Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
Binubuksan ng Kabanata 1 ang salaysay sa isang mangala—panimulang pagpupuri kay Śiva bilang banayad at di-madaling maunawaan, naaabot sa pamamagitan ng kaalaman, dalisay, at may anyong pangkalahatan. Ang mga ṛṣi, matapos marinig ang mga talaangkanan nina Soma at Sūrya, ang mga kuwento ng manvantara, at iba’t ibang paglalarawan ng paglikha, ay humiling ng isang “tīrtha-māhātmya” na pinakadakila at nagtanong kung alin ang pangunahing banal na pook sa daigdig. Sumagot si Sūta na di-mabilang ang mga tīrtha at sa tradisyon ay binibilang sa napakalalaking kabuuan; ang mga kapatagan, ilog, bundok, at batis ay nagkakamit ng sukdulang kabanalan sa pamamagitan ng tapas ng mga ṛṣi. Sa ganitong pananaw, itinatangi ang Arbuda bilang bundok na nag-aalis ng kasalanan, hindi tinatablan ng Kali-doṣa dahil sa kapangyarihan ni Vasiṣṭha; maging ang simpleng darśana (pagkakita) ay nakapagdudulot ng paglilinis na higit pa sa karaniwang ritwal tulad ng pagligo at pagbibigay. Nagtanong pa ang mga ṛṣi tungkol sa sukat at kinalalagyan ng Arbuda, kung paanong ang katanyagan nito’y nagmumula sa māhātmya ni Vasiṣṭha, at kung alin ang mga pangunahing tīrtha roon. Sinimulan ni Sūta ang dalisay na salaysay na kanyang narinig: si Vasiṣṭha, isang devarṣi mula sa angkan ni Brahmā, ay nagsagawa ng mahigpit na austeridad, may takdang pagkain at mga disiplina ayon sa panahon. Ang kanyang bantog na bakang tumutupad ng hiling, si Nandinī, ay nahulog sa isang malalim at madilim na bangin habang nanginginain. Dahil kailangan siya sa araw-araw na homa, hinanap ni Vasiṣṭha ang baka, natagpuan ang bangin, at narinig ang daing. Sa pakiusap ni Nandinī, nagmuni-muni siya at tinawag si Sarasvatī, ang tagapaglinis ng tatlong daigdig; lumitaw ang ilog at pinuno ang bangin ng malinaw na tubig upang makalabas ang baka. Nang makita ang lalim, naisip ni Vasiṣṭha na punuin iyon sa pamamagitan ng pagdadala ng isang bundok, kaya nagtungo siya kay Himavān upang humiling ng angkop na masa ng bundok. Malugod siyang tinanggap ni Himavān, tinanong ang sukat ng bangin, at nang marinig ang mga sukat ay napatanong kung paano nabuo ang gayong kalawak na siwang—na siyang magbubukas sa susunod na pangyayari.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
Isinalaysay ni Vasiṣṭha ang isang naunang pangyayari: si Gautama ay nagturo ng maraming alagad, ngunit si Uttanka, ang pinakamatapat, ay nanatiling naglilingkod sa guru sa mahabang panahon. Nang utusan siya sa isang gawain, nakakita siya ng palatandaang wari’y nagpapahiwatig ng napabayaan sa tungkuling pangbahay, kaya nabagabag siya tungkol sa pagpapatuloy ng angkan. Iniulat ito kay Gautama, at inutusan siyang isagawa ang mga gṛhya-rito kasama ang asawa ng guru; tumanggi rin si Gautama sa anumang karagdagang bayad. Naghahangad pa rin ng isang nahahawakang guru-dakṣiṇā, lumapit si Uttanka kay Ahalyā, asawa ng guru. Inutusan siya ni Ahalyā na kunin ang mamahaling kuṇḍalas (hikaw) ni Madayantī mula kay Haring Saudāsa sa mahigpit na takdang oras. Nagbanta ang hari na kakainin siya, ngunit pinayagan siyang humiling; humingi si Madayantī ng tanda ng hari bilang patunay, saka ibinigay ang kuṇḍalas at nagbabala na ninanais iyon ni Takṣaka. Sa pagbabalik, naunawaan ni Uttanka ang mahiwagang pahayag ng hari tungkol sa bunga ng pagpapasaya o pagkapoot ng mga brāhmaṇa, at ipinaliwanag ng hari ang dating sumpa at ang pagkalaya rito. Sa daan, ninakaw ni Takṣaka ang kuṇḍalas; hinabol siya ni Uttanka hanggang sa ilalim-lupang daigdig ng mga nāga. Sa tulong ni Indra at ng banal na kabayo/Agni, nagpalabas siya ng usok at apoy na nagpilit sa mga nāga na isauli ang kuṇḍalas. Naibigay niya ito kay Ahalyā sa tamang oras at naiwasan ang sumpa. Nagtatapos ang kabanata sa paliwanag ng pinagmulan: isang “butas” o vivara ang sinasabing lumitaw dahil kina Takṣaka at Uttanka, at iniuugnay ito sa praktikal na tagubilin na tabunan ang hukay para sa mga baka—pag-uugnay ng aral, alaala ng pook, at tungkulin.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
