രിവിധ ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി പരമഗതി പ്രാപിക്കും; വേദീതീർത്ഥസ്നാനത്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലവും നേടും.
Verse 100
अहश्न सुदिनं चैव द्वे तीर्थ लोकविश्रुते । तयो: स्नात्वा नरव्याप्र सूर्यलोकमवाप्लुयात्,अहन् और सुदिन--ये दो लोकविख्यात तीर्थ हैं। नरश्रेष्ठ)! उन दोनोंमें स्नान करके मनुष्य सूर्यलोकमें जाता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—‘അഹഃ’യും ‘സുദിന’വും ലോകപ്രസിദ്ധമായ രണ്ടു തീർത്ഥങ്ങളാണ്. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! അവ രണ്ടിലും സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 101
मृगधूमं ततो गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् तत्राभिषेकं कुर्वीत गज्जायां नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात मृगधूम-तीर्थमें जाय और वहाँ गंगाजीमें स्नान करे
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ മൃഗധൂമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ ഗംഗയിൽ അഭിഷേകം—അഥവാ പവിത്രസ്നാനം—ചെയ്യണം.
Verse 102
अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् । देव्यास्तीर्थे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
അവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും. ദേവിയുടെ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലവും ലഭിക്കും.
Verse 103
ततो वामनकं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् तत्र विष्णुपदे स्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ വാമനക തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ വിഷ്ണുപദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വാമനദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കും. കൂടാതെ കുലമ്പുനാ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വന്തം കുലവും പവിത്രമാകും.
Verse 104
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं॑ स गच्छति । कुलम्पुने नर: स्नात्वा पुनाति स्वकुलं ततः
സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു അന്തഃകരണം ശുദ്ധനായവൻ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ കുലമ്പുനാ എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, പിന്നീട് അവൻ തന്റെ കുലത്തെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 105
पवनस्य हवदे स्नात्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरव्याप्र विष्णुलोके महीयते
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“നരവ്യാഘ്രാ! പവനഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുക; അത് മരുത്ഗണങ്ങളുടെ പരമോത്തമ തീർത്ഥമാണ്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വിഷ്ണുലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയും ബഹുമാനവും നേടുന്നു.”
Verse 106
अमराणां ह्वदे स्नात्वा समभ्यर्च्यामराधिपम् | अमराणां प्रभावेण स्वर्गलोके महीयते,अमरह॒दमें स्नान करके अमरेश्वर इन्द्रका पूजन करे। ऐसा करके मनुष्य अमरोंके प्रभावसे स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“അമരഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രനെ വിധിപൂർവം ആരാധിക്കൂ. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദേവന്മാരുടെ പ്രഭാവത്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയും ബഹുമാനവും നേടുന്നു.”
Verse 107
शालिहोगत्रस्य तीर्थे च शालिसूर्ये यथाविधि । स््नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्,नरश्रेष्ठ शालिहोत्रके शालिसूर्य नामक तीर्थमें विधिपूर्वक स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“നരശ്രേഷ്ഠാ! ശാലിഹോത്രന്റെ തീർത്ഥമായ ‘ശാലിസൂര്യ’ എന്ന സ്ഥലത്ത് വിധിപൂർവം സ്നാനം ചെയ്താൽ, ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും.”
Verse 108
श्रीकुज्जं च सरस्वत्यास्तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत्,भरतसत्तम नरश्रेष्ठ) श्रीकूंज नामक सरस्वतीतीर्थमें स्नान करनेसे मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल प्राप्त कर लेता है
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! സരസ്വതിയുടെ ‘ശ്രീകുഞ്ജ’ എന്നൊരു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. നരശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 109
ततो नैमिषकुण्जं च समासाद्य कुरूद्धह | ऋषय : किल राजेन्द्र नैमिषेयास्तपस्विन:
അതിനുശേഷം, ഹേ കുരുവംശദഹകാ, അവൻ ‘നൈമിഷകുഞ്ജം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ കാവിലെത്തി. രാജേന്ദ്രാ! നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ തപസ്വികളായ ഋഷിമാർ ഒരിക്കൽ തീർത്ഥയാത്രയുടെ അവസരത്തിൽ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് വന്നതായി പറയുന്നു. അന്നേ അവർ സരസ്വതീതീരത്ത് ഒരു പുണ്യകുഞ്ജം സ്ഥാപിച്ചു; അതിനാലാണ് അത് ‘നൈമിഷകുഞ്ജം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്.
Verse 110
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्र गता: पुरा । ततः कुञ्ज: सरस्वत्या: कृतो भरतसत्तम
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! പണ്ടുകാലത്ത് നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ തപസ്വികളായ ഋഷിമാർ തീർത്ഥയാത്രയെ മുൻനിർത്തി കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോയിരുന്നു. ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! അന്നേ അവർ സരസ്വതീതീരത്ത് ഒരു പുണ്യകുഞ്ജം നിർമ്മിച്ചു. അതിനുശേഷം ആ നൈമിഷകുഞ്ജത്തിലേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യണം. രാജേന്ദ്രാ! അന്ന് ആ തപസ്വികൾ സൃഷ്ടിച്ച അതേ സരസ്വതി-കുഞ്ജം ‘നൈമിഷകുഞ്ജം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായതായി പറയുന്നു।”
Verse 111
ऋषीणामवकाश: स्याद् यथा तुष्टिकरो महान् । तस्मिन् कुण्जे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഈ കുഞ്ജം ഋഷികൾക്കുള്ള യോജ്യമായ ആശ്രയസ്ഥലമാണ്; അവർക്കു മഹത്തായ തൃപ്തി നൽകുന്നതും. ഈ കുഞ്ജത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.”
Verse 112
ततो गच्छेत धर्मज्ञ कन्यातीर्थमनुत्तमम् । कन्यातीर्थे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्,धर्मज्ञ! तदनन्तर परम उत्तम कन्यातीर्थकी यात्रा करे। कन्यातीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, അത്യുത്തമമായ ‘കന്യാതീർത്ഥം’ ലക്ഷ്യമാക്കി പോകണം. കന്യാതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സഹസ്ര ഗോദാനഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 113
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् । तत्र वर्णावर: स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नर:
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അത്യുത്തമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, വർണ്ണത്തിൽ താഴ്ന്നവനായാലും, മനുഷ്യൻ ബ്രാഹ്മണ്യം—ബ്രാഹ്മണത്വത്തിന്റെ ഗൗരവം—പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 114
ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम्
അതിനുശേഷം, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ അനുത്തമ സോമതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകേണ്ടതാണ്.