Isinalaysay ni Sūta ang sunod-sunod na pag-uusap kung saan sumangguni si Himālaya kay Vasiṣṭha tungkol sa pagpunô sa isang nakapanghihilakbot na bangin (vivara). Dahil noon pa man ay pinutol ni Indra ang “mga pakpak” ng mga bundok kaya nawala ang kakayahan nilang lumipad, hinanap ang isang praktikal na paraan. Iminungkahi ni Vasiṣṭha si Nandivardhana, anak ni Himālaya, at ang malapit niyang kasama na si Arbuda—isang makapangyarihang nāga na mabilis umakyat sa kaitaasan. Tumutol muna si Nandivardhana, sapagkat ang lugar ay mabagsik at di-ligtas sa lipunan; ngunit tiniyak ni Vasiṣṭha na ang kanyang banal na presensya ang magtatatag ng mga ilog, mga tīrtha, mga diyos, at mapalad na halaman at hayop, at dadalhin din si Maheśvara (Śiva). Pumayag si Arbuda sa kundisyong ang pook ay sumikat sa kanyang pangalan. Tinupad ni Arbuda ang utos at pinunô/inalis ang bangin, ikinasiya ni Vasiṣṭha. Bilang biyaya, hiniling ni Arbuda na ang dalisay na talon/bukal sa tuktok ay makilala bilang Nāga Tīrtha, at ang pagligo roon ay magdudulot ng pag-akyat sa mas mataas na kalagayan; binanggit din ang biyayang pagkamayabong para sa kababaihan. Itinakda ang mga gawaing panrelihiyon: pagsamba sa Nabhas śukla-pañcamī, pagligo sa buwan ng Māgha, pag-aalay ng linga (tila-dāna), at śrāddha sa araw ng pañcamī. Ipinagkaloob ni Vasiṣṭha ang lahat, nagtayo ng āśrama, at sa pamamagitan ng tapas ay ipinamalas ang ilog/sapa na Gomati. Sa wakas, ipinahayag ang bunga: kahit mabibigat na makasalanan ay umaabot sa mataas na hantungan sa pagligo; ang pagtanaw sa mukha ni Vasiṣṭha ay inuugnay sa paglaya sa muling pagsilang; at si Arundhatī ay pinagtibay na karapat-dapat sa natatanging paggalang.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
Isinalaysay ni Sūta na si Bhagavān Vasiṣṭha ay nagtatag ng isang āśrama sa Arbudācala at nagsagawa ng matinding tapas upang manahan doon si Śambhu. Ang kanyang pag-aayuno at disiplina ay unti-unting tumindi: pamumuhay sa prutas, saka sa mga dahon, saka tubig lamang, at sa huli ay “sa hangin” na lamang; pagkatapos ay sinunod niya ang mahihigpit na gawi ayon sa panahon—pañcāgni sa tag-init, paglulubog sa tubig sa taglamig, at paninirahan sa ilalim ng bukas na langit sa tag-ulan—sa mahabang panahon. Nalugod si Mahādeva at nagpakita sa pamamagitan ng pagbiyak/pagbubukas sa bundok, at isang liṅga ang sumibol sa harap ng pantas. Tumugon si Vasiṣṭha sa isang maayos na Śiva-stotra, pinupuri ang kadalisayan ni Śiva, ang Kanyang paglaganap sa lahat, ang tatluhang anyo (trimūrti), ang aṣṭamūrti, at ang Kanyang likas na kaalaman. Isang tinig na walang katawan ang nag-anyaya ng hiling; hiniling ni Vasiṣṭha ang walang hanggang paglapit ng Diyos sa liṅga, ayon sa naunang panata. Ipinagkaloob ni Śiva ang tuloy-tuloy na sānnidhya at idinugtong na ang sinumang magpupuri sa stotra—lalo na sa isang pagtalima na may takdang araw sa kalendaryo—ay makakaugnay sa mga bunga ng banal na paglalakbay. Pinabanal din ang ilog Mandākinī na ipinadala para sa layuning maka-Diyos, at ang isang kuṇḍa sa hilaga: ang pagligo roon at pagdarśana sa liṅga ay nagdadala sa pinakamataas na kalagayang lampas sa pagtanda at kamatayan. Ang liṅga ay pinangalanang Acaleśvara at ipinahayag na di-matitinag hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob; pagkaraan, ang mga ṛṣi at mga deva ay nagtatag pa ng mga tīrtha at banal na tahanan sa pook na iyon.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
Ang Kabanata 5 ay inilalahad bilang maayos na diyalogo: hinihiling ng mga rishi ang mas malawak na salaysay tungkol sa kadakilaan ng Arbuda. Ipinakikilala ni Sūta ang naunang tagpo kung saan tinanong ni Haring Yayāti si Rishi Pulastya tungkol sa Arbuda, ang pagkakasunod ng paglalakbay-dambana, at ang mga bunga ng kabanalan. Sinabi ni Pulastya na ang Arbuda ay dakila at hitik sa dharma, at pinili niyang magpaliwanag nang maikli, simula sa Nāga-tīrtha—isang banal na pook na tumutupad ng mga layon; lalo na para sa kababaihan, nagbibigay ito ng supling at mapalad na kapalaran. Isinasalaysay din ang isang pinagmulan: si Gautamī, isang malinis na balong Brahmana na deboto sa paglalakbay-dambana, ay dumating sa Arbuda at lumusong sa Nāga-tīrtha. Nang makita niya ang isang babae na inaalalayan ng kanyang anak na lalaki, siya’y nalungkot at sa loob ng tubig ay nabuo ang pagnanais na magkaanak. Pag-ahon niya, siya’y nagdalang-tao kahit walang pagsasama, kaya siya’y napahiya at nagbalak magpakamatay. Isang tinig na di-nakikita ang pumigil at nagsabing ito’y kapangyarihan ng tīrtha: ang pagnanais na nabuo habang nasa tubig ay magkakatotoo. Nanatili si Gautamī roon at nagsilang ng anak na lalaking may mga palatandaang mapalad. Sa wakas, binibigkas ang mga phala: ang śrāddha na isinasagawa roon ay nag-iingat sa pagpapatuloy ng angkan; ang pagligo nang walang pagnanasa at ang śrāddha ay nagdudulot ng mga daigdig na nagtatagal; ang mga babaeng nag-aalay ng bulaklak at prutas ay magkakamit ng supling at magandang kapalaran; at inirerekomenda ang disiplinadong paglalakbay-dambana.
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
Itinuro ni Pulastya sa hari na magtungo kay Vasiṣṭha, na inilalarawang kayamanan ng tapas; ang simpleng darśana (banal na pagharap/pagkakita) ay nakapagbibigay ng kaganapan. Itinatampok ang isang kuṇḍa na puno ng tubig na nag-aalis ng kasalanan; kaugnay ito ni Vasiṣṭha at ng ilog Gomati, na sinasabing dinala roon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng pag-aayuno at pagninilay. Ang pagligo sa tubig na ito ay ipinapahayag na nagpapalaya mula sa pāpaka (mga kasalanan). Pagkaraan, tumuon ang aral sa mga ritwal para sa mga ninuno: ang pagsasagawa ng śrāddha gamit ang ṛṣidhānya ay sinasabing nakaliligtas sa lahat ng pitṛ sa dalawang kalahati ng buwan, at pinagtitibay ng isang gāthā mula sa “Nārada-gītā” na naglalagay sa śrāddha sa āśrama ni Vasiṣṭha bilang higit sa iba pang tanyag na pook at mga yajña. Binanggit din si Arundhatī bilang lalong karapat-dapat sambahin at tagapagkaloob ng ninanais na layon. Inisa-isa ang mga pagtalima at bunga: ang pag-aalay ng ilawan (dīpa-dāna) sa harap ni Vasiṣṭha ay nagdudulot ng kasaganaan at liwanag; ang pag-aayuno ng isang gabi ay humahantong sa dalisay na daigdig ng Pitong Ṛṣi; tatlong gabi sa Maharloka; at isang buwang pag-aayuno sa mokṣa at pagkalaya sa saṃsāra. May dagdag na tuntunin: tarpaṇa sa ṛṣi sa Śrāvaṇa śukla Paurṇamāsī para sa Brahmaloka, japa ng 800 Gāyatrī para sa agarang pagkapawi ng mabibigat na kasalanan, at pagsamba kay Vāmadeva para sa bungang tulad ng Agniṣṭoma; nagwawakas ang kabanata sa panawagang magsikap na makita ang pantas at sambahin si Vāmadeva nang may kadalisayan at pananampalataya.