Verse 115
तत्र स्नात्वा नरो राजन् सोमलोकमवाप्नुयात् नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात् उत्तम सोमतीर्थकी यात्रा करे। राजन! वहाँ स्नान करनेसे मानव सोमलोकको जाता है ।।
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സോമലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, അതിനുശേഷം ഉത്തമ സോമതീർത്ഥയാത്ര നടത്തണം.”
Verse 116
यत्र मड़कणक: सिद्धो महर्षिलोंकविश्रुत: । पुरा मड़कणको राजन् कुशाग्रेणेति न: श्रुतम्
അതിന് ശേഷം ‘സപ്തസാരസ്വത’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക; അവിടെ ലോകവിഖ്യാതനായ മഹർഷി മങ്കണകൻ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. ഹേ രാജാവേ, പണ്ടുകാലത്ത് കുശപ്പുല്ലിന്റെ അഗ്രം അവന്റെ കൈയിൽ കുത്തി മുറിവുണ്ടായതായി ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 117
क्षत: किल करे राज॑स्तस्य शाकरसो5स्रवत् । स वै शाकरसं दृष्टवा हर्षाविष्ट:प्रनृत्तवान्
ഹേ രാജാവേ, അവന്റെ കൈയിൽ മുറിവുണ്ടായി അതിൽ നിന്ന് ശാകരസം ഒഴുകിയതായി പറയുന്നു. ആ ശാകരസം ഒഴുകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ഹർഷാവേശം പിടിച്ച് അവൻ നൃത്തം തുടങ്ങി, ഹേ നരേശ്വരാ.
Verse 118
ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत् | प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्,वीर! उनके नृत्य करते समय उनके तेजसे मोहित हो सारा चराचर जगत् नृत्य करने लगा
അവൻ നൃത്തം തുടങ്ങുമ്പോൾ, സ്ഥാവരവും ജംഗമവും ആയ എല്ലാം നൃത്തത്തിലേക്ക് ഉണർന്നു. ഹേ വീരാ, അവന്റെ തേജസ്സിൽ മോഹിതമായി സർവ്വ ചരാചര ലോകവും ആ നൃത്തത്തിൽ ചേർന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 119
ब्रह्मादिभि: सुरै राजन्नषिभिश्न तपोधनै: । विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरथ नराधिप,राजन! नरेश्वर! उस समय ब्रह्मा आदि देवता तथा तपोधन महर्षिगण--सबने मंकणक मुनिके विषयमें महादेवजीसे निवेदन किया--
ഹേ രാജാവേ, ഹേ നരാധിപനേ! അന്ന് ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധന മഹർഷിമാരും ആ ഋഷിയെ സംബന്ധിച്ച് മഹാദേവനോട് വിധിപൂർവ്വം അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 120
नाय॑ नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमहसि । त॑ प्रनृत्त समासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा । सुराणां हितकामार्थमृषिं देवो5भ्यभाषत
ഹേ ദേവാ! ഇങ്ങനെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത് യുക്തമല്ല; നീ വേറെയായി പ്രവർത്തിക്കണം. ഹർഷാവേശം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ആ മുനിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, ദേവന്മാരുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് ദേവൻ ആ ഋഷിയോട് പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, ഇവരുടെ ഈ നൃത്തം അവസാനിക്കുവാൻ ഒരു ഉപായം ചെയ്യുക.”
Verse 121
भो भो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थ नृत्यते भवान् | हर्षस्थानं किमर्थ वा तवाद्य मुनिपुज़व
ഹേ ഹേ മഹർഷേ, ധർമ്മജ്ഞനേ! എന്തിനാണ് നിങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത്? ഹേ മുനിപുംഗവ, ഇന്ന് നിങ്ങളുടെ ഹർഷത്തിന് കാരണമെന്ത്?
Verse 122
“धर्मज्ञ महर्षे! मुनिप्रवरा आप किसलिये नृत्य कर रहे हैं? आज आपके इस हर्षातिरेकका क्या कारण है? ।। ऋषिरुवाच तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम | कि न पश्यसि मे ब्रह्मन् कराच्छाकरसं ख्रुतम्
ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജസത്തമ, തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി ധർമ്മപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രാഹ്മണാ! എന്റെ സ്വന്തം കൈയിൽ നിന്ന് കരിമ്പിൻ നീർ സ്രവിച്ചതിനെ നീ കാണുന്നില്ലേ?
Verse 123
त॑ प्रहस्याब्रवीद् देव ऋषिं रागेण मोहितम्,महर्षि रागसे मोहित हो रहे थे। महादेवजीने उनकी बात सुनकर हँसते हुए कहीं --
അത് കേട്ട്, രാഗമോഹിതനായ ആ ഋഷിയോട് മഹാദേവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു.
Verse 124
अहं तु विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम् | एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— “ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! ഇത് കണ്ടിട്ടും എനിക്ക് അത്ഭുതമില്ല; എന്നെ നോക്കുക.” എന്നു പറഞ്ഞ് പരമബുദ്ധിമാനായ നരശ്രേഷ്ഠൻ മഹാദേവൻ വിരലിന്റെ അഗ്രഭാഗം കൊണ്ട് തന്റെ അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ അഗ്രം തട്ടിച്ചു; ആ അടിയോടെ അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് ഹിമംപോലെ വെളുത്ത ഭസ്മം വീഴാൻ തുടങ്ങി.
Verse 125
अड्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वावड्गुष्ठस्ताडितो 5नघ । ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसंनिभम्
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഹേ നിർദോഷനേ! അദ്ദേഹം വിരലിന്റെ അഗ്രഭാഗം കൊണ്ട് തന്റെ അങ്കുഷ്ഠത്തെ തട്ടിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ രാജാവേ, അടിയേറ്റ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് ഹിമംപോലെ വെളുത്ത ഭസ്മം പുറപ്പെട്ടു വീഴാൻ തുടങ്ങി.
Verse 126
तद् दृष्टवा व्रीडितो राजन् स मुनि: पादयोर्गत: । नान्यद् देवात् परं मेने रुद्रात् परतरं महत्
മഹാരാജാവേ! ആ അത്ഭുതം കണ്ട മുനി ലജ്ജയിൽ മുങ്ങി മഹാദേവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. അന്നുമുതൽ മഹത്തായ രുദ്രനേക്കാൾ ഉയർന്ന മറ്റൊരു ദേവതയില്ലെന്ന് അവൻ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 127
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् । त्वया सर्वमिदं सृष्ट त्रैलोक्यं सचराचरम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— “ശൂലധാരിയായ പ്രഭോ! ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഉൾപ്പെടുന്ന സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ ഗതിയും ആശ്രയവും നീ തന്നെയാണ്. ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ സമ്പൂർണ്ണ ത്രൈലോക്യവും നീ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.”
Verse 128
त्वमेव सर्वान् ग्रससि पुनरेव युगक्षये । देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया
യുഗാന്തത്തിൽ നീ തന്നെയാണ് സകല ജീവികളെയും വീണ്ടും ഗ്രസിക്കുന്നത്. ദേവന്മാർക്കും നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല—അപ്പോൾ എനിക്ക് എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നു?
Verse 129
त्वयि सर्वे प्रदृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयो 5नघ । सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता च ह
ഹേ അനഘ! ബ്രഹ്മാദി സർവ്വദേവന്മാരും നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെയാണ് ദൃശ്യമാകുന്നത്. ലോകങ്ങളുടെ സർവ്വസ്വം നീ തന്നേ—കർത്താവും കാരയിതാവും നീ തന്നേ.
Verse 130
त्वत्प्रसादात् सुरा: सर्वे मोदन््तीहाकुतो भया: । एवं स्तुत्वा महादेवमृषिर्वचनमत्रवीत्,“आपके प्रसादसे सब देवता यहाँ निर्भय और प्रसन्न रहते हैं।” इस प्रकार स्तुति करके ऋषिने फिर महादेवजीसे कहा--
നിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു ഇവിടെ സർവ്വദേവന്മാരും നിർഭയമായി ആനന്ദിക്കുന്നു; പിന്നെ ഭയം എവിടെ നിന്ന്? ഇങ്ങനെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ഋഷി വീണ്ടും വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 131
त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत वै । ततो देव:ः प्रह्मष्टात्मा ब्रह्मर्षिमिदमब्रवीत्,“महादेव! आपकी कृपासे मेरी तपस्या नष्ट न हो।” तब महादेवजीने प्रसन्नचित्त हो महर्षिसे कहा--
ഹേ മഹാദേവാ! നിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു എന്റെ തപസ്സ് നശിക്കാതിരിക്കട്ടെ. അപ്പോൾ ദേവൻ ഹർഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ ആ ബ്രഹ്മർഷിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 132
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहस्रधा । आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सह महामुने,“ब्रह्मन्! मेरे प्रसादसे आपकी तपस्या हजारगुनी बढ़े। महामुने! मैं तुम्हारे साथ इस आश्रममें रहूँगा
ഹേ വിപ്രാ! എന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു നിന്റെ തപസ്സ് സഹസ്രഗുണം വർദ്ധിക്കട്ടെ. ഹേ മഹാമുനേ! ഞാനും നിന്നോടൊപ്പം ഈ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കും.
Verse 133
सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम् न तेषां दुर्लभ किंचिदिहलोके परत्र च,“जो सप्तसारस्वततीर्थमें स्नान करके मेरी पूजा करेंगे, उनके लिये इहलोक और परलोकमें कोई भी वस्तु दुर्लभ नहीं होगी
സപ്തസാരസ്വത തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ഒന്നും ദുർലഭമാകുകയില്ല.
Verse 134
सारस्वतं च ते लोक॑ गमिष्यन्ति न संशय: । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत,“इतना ही नहीं, वे सरस्वतीके लोकमें जायँगे, इसमें संशय नहीं है।। ऐसा कहकर महादेवजी वहीं अन्तर्धान हो गये
“അവർ സരസ്വതീ ലോകത്തേക്കും പോകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.” എന്ന് പറഞ്ഞ് മഹാദേവൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 135
ततस्त्वौशनसं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च॒ तपोधना:,तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात औशनसतीर्थकी यात्रा करे, जहाँ ब्रह्मा आदि देवता तथा तपस्वी ऋषि रहते हैं
അതിനുശേഷം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ഔശനസ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും വസിക്കുന്നു।
Verse 136
कार्तिकेयश्व भगवांस्त्रिसंध्यं किल भारत । सांनिध्यमकरोमज्नित्यं भार्गवप्रियकाम्यया,भारत! शुक्राचार्यजीका प्रिय करनेके लिये भगवान् कार्तिकेय भी वहाँ सदा तीनों संध्याओंके समय उपस्थित रहते हैं
ഹേ ഭാരത, ഭാർഗവനെ (ശുക്രാചാര്യനെ) പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഭഗവാൻ കാർത്തികേയനും അവിടെ നിത്യവും മൂന്നു സന്ധ്യാകാലങ്ങളിലും സാന്നിധ്യം ചെയ്തിരുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 137
कपालमोचन तीर्थ सर्वपापप्रमोचनम् । तत्र स्नात्वा नरव्याप्र सर्वपापै: प्रमुच्यते,कपालमोचनतीर्थ सब पापोंसे छुड़ानेवाला है! नरश्रेष्ठ) वहाँ स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
കപാലമോചന തീർത്ഥം സർവ്വപാപപ്രമോചനമാണ്. ഹേ നരവ്യാഘ്ര, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും।
Verse 138
अग्नितीर्थ ततो गच्छेत् तत्र स्नात्वा नरर्षभ । अग्निलोकमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्,नरश्रेष्ठ वहाँसे अग्नितीर्थको जाय। उसमें स्नान करनेसे मनुष्य अग्निलोकमें जाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है
അതിനുശേഷം അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ നരർഷഭ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ അഗ്നിലോകം പ്രാപിക്കുകയും തന്റെ കുലത്തെയും ഉദ്ധരിക്കുകയും ചെയ്യും।
Verse 139
विश्वामित्रस्य तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ ब्राह्मण्यमधिगच्छति,भरतसत्तम! वहीं विश्वामित्रतीर्थ है। नरश्रेष्ठ। वहाँ स्नान करनेसे ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती है
ഭരതസത്തമാ! അവിടെയുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ തീർത്ഥമുണ്ട്. നരശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രാഹ്മണ്യത്വം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 140
ब्रह्मययोनिं समासाद्य शुचि: प्रयतमानस: । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
ബ്രഹ്മയോനിയെ പ്രാപിച്ച് ശുചിയും നിയന്ത്രിതമനസ്സും ഉള്ളവൻ—നരവ്യാഘ്രാ!—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 141
पुनात्यासप्तमं चैव कुल नास्त्यत्र संशय: । नरश्रेष्ठ! बह्मययोनितीर्थमें जाकर पवित्र एवं जितात्मा पुरुष वहाँ स्नान करनेसे ब्रह्मलोक प्राप्त कर लेता है। साथ ही अपने कुलकी सात पीढ़ियोंतकको पवित्र कर देता है, इसमें संशय नहीं है || १४० $ ।।
അവൻ തന്റെ കുലത്തെ ഏഴാം തലമുറവരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. തുടർന്ന്, രാജേന്ദ്രാ! ത്രൈലോക്യവിഖ്യാതമായ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക—കാർത്തികേയന്റെ ‘പൃഥൂദകം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, നരശ്രേഷ്ഠാ! ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകളുടെയും പൂജയിൽ നിരതനായി ഇരിക്കുക.