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
Inilalahad ni Pulastya ang tuntunin ng paglalakbay-pananampalataya sa Acaleśvara, at sinasabi niyang ang darśana na may pananampalataya ay nagdudulot ng espirituwal na katuparan. Binanggit niya ang mga ritwal at bunga (phala): ang śrāddha sa Kṛṣṇa Caturdaśī (gayundin sa mga buwang Āśvina/Phālguna) ay kaugnay ng pinakamataas na pag-abot; ang pagsamba na nakaharap sa timog na may bulaklak, dahon, at prutas ay itinuturing na katumbas ng bunga ng Aśvamedha; ang pañcāmṛta tarpaṇa ay nagbibigay ng paglapit sa mga diyos at pag-abot sa Śiva-loka; at bawat hakbang ng pradakṣiṇā ay nakalulusaw ng kasalanan. Pagkaraan ay isinalaysay ang isang “kababalaghan” na narinig ni Pulastya kay Nārada sa makalangit na dako: isang loro na walang debosyon ngunit paulit-ulit na umiikot sa pugad dahil sa nakasanayang galaw; nang mamatay, isinilang itong muli bilang Haring Veṇu na may alaala ng dating buhay. Dahil sa pag-alala sa kapangyarihan ng pag-ikot (circumambulation), halos pradakṣiṇā na lamang sa Acaleśvara ang inialay ni Veṇu. Tinanong siya ng mga dumalaw na rishi (kasama si Nārada at iba pa) kung bakit napapabayaan ang karaniwang handog; ipinaliwanag ni Veṇu ang sanhi sa nakaraang buhay at ang pagtitiwala sa biyaya ng dambana. Pinagtibay ng mga rishi ang aral, sila man ay nagsagawa ng pradakṣiṇā, at sa huli ay nakamit ni Veṇu ang bihira at pangmatagalang katayuan sa pamamagitan ng pagpapala ni Śambhu.
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang haring kausap ang isang dakilang banal na anyong-tubig na tinatawag na Bhadrakarṇa Mahāhrada, na tanyag sa napakaraming batong may anyong wari’y “tatlong mata” (trinetrābhā). Sa kanluran ay nakatindig ang liṅga ni Śiva; ang darśana sa liṅgang iyon ay sinasabing nagdudulot sa deboto na maging “kahawig ng may tatlong mata” (trinetrasadṛśa), bilang sagisag ng pakikiayon sa pananaw ni Śiva. Isinisingit ng kabanata ang alamat ng pinagmulan: si Bhadrakarṇa, isang gaṇa na minamahal ni Śiva, ang nagtatag ng liṅga at gumawa ng lawa. Sa kalaunan, sa digmaan laban sa mga dānava, natalo ang hukbo ng mga gaṇa; isang makapangyarihang dānava na si Namuci ang sumalakay sa harapan ni Śiva. Hinarap siya ni Bhadrakarṇa at pinaslang nang tiyak. Ang nabuwal na dānava ay napasok sa kadiliman, subalit nang makilala niya si Śiva at tumindig sa katotohanan, iyon ay naging dahilan ng pagkalugod ni Śiva. Binigyan ni Śiva si Bhadrakarṇa ng biyaya: walang hanggang sānnidhya sa liṅga at sa lawa, at may natatanging pag-igting ng bisa sa ika-14 na araw ng buwan (caturdaśī) ng madilim na kalahati (kṛṣṇapakṣa) sa buwan ng Māgha. Sa huli, itinatakda na ang sinumang magsagawa ng snāna sa Lawa ng Bhadrakarṇa at sumamba sa Trinetra Liṅga ay makakamit ang walang hanggang tahanan ni Śiva; kaya hinihikayat ang mga deboto na magpursigi sa palagiang pagligo at pūjā roon.