Verse 142
पृथूदकमिति ख्यातं कार्तिकेयस्य वै नृप । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत:
നൃപാ! കാർത്തികേയന്റെ ‘പൃഥൂദകം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ അഭിഷേകം (സ്നാനവിധി) ചെയ്ത് പിതൃ-ദേവാരാധനയിൽ നിരതനായി ഇരിക്കണം.
Verse 143
अज्ञानाजज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यत् किंचिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना
ഭാരതാ! സ്ത്രീയായാലും പുരുഷനായാലും—അജ്ഞാനത്താലോ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടോ—മാനുഷബുദ്ധിയുടെ ദൗർബല്യത്തിൽ ചെയ്ത ഏതൊരു അശുഭകർമ്മവും പൃഥൂദകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മാത്രം നശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തെ സേവിക്കുന്നവൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകം എത്തുന്നു.
Verse 144
तत् सर्व नश्यते तत्र स्नातमात्रस्थ भारत । अश्वमेधफलं चास्य स्वर्गलोक॑ च गच्छति
ഘൂലസ്ഥ്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സകല പാപവും നശിക്കുന്നു. സ്ത്രീയായാലും പുരുഷനായാലും, മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ദൗർബല്യത്താൽ അറിയാതെയോ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടോ ചെയ്ത ഏതു പാപകർമ്മവും പൃഥൂദക തീർത്ഥത്തിൽ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ തന്നെ കഴുകിപ്പോകുന്നു; തീർത്ഥസേവകൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തെത്തുന്നു.
Verse 145
पुण्यमाहु: कुरुक्षेत्र कुरुक्षेत्रात् सरस्वती । सरस्वत्याश्ष तीर्थानि तीर्थेभ्यश्व पृथूदकम्
കുരുക്ഷേത്രം പരമ പുണ്യകരമെന്ന് പറയുന്നു; കുരുക്ഷേത്രത്തേക്കാൾ പുണ്യദായിനി സരസ്വതി നദിയാണ്. സരസ്വതിയിലെ തീർത്ഥങ്ങൾ അതിലും പുണ്യകരം; ആ തീർത്ഥങ്ങളേക്കാളും മേലായി പൃഥൂദകം ഏറ്റവും പാവനമെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു.
Verse 146
उत्तमं सर्वतीर्थानां यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । पृथूदके जप्यपरो नैव श्वो मरणं तपेत्,वह सब तीथर्थोमें उत्तम है, जो पृथूदकतीर्थमें जपपरायण होकर अपने शरीरका त्याग करता है, उसे पुनर्मुत्युका भय नहीं होता
എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലെയും ഉത്തമം ഇതാണ്—പൃഥൂദകത്തിൽ ജപപരനായ് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് പിന്നെ വീണ്ടും മരണഭയം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 147
गीत॑ सनत्कुमारेण व्यासेन च महात्मना | एवं स नियतं राजन्नभिगच्छेत् पृथूदकम्,यह बात भगवान् सनत्कुमार तथा महात्मा व्यासने कही है। राजन्! इस प्रकार तीर्थयात्री नियमपूर्वक पृथूदकतीर्थकी यात्रा करे
ഈ ഉപദേശം ഭഗവാൻ സനത്കുമാരനും മഹാത്മാവായ വ്യാസനും പാടി ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ രാജാവേ! നിയമനിഷ്ഠനായ തീർത്ഥയാത്രികൻ വിധിപൂർവ്വം പൃഥൂദകത്തെ സമീപിക്കട്ടെ.
Verse 148
पृथूदकात् तीर्थतमं नान्यत् तीर्थ कुरूद्गह | तन्मेध्यं तत् पवित्र च पावनं च न संशय:,कुरुश्रेष्ठ! पृथूदकसे श्रेष्ठतम तीर्थ दूसरा कोई नहीं है। वही मेध्य, पवित्र और पावन है, इसमें संशय नहीं है
ഘൂലസ്ഥ്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! പൃഥൂദകത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ മറ്റൊരു തീർത്ഥമില്ല. അതുതന്നെ യാഗയോഗ്യം, സ്വയം പവിത്രം, മറ്റുള്ളവരെ പാവനമാക്കുന്നതും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 149
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति येडपि पापकृतो नरा: | पृथूदके नरश्रेष्ठ एवमाहुर्मनीषिण:,नरश्रेष्ठ) पापी मनुष्य भी वहाँ पृथूदकतीर्थमें स्नान करनेसे स्वर्गलोकमें चले जाते हैं, ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं
നരശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ പൃഥൂദക തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപം ചെയ്തവരും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ഉയരും—എന്ന് മേധാവികൾ പറയുന്നു.
Verse 150
मधुस््रवं च तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्,भरतश्रेष्ठ! वहीं मधुस्रव तीर्थ है। राजन! उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെയേ ‘മധുസ്രവ’ എന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. രാജാവേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ആയിരം ഗോദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും.
Verse 151
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ मेध्यं यथाक्रमम् । सरस्वत्यरुणायाश्व संगमं लोकविश्रुतम्,राजेन्द्र! तदनन्तर क्रमश: लोकविख्यात सरस्वती-अरुणासंगम नामक पवित्र तीर्थकी यात्रा करे
രാജേന്ദ്രാ! അതിനുശേഷം ക്രമമായി ശുദ്ധികരമായ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്ക് പോകുക; പിന്നെ ലോകവിഖ്യാതമായ സരസ്വതി–അരുണാ സംഗമത്തെയും പ്രാപിക്കുക.
Verse 152
त्रिरात्रोपोषित: स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया । अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति मानव:
മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന സോമയാഗങ്ങൾക്കു തുല്യമായ ഫലവും പ്രാപിക്കും.
Verse 153
आसप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्षभ | वहाँ स्नान करके तीन रात उपवास करनेसे ब्रह्महत्यासे छुटकारा मिल जाता है। इतना ही नहीं
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവൻ തന്റെ കുലത്തെയും ഏഴാം തലമുറ വരെ പവിത്രമാക്കുന്നു.
Verse 154
विप्राणामनुकम्पार्थ दर्भिणा निर्मित पुरा । व्रतोपनयनाभ्यां चाप्युपवासेन वाप्युत
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“കുരുകുലശിരോമണേ! പണ്ടുകാലത്ത് ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് ദർഭീ മുനി ‘അർധകീല’ എന്ന ഈ തീർത്ഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി. അവിടെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുകയും ഉപനയനധർമ്മം പാലിക്കുകയും ഉപവാസം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ കർമകാണ്ഡവും മന്ത്രങ്ങളും അറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. നരശ്രേഷ്ഠാ! ക്രിയയില്ലാത്തവനും മന്ത്രവിദ്യയില്ലാത്തവനും പോലും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വ്രതം കാത്താൽ പണ്ഡിതനാകുന്നു—ഇതു പുരാതന മഹർഷിമാർ നേരിൽ കണ്ട സത്യം.”
Verse 155
क्रियामन्त्रैश्व संयुक्तो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्रियामन्त्रविहीनो5पि तत्र स्नात्वा नरर्षभ | चीर्णव्रतो भवेद् विद्वान् दृष्टमेतत् पुरातनै:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ശുദ്ധമായ ക്രിയകളും വൈദിക മന്ത്രങ്ങളും ചേർന്നവൻ നിസ്സംശയം ബ്രാഹ്മണനാകുന്നു. എന്നാൽ നരർഷഭാ! ക്രിയയും മന്ത്രവും ഇല്ലാത്തവനും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ പണ്ഡിതനാകുന്നു—ഇതു, കുരുകുലശിരോമണേ, പുരാതനർ പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടതാണ്. അവിടെയേ ‘അർധകീല’ എന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്; പണ്ടുകാലത്ത് ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുള്ള അനുകമ്പകൊണ്ട് ദർഭീ മുനി അതിനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി. അവിടെ വ്രതം, ഉപനയനധർമ്മാചരണം, ഉപവാസം എന്നിവകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ കർമകാണ്ഡവും മന്ത്രങ്ങളും അറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണനാകുന്നു—സംശയമില്ല. ക്രിയ-മന്ത്രവിഹീനനും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വ്രതം കാത്താൽ വിദ്യ നേടുന്നു—ഇതാണ് മുതിർന്നവരുടെ സാക്ഷ്യം।”
Verse 156
समुद्राश्चापि चत्वार: समानीताश्च दर्भिणा । तेषु सनातो नरश्रेष्ठ न दुर्गतिमवाप्रुयात्
“ദർഭീ മുനി നാലു സമുദ്രങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിയിരുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠാ! അവയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ ദുർഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല.”
Verse 157
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ शतसहस्रकम्
“അതിനുശേഷം, ധർമ്മജ്ഞാ! ലക്ഷത്തോളം തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു യാത്ര തുടരേണ്ടതാണ്.”
Verse 158
साहसख््रकं च तत्रैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते । उभयोर्हि नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
“അവിടെയേ ‘സാഹസ്രഖണ്ഡ’വും മറ്റൊന്നും—ലോകവിശ്രുതമായ രണ്ടു തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്. രണ്ടിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ ആയിരം പശുദാനത്തിന്റെ തുല്യഫലം ലഭിക്കും.”
Verse 159
दान॑ वाप्युपवासो वा सहस्रगुणितं भवेत् । धर्मज्ञ! तदनन्तर वहाँसे शतसहस्र और साहस्रक-तीर्थोंकी यात्रा करे। वे दोनों लोकविख्यात तीर्थ हैं। उनमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है। वहाँ किये हुए दान अथवा उपवासका महत्त्व अन्यत्रसे सहस्रगुना अधिक है || १५७-१५८ ई || ततो गच्छेत राजेन्द्र रेणुकातीर्थमुत्तमम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ദാനം ചെയ്താലും ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാലും അതിന്റെ പുണ്യം സഹസ്രഗുണമാകും. ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! അതിനുശേഷം ലോകവിഖ്യാതമായ വാഹാസ, ശതസഹസ്ര, സാഹസ്രക എന്നീ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു യാത്ര ചെയ്യണം. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കും; അവിടെ ചെയ്ത ദാനമോ ഉപവാസമോ മറ്റിടങ്ങളിലേതിനെക്കാൾ സഹസ്രഗുണം മഹിമയുള്ളതാകും. പിന്നെ, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഉത്തമമായ രേണുകാ-തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകണം. ആദ്യം അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകളുടെയും പൂജയിൽ തൽപരനാകണം. ഇതിലൂടെ തീർത്ഥയാത്രികൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.”
Verse 160
तीर्थाभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत: । सर्वपापविशुद्धात्मा अग्निष्टोमफलं लभेत्
ഹേ രാജേന്ദ്രാ! തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകളുടെയും പൂജയിൽ തൽപരനാകണം. ഇങ്ങനെ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധാത്മാവായി അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 161
विमोचनमुपस्पृश्य जितमन्युर्जितिन्द्रिय: । प्रतिग्रहकृतैर्दोषै: सर्व: स परिमुच्यते
വിമോചന-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം ചെയ്ത ശേഷം, ക്രോധം ജയിക്കുകയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ പ്രതിഗ്രഹം (ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) മൂലമുണ്ടാകുന്ന എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുന്നു.
Verse 162
ततः पज्चवटीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । पुण्येन महता युक्त: सतां लोके महीयते
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മചാരിയായും ഇന്ദ്രിയജയിയായും പഞ്ചവടിയിലേക്കു ചെന്നാൽ, മഹാപുണ്യത്തോടെ യുക്തനായി സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 163
यत्र योगेश्वर: स्थाणु: स्वयमेव वृषध्वज: । तमर्चयित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति
യോഗേശ്വരനായ സ്ഥാണു—വൃഷധ്വജനായ ശിവൻ—സ്വയം വസിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്ത്, ആ ദേവേശ്വരനെ അർച്ചിച്ചാൽ, അവിടെ ചെന്നതുമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 164
तैजसं वारुणं तीर्थ दीप्यमानं स्वतेजसा । यत्र ब्रह्मादिभिवेंवैर्लषिभिश्व तपोधनै:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ വരുണദേവതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘തൈജസ’ എന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് സ്വന്തം തേജസ്സാൽ തന്നെ ദീപ്തിമാനാണ്. അവിടെയായിരുന്നു ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധനരായ തപസ്വി ഋഷിമാരും ചേർന്ന് കാർത്തികേയനെ ദേവസേനാപതി പദവിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തത്. കുരുശ്രേഷ്ഠാ! തൈജസതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് കുരുതീർത്ഥം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 165
सैनापत्येन देवानामभिषिक्तो गुहस्तदा । तैजसस्य तु पूर्वेण कुरुतीर्थ कुरूद्वह
അപ്പോൾ ഗുഹൻ (കാർത്തികേയൻ) ദേവന്മാർ അവരുടെ സേനയുടെ സേനാപതി പദവിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. കുരൂദ്വഹാ! തൈജസതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് കുരുതീർത്ഥം ഉണ്ട്.