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
Ipinakikilala ni Pulastya ang Kedāra bilang isang tīrtha na bantog sa tatlong daigdig at nakapapawi ng kasalanan. Ito’y lubhang nagpapadalisay, sapagkat ang Mandākinī ay iniuugnay sa Sarasvatī; ang darśana, pagligo, at pag-inom ng tubig mula sa Kedāra-kuṇḍa ay nagdudulot ng dakilang bunga. Isinasalaysay pagkatapos ang isang “sinaunang itihāsa”: si Haring Ajapāla ay huwarang pinuno—hindi naniningil ng labis na buwis at ginagawang “walang tinik” (walang krimen) ang kaharian. Sa isang pagkakataong paglalakbay-pananampalataya, tinanggap niya si Vasiṣṭha at nagtanong kung anong sanhi ng karma ang nagbigay sa kanya ng kasaganaan, kapakanan ng lipunan, at asawang tapat at deboto. Ipinaliwanag ni Vasiṣṭha ang nakaraang kapanganakan: si Ajapāla at ang asawa niya ay mula sa Śūdra, dumanas ng taggutom, at naglakbay hanggang sa isang pook-tubig na hitik sa lotus; sila’y naligo, uminom, at naghandog ng kasiyahang pang-ritwal/pang-isip sa mga ninuno at sa mga diyos. Naghahanap ng pagkain, nagdala sila ng lotus upang ipagbili, ngunit dahil sa kakapusan ay walang bumili. Pagsapit ng dapithapon, narinig nila ang pagbigkas ng Veda at Purāṇa malapit sa templo ni Śiva sa Kedāra, kung saan ang isang courtesan na si Nāgavatī ay nagbabantay-gising sa Śivarātri jāgaraṇa. Nang malaman ang bisa ng panata, pinili nilang ialay ang mga lotus kay Śiva sa halip na tumanggap ng bayad, at nagsagawa ng pagsamba, pag-aayuno (bunga ng gutom), pagpupuyat, at pakikinig sa Purāṇa nang may matatag na pagtuon. Pagkaraan ng kamatayan (kasama ang pagsunog-sa-sarili ng asawa ayon sa salaysay), sila’y muling isinilang sa kalagayang maharlika; ang mabuting paghahari ni Ajapāla sa kasalukuyan ay iniuugnay sa biyaya ng Kedāra. Nagtatapos ang kabanata sa pagtukoy ng Śivarātri: Kṛṣṇa Caturdaśī sa pagitan ng Māgha at Phālguna, at sa mga tagubilin sa paglalakbay-dambana, pagpupuyat, at pagsamba sa Kedāra. Ayon sa phalāśruti, ang pakikinig pa lamang ay nakapag-aalis ng kasalanan; ang darśana, snāna, at pag-inom mula sa Kedāra-kuṇḍa ay nagbubunga ng mga gantimpalang nakatuon sa paglaya, at umaabot din ang kapakinabangan sa mga ninuno.
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
Sa Kabanata 10, tinanong ni Haring Yayāti si Pulastya kung bakit sa kaugnayan ng Bundok Arbuda ay naroroon ang Kedāra at ang malalaking ilog na Gaṅgā at Sarasvatī, at hiniling ang paliwanag sa “kautuka,” ang pambihirang kabanalan ng pook. Sumagot si Pulastya sa pamamagitan ng salaysay na may nakapaloob na tagpo: lumapit ang mga deva at mga ṛṣi kay Brahmā, at hiniling ni Indra ang maayos na paglalahad ng sukat ng mga yuga at ng ugaling-dharma sa bawat panahon. Ipinahayag ni Brahmā ang haba ng Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Kali, at inilarawan ang pag-urong ng dharma mula “apat na paa” tungo sa “isang paa,” kasama ang pagkasira ng lipunan at mga ritwal sa Kali-yuga. Ang mga tīrtha, na inilarawang parang may katauhan, ay nagtanong kung paano sila mananatiling mabisa sa Kali; itinakda ni Brahmā ang Arbuda bilang bundok na hindi pinaghaharian ng Kali at inutusan ang mga tīrtha na manirahan doon upang mapanatili ang kanilang kapangyarihang nagpapabanal. Sumunod ang alamat na halimbawa: ang ascetic na si Maṅkaṇaka, inakalang siddhi ang isang palatandaan sa katawan, ay sumayaw at nagulo ang kaayusan ng sansinukob; namagitan si Śiva, ipinakita ang higit na kapangyarihan (abo na lumitaw mula sa hinlalaki), at nagkaloob ng mga biyaya. Ipinahayag ni Śiva ang bunga ng pagligo sa Sarasvatī, ng pagsasagawa ng śrāddha sa tagpuan ng Gaṅgā–Sarasvatī, at ng pagbibigay ng ginto ayon sa kakayahan—lahat ay nakatuon sa paglilinis ng kasalanan at paglapit sa mokṣa. Sa ganito, pinagsasama ng kabanata ang kosmolohiya ng panahon, pagsusuri sa dharma, banal na heograpiya, at tagubiling ritwal upang patunayan ang di-nalulupig na kabanalan ng Arbuda.