Verse 166
कुरुतीर्थ नर: स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് കുരുതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 167
स्वर्गद्वारं ततो गच्छेन्नियतो नियताशन: । स्वर्गलोकमवाप्रोति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति
അതിനു ശേഷം നിയമനിഷ്ഠനായി, നിയന്ത്രിത ആഹാരത്തോടെ ‘സ്വർഗ്ഗദ്വാരം’ എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോകണം. ആ തീർത്ഥത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുകയും ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കും എത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 168
ततो गच्छेदनरकं तीर्थसेवी नराधिप । तत्र स्नात्वा नरो राजन् न दुर्गतिमवाप्रुयात्
അതിനുശേഷം, ഹേ നരാധിപാ! തീർത്ഥസേവയിൽ നിരതനായവൻ ‘അനരക’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ രാജാവേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ദുര്ഗതിയിൽ പതിക്കുകയില്ല.
Verse 169
तत्र ब्रह्मा स्वयं नित्यं देवेः सह महीपते । अन्वास्ते पुरुषव्यात्र नारायणपुरोगमै:
അവിടെ സ്വയം ബ്രഹ്മാവ് ദേവിയോടും രാജാധിരാജനോടും കൂടി നിത്യവും വസിക്കുന്നു. ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! നാരായണനെ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് വെച്ച് അവർ എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ സേവയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 170
नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष अनरकतीर्थमें जाय। राजन! उसमें स्नान करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता। महीपते! पुरुषसिंह! वहाँ स्वयं ब्रह्मा नारायण आदि देवताओंके साथ नित्य निवास करते हैं ।।
ഹേ നരേശ്വരാ! ഇതിന് ശേഷം തീർത്ഥസേവി പുരുഷൻ ‘അനരക-തീർത്ഥം’ എന്ന പുണ്യഘട്ടത്തിലേക്ക് പോകണം. രാജാവേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും ദുര്ഗതിയിൽ പതിക്കുകയില്ല. ഹേ ഭൂമിപതേ, ഹേ പുരുഷസിംഹാ! അവിടെ സ്വയം ബ്രഹ്മാവ് നാരായണാദി ദേവന്മാരോടൊപ്പം നിത്യവും വസിക്കുന്നു. ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഹേ കുരുവംശധ്വജാ! അവിടെ രുദ്രപത്നിയുടെ സാന്നിധ്യവും ഉണ്ട്; ആ ദേവിയെ സമീപിച്ചാൽ, ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, മനുഷ്യൻ ദുര്ഭാഗ്യമോ അധോഗതിയോ പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Verse 171
तत्रैव च महाराज विश्वेश्वरमुमापतिम् । अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्बिषै:,महाराज! वहीं विश्वनाथ उमावल्लभ महादेवजीका स्थान है। वहाँकी यात्रा करके मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है
മഹാരാജാവേ! അവിടെയേ തന്നെ ഉമാപതിയായ മഹാദേവൻ—വിശ്വേശ്വരന്റെ പുണ്യധാമം ഉണ്ട്. അവനെ സമീപിച്ച് ഭക്തിയോടെ വന്ദിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സകല കല്മഷങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.
Verse 172
नारायणं चाभिगम्य पद्मना भमरिंदम | राजमानो महाराज विष्णुलोकं च गच्छति
ഹേ അരിന്ദമാ, മഹാരാജാവേ! പദ്മനാഭനായ ഭഗവാൻ നാരായണനെ സമീപിച്ച് ദർശനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ദീപ്തിമാനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 173
तीर्थेषु सर्वदेवानां स्नात: स पुरुषर्षभ । सर्वदुःखै: परित्यक्तो द्योतते शशिवन्नर:
ഹേ പുരുഷർഷഭാ! സർവ്വദേവന്മാരുടെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തവൻ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു; സകല ക്ലേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് മനുഷ്യരിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 174
ततः स्वस्तिपुरं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप । प्रदक्षिणमुपावृत्य गोसहस्रफलं लभेत्,नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष स्वस्तिपुरमें जाय, उसकी परिक्रमा करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है
അതിന് ശേഷം, ഹേ നരാധിപാ! തീർത്ഥസേവി സ്വസ്തിപുരത്തിലേക്ക് പോകണം. ഹേ നരേശ്വരാ! അവിടെ ശുഭമായ ദക്ഷിണാവർത്തമായി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കും.
Verse 175
पावन तीर्थमासाद्य तर्पयेत् पितृदेवता: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति भारत,तत्पश्चात् पावनतीर्थमें जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करे। भारत! ऐसा करनेवाले पुरुषको अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है
പാവനമായ തീർത്ഥത്തിലെത്തി ദേവന്മാർക്കും പിതൃദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം. ഹേ ഭാരതാ! ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവന് അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 176
गड्ाह्दश्न तत्रैव कृपश्च भरतर्षभ । तिस््र: कोट्यस्तु तीर्थानां तस्मिन् कूपे महीपते,भरतश्रेष्ठ! वहीं गंगाहद नामक कूप है। भूपाल! उस कूपमें तीन करोड़ तीर्थोका वास है
ഹേ ഭരതർഷഭാ! അവിടെയുതന്നെ ‘ഗംഗാഹ്രദ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു കിണറും ഉണ്ട്. ഹേ മഹീപതേ! ആ കിണറിൽ മൂന്നു കോടി തീർത്ഥങ്ങളുടെ വാസമുണ്ട്.
Verse 177
तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोकं प्रपद्यते । आपगायां नरः स्नात्वा अर्चयित्वा महेश्वरम्
ഹേ രാജാവേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹേശ്വരനെ അർച്ചിച്ചവൻ ആ പുണ്യകർമ്മഫലം നേടുന്നു.
Verse 178
ततः स्थाणुवर्ट गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
അതിന് ശേഷം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥാനുവർത്തത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 179
तत्र स्नात्वा स्थितो रात्रि रुद्रलोकमवाप्नुयात् । तदनन्तर त्रिभुवनविख्यात स्थाणुवटतीर्थमें जाय, वहाँ स्नान करके रातभर निवास करनेवाला मनुष्य रुद्रलोकमें जाता है || १७८ $ ।।
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് രാത്രിയോളം താമസിക്കുന്നവൻ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ത്രിഭുവനവിഖ്യാതമായ സ്ഥാണുവട തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് രാത്രിയോളം പാർത്താൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും. പിന്നെ ബദരീപാചനത്തിലെ വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിലേക്കു പോകണം; അഹോരാത്ര ഉപവാസം കൊണ്ടു ശക്രലോകത്തിൽ (ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ) ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 180
बदरीं भक्षयेत् तत्र त्रिरात्रोपोषितो नर: । सम्यग् द्वादशवर्षाणि बदरीं भक्षयेत् तु यः
അവിടെ മനുഷ്യൻ മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച ശേഷം ബദരി (ഇലന്തപ്പഴം) ഭക്ഷിക്കണം. യാതൊരാൾ സമ്യക് രീതിയിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഇങ്ങനെ ത്രിരാത്ര ഉപവാസത്തിനു ശേഷം ബദരി മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, അവൻ വസിഷ്ഠസമനാകുന്നു. അഹോരാത്ര ഉപവാസം കൊണ്ടു ശക്രലോകത്തിൽ (ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ) ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 181
त्रिरात्रोपोषितस्तेन भवेत् तुल्यो नराधिप । रुद्रमार्ग समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप
ഹേ നരാധിപാ! അവിടെ ത്രിരാത്ര ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ അവനോടു തുല്യമായ പുണ്യം നേടുന്നു. ഹേ നരേശ്വരാ! തീർത്ഥസേവി രുദ്രമാർഗം പ്രാപിച്ച് അഹോരാത്ര ഉപവാസം ചെയ്താൽ ശക്രലോകത്തിൽ (ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ) ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 182
।। एकरात्र॑ समासाद्य एकरात्रोषितो नर:
ഒരു രാത്രിക്കായി അവിടെ എത്തി ആ മനുഷ്യൻ ഒരു രാത്രിമാത്രം പാർത്തു.
Verse 183
तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत् | धर्मज्ञ! वहाँसे परम उत्तम वाराहतीर्थको जाय
ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമയജ്ഞഫലം ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ത്രൈലോക്യവിഖ്യാതമായ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുക; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ആദിത്യനെ (സൂര്യനെ) ആരാധിക്കുന്നവൻ ആദിത്യലോകം പ്രാപിക്കുകയും തന്റെ കുലത്തെ ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 184
आदित्यस्याश्रमो यत्र तेजोराशेमहात्मन: । तम्मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा पूजयित्वा विभावसुम्
മഹാത്മാവായ ആദിത്യന്റെ ആശ്രമം ഉള്ളിടം—അവൻ തേജസ്സിന്റെ കൂമ്പാരമാണ്. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മനുഷ്യൻ വിഭാവസുവിനെ (അഗ്നിദേവനെ) പൂജിക്കണം.
Verse 185
सोमतीर्थे नर: स्नात्वा तीर्थसेवी नराधिप
ഹേ നരാധിപാ! സോമതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് തീർത്ഥസേവയിൽ നിരതനായിരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ—
Verse 186
ततो गच्छेत धर्मज्ञ दधीचस्य महात्मन:,धर्मज्ञ राजन! तदनन्तर महात्मा दधीचके लोक-विख्यात परम पुण्यमय, पावन तीर्थकी यात्रा करे। जहाँ तपस्याके भण्डार सरस्वतीपुत्र अंगिराका जन्म हुआ
അതിന് ശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! മഹാത്മാവായ ദധീചിയുടെ പവിത്ര പ്രദേശത്തേക്ക് പോകണം. ഹേ ധർമ്മജ്ഞ രാജാവേ! തുടർന്ന് ലോകവിഖ്യാതവും പരമപുണ്യകരവും പാവനവുമായ ‘ദധീചക’ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യണം—അത് തപസ്സിന്റെ നിധിയാണ്; അവിടെയാണ് സരസ്വതീപുത്രനായ അങ്ഗിരസ് ജനിച്ചത്.
Verse 187
तीर्थ पुण्यतमं राजन् पावन लोकविश्रुतम् । यत्र सारस्वतो यात: सोडड्विरास्तपसो निधि:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! അത്യന്തം പുണ്യമായ ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് പാവനവും ലോകവിഖ്യാതവുമാണ്. അവിടേക്ക് സാരസ്വതൻ പോയിരുന്നു—പതിനാറു വർഷത്തെ തപസ്സിന്റെ നിധി. ഹേ ധർമ്മജ്ഞ രാജാവേ! തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ ദധീചിയും ആ ലോകവിഖ്യാതവും പരമപുണ്യകരവും പാവനവുമായ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തു—അവിടെയാണ് സരസ്വതീപുത്രനായ അങ്ഗിരസ് ജനിച്ചത്; അവൻ തപോബലത്തിന്റെ ഭണ്ഡാരമായിരുന്നു.
Verse 188
तस्मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् । सारस्वतीं गतिं चैव लभते नात्र संशय:,उस तीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता है और सरस्वतीलोकको प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है
ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും; കൂടാതെ സരസ്വതീലോകത്തിലേക്കുള്ള ശുഭഗതിയും ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 189
ततः कन्याश्रमं गच्छेन्नियतो ब्रह्मचर्यवान् | त्रिरात्रोपोषितो राजन् नियतो नियताशन:
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജാവേ, നിയന്ത്രിതനായി ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ സ്ഥിരനായി അവൻ കന്യാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകണം. മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച്, ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ, മിതാഹാരിയായി ശുദ്ധഭാവത്തോടെ അവിടെ സമീപിക്കണം.
Verse 190
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ संनिहतीमपि,धर्मज्ञ! तदनन्तर वहाँसे संनिहतीतीर्थकी यात्रा करे
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, അവൻ സംനിഹതീ എന്ന തീർത്ഥത്തേക്കും പോകണം. പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ധർമ്മബുദ്ധിയുള്ള തീർത്ഥാടകൻ സംനിഹതീ-തീർത്ഥയാത്ര ക്രമമായി അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 191
तत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । मासि मासि समायान्ति पुण्येन महतान्विता:,उस तीर्थमें ब्रह्मा आदि देवता और तपोधन महर्षि प्रतिमास महान् पुण्यसे सम्पन्न होकर जाते हैं
ആ തീർത്ഥത്തിൽ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധന മഹർഷിമാരും മാസംതോറും മഹാപുണ്യസമ്പന്നരായി സമാഗമം ചെയ്യുന്നു.