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
Isinalaysay ni Pulastya sa maharlikang tagapakinig ang paglitaw at kahalagahan ni Koṭīśvara. Maraming pantas mula sa timog ang dumating sa Arbuda na may diwang paligsahan, at bawat isa’y iginigiit ang unang karapatang masilayan si Acaleśvara. May babalang etikal na ang brāhmaṇa na huling dumating, na salat sa debosyon at pananampalataya, ay mapapahamak sa mababang kalagayan. Pagkaraan, ang mga pantas ay nagpakasupil sa sarili, nagpanata, at kinilalang mapayapang mga asceta na bihasa sa kaalamang Veda. Naantig si Śiva sa habag at sa kanilang layuning debosyonal, kaya sabay-sabay Siyang nagpakita bilang “isang koṭi” ng mga ātma-liṅga, upang ang bawat pantas ay magkaroon ng natatanging darśana sa iisang sandali. Pinuri nila si Śiva sa mga himnong Veda, at inanyayahan silang humiling ng biyaya. Hiniling nila na ang sabayang darśana ay magbunga ng walang kapantay na gantimpala, at na magkaroon ng iisang liṅga na nagtataglay ng bisa ng isang koṭi liṅga. Lumitaw ang liṅga sa pagbitak ng bundok; isang tinig na walang katawan ang nagngalan dito bilang Koṭīśvara at nagtakda ng pagsamba sa ika-14 na araw (caturdaśī) ng madilim na kalahati ng buwan sa Māgha. Sinabi rin ng tinig na ang pagsamba roon ay nagbibigay ng “koṭi-ulit” na bunga, at ang śrāddha na isinasagawa roon—lalo na ng taong taga-timog—ay katumbas ng Gayā-śrāddha. Nag-alay ang mga pantas ng pabango, insenso, at mga pamahid, at nakamit ang siddhi sa biyaya ng liṅga.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
Itinuro ni Pulastya ang tagapakinig sa Rūpatīrtha, isang pinakamataas na pook ng banal na pagligo na nag-aalis ng kasalanan at nagkakaloob ng kagandahan at mapalad na anyo. Isang alamat ang nagpapaliwanag ng bisa nito: isang babaeng pastol (ābhīrī) na dati’y pangit at may kapansanan ang anyo ang nahulog sa talon ng bundok sa araw ng Māgha-śukla-tṛtīyā; sa kapangyarihan ng tīrtha, siya’y lumitaw na may kagandahang maka-diyos at mga tanda ng kabutihang-palad. Dumating si Indra upang maglibang, nabighani at nakipag-usap sa kanya; ipinaliwanag ng babae ang kabanalan ng araw at humiling ng biyaya: sinumang lalaki o babae na maliligo roon nang may debosyon sa petsang iyon ay makalulugod sa lahat ng mga diyos at magkakamit ng bihirang kagandahan. Ipinagkaloob ni Indra ang biyaya at dinala siya sa daigdig ng mga diyos; mula noon siya’y nakilala bilang apsaras na si Vapu. Pagkaraan, pinalawak ng kabanata ang paglalarawan sa mga kalapit na sagradong pook: isang maringal na yungib sa silangan na pinagliliguan ng mga dalaga ng daigdig-ilalim; isang luklukan ni Gaṇeśa (vaināyaka-pīṭha) na ang tubig ay nagbibigay ng siddhi at pag-iingat; isang punong Tilaka na ang bulaklak at bunga ay sinasabing tumutupad ng layon; at mga katangiang nagbabago ng bato at tubig. May tala ng mga bunga (phalaśruti) para sa kawalan ng anak, karamdaman, kapinsalaang pang-astrologo, at pag-alis ng masasamang impluwensiya. Namangha si Yayāti at nagtanong ng sanhi; ipinaliwanag ni Pulastya na tumindi ang kabanalan dahil sa pag-aayuno at tapas ni Aditi, sa pagtatago at pag-aaruga niya sa sanggol na Viṣṇu (Trivikrama) sa talon nang malagay sa panganib ang kapangyarihan ni Indra, at sa pag-alaga niya sa punong Tilaka. Nagtatapos ang kabanata sa panawagang masikap na maligo roon, sapagkat ito’y tumutupad ng hangarin sa mundong ito at sa kabilang-buhay.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