Verse 192
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे । अश्वमेधशतं तेन तत्रेष्ट शाश्वतं भवेत्,सूर्यग्रहणके समय संनिहतीमें स्नान करनेसे सौ अश्वमेधयज्ञोंका अभीष्ट एवं शाश्वत फल प्राप्त होता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—രാഹു ഗ്രസിച്ച സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് സംനിഹതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, അവിടെ നടത്തിയ നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ തുല്യമായ ഇഷ്ടവും ശാശ്വതവുമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 193
पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि च । नद्यो हृदास्तडागाश्ष् सर्वप्र्नवणानि च
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും, അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന തീർത്ഥങ്ങളും; നദികൾ, ഹ്രദങ്ങൾ, കുളങ്ങൾ, എല്ലാ ഉറവുകളും—ഇവയെല്ലാം മാസംതോറും അമാവാസി ദിനത്തിൽ സംനിഹതിയിൽ നിർബന്ധമായി ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു. തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഈ സംഗമം (സംനിപാതം) കൊണ്ടുതന്നെ അത് ‘സംനിഹതീ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 194
उदपानानि वाप्यश्ष तीर्थान्यायतनानि च । नि:संशयममावास्यां समेष्यन्ति नराधिप
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! കിണറുകൾ, കുളങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങൾ, പുണ്യായതനങ്ങൾ—നിസ്സംശയം അമാവാസി ദിനത്തിൽ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇത് ‘സംനിഹിതീ’—അഥവാ ‘തീർത്ഥസംഗമം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളും ഇവിടെ സമാഗമിക്കുന്നതിനാൽ.
Verse 195
मासि मासि नरव्याप्र संनिहत्यां न संशय: । तीर्थसंनिहनादेव संनिहत्येति विश्रुता
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! മാസംതോറും—ഇതിൽ സംശയമില്ല—സകല തീർത്ഥങ്ങളും സംനിഹിതിയിൽ വന്ന് ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു. തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഈ സംനിഹനം (സമാഗമം) കൊണ്ടുതന്നെ അത് ‘സംനിഹിതീ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 196
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च स्वर्गलोके महीयते । अमावास्यां तु तत्रैव राहुग्रस्ते दिवाकरे
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ജലം പാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായി മഹത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നെ, ഹേ രാജാവേ! അതേ സ്ഥലത്ത് അമാവാസി ദിനത്തിൽ, രാഹു സൂര്യനെ ഗ്രസിക്കുന്ന വേളയിൽ (സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത്), ആരെങ്കിലും പിതൃശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ അതിന്റെ പുണ്യഫലം കേൾക്കുക. വിധിപൂർവ്വം സമ്യകമായി നിർവഹിച്ച സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ ഫലം എത്രയോ, അതേ ഫലം ഈ തീർത്ഥത്തിൽ വെറും സ്നാനത്തിലൂടെയോ അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താലോ ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ ചെയ്ത ഏതൊരു ദുഷ്കർമ്മവും അവിടെ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടു നശിക്കുന്നു. അത്തരം വ്യക്തി പദ്മവർണ്ണ വിമാനം കയറി ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 197
यः श्राद्ध कुरुते मर्त्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु । अश्वमेधसहस्रस्य सम्यगिष्टस्थ यत् फलम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന മർത്ത്യന് ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലം കേൾക്കുക. ഹേ രാജാവേ! സമ്യകമായി നിർവഹിച്ച സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ ഫലം എത്രയോ, അതേ ഫലം ഇവിടെ വെറും സ്നാനത്തിലൂടെയോ ശ്രാദ്ധത്തിലൂടെയോ ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇത് സകല ദുഷ്കൃതങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു; അത്തരം വ്യക്തി പദ്മവർണ്ണ വിമാനം കയറി ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 198
स्नात एव समाप्रोति कृत्वा श्राद्ध च मानव: । यत् किंचिद् दुष्कृतं कर्म स्त्रिया वा पुरुषेण वा
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രാദ്ധം നിർവഹിച്ച് പരമാവസ്ഥയെ പ്രാപിക്കുന്നു. സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ ചെയ്ത ഏതൊരു ദുഷ്കൃതകർമ്മവും ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടു നശിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 199
स्नातमात्रस्य तत् सर्व नश्यते नात्र संशय: । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मुलोकं प्रपद्यते
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തുമാത്രം എല്ലാപാപങ്ങളും നശിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല. പദ്മവർണ്ണമായ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ആരൂഢനായി അവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ജലം പാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാകും. കൂടാതെ സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് അമാവാസ്യാദിനം അവിടെ പിതൃശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലം കേൾക്കുക— സമ്യകമായി നിർവഹിച്ച സഹസ്ര അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങളുടെ ഫലം, ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടോ അവിടെ ശ്രാദ്ധം അർപ്പിച്ചതുകൊണ്ടോ ലഭിക്കുന്നു. സ്ത്രീയായാലും പുരുഷനായാലും ചെയ്ത ഏതു ദുഷ്കർമവും അവിടെ സ്നാനമാത്രത്തിൽ കഴുകി നശിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല. ശുദ്ധാത്മാവ് പദ്മവർണ്ണ വിമാനം വഴി ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.”
Verse 200
अभिवाद्य ततो यक्षं द्वारपालं मचक्रुकम् कोटितीर्थमुपस्पृश्य लभेद् बहुसुवर्णकम्
അതിനുശേഷം മചക്രുകൻ എന്ന ദ്വാരപാല യക്ഷനെ വന്ദിച്ച് കോടിതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു.
Frequently Asked Questions
The choice is between merely visiting places and practicing disciplined observance: the chapter repeatedly frames merit as contingent on śauca (purity), niyama (restraint), fasting durations, and proper worship/tarpaṇa.
Sacred geography is presented as a pedagogical system: places encode memory and norms, while repeated practices (snāna, upavāsa, arcana) cultivate self-regulation and moral accountability.
Yes. The chapter includes explicit claims that hearing/reciting the tīrtha merits purifies and yields elevated outcomes, and it also states eligibility constraints (vows, cleanliness, non-deceptive conduct), implying that textual transmission itself functions as a ritual instrument.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.