Itinuro ni Pulastya ang haring tagapakinig sa isang tīrtha na bantog sa tatlong daigdig sa direksiyong Īśāna, kaugnay ni Ambarīṣa at kilala bilang pāpa-nāśana, tagapuksa ng kasalanan. Isinasalaysay ng kabanata ang mga pag-aayuno at matitinding disiplina ni Ambarīṣa sa Kṛta-yuga: mahigpit na pagkain, saka pamumuhay sa dahon at tubig, at sa huli ay pagpipigil na nakasentro sa paghinga hanggang sa samādhi, na nagbigay-lugod kay Viṣṇu. Unang nagpakita si Indra, nag-alok ng mga biyaya at iginiit ang kanyang kapangyarihan, ngunit tumanggi si Ambarīṣa sa makamundong gantimpala at sinabi niyang hindi kayang ipagkaloob ni Indra ang mokṣa. Nang magbanta si Indra ng karahasan, nagkaroon ng mga kaguluhang kosmiko; pumasok si Ambarīṣa sa samādhi. Pagkaraan, nagpakita si Viṣṇu (na may larawan ni Garuḍa na pumapalit sa imahen ni Airāvata), nagkaloob ng boon at nagbigay ng mas malawak na turo: jñāna-yoga upang mapawi ang saṃsāra, at sa hiling ng hari, kriyā-yoga na angkop sa Kali-yuga. Hiniling ni Ambarīṣa ang walang patid na presensya ng Diyos sa kanyang āśrama sa pamamagitan ng paglalagak ng banal na imahen; naitatag ang isang templo at ipinahayag na si Viṣṇu ay laging naroroon sa Kali. Sa phalaśruti, itinataas ang darśana sa Hṛṣīkeśa at ang pagtalima sa cāturmāsya (apat na buwan) higit sa maraming handog, yajña, at austeridad; maging maliliit na gawa—pag-aalay ng bulaklak, pagpapahid, pagwawalis, pagsisindi ng ilawan sa Kārttika śukla ekādaśī, at pagsamba sa pañcāmṛta—ay itinuturing na nagbubunga ng merit at nakatuon sa paglaya, na binibigyang-diin ang disiplinadong bhakti bilang landas ng etika at ritwal.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang maharlikang tagapakinig ang kahalagahan ni Siddheśvara—isang pinakamataas na liṅga na sinasabing itinatag noong unang panahon ng isang ganap na siddha. Ang siddhang si Viśvāvasu ay nagsagawa ng malalalim na austeridad na may bhakti, napigil ang galit, pagmamataas, at mga pandama; kaya nalugod si Śiva (Vṛṣabhadhvaja) at nagpakita. Nag-alok si Śiva ng biyaya; hiniling ni Viśvāvasu na ang sinumang magnilay sa liṅgang ito sa isip ay magkamit ng ninanais sa pamamagitan ng grasya ni Śiva. Ayon kay Pulastya, pumayag si Śiva at naglaho; marami ang nagtungo sa Siddheśvara at nagkamit ng siddhi. Ngunit dahil sa kapangyarihang nagbibigay ng mabilis na katuparan, humina ang karaniwang gawaing dharma tulad ng yajña at dāna, kaya nabagabag ang mga diyos; sinubukan ni Indra na hadlangan sa pamamagitan ng pagtakip gamit ang vajra, subalit ang paglapit kay Siddheśa ay patuloy na nagdudulot ng tagumpay at nagpapabawas ng kasalanan. May tuntuning pangkalendaryo: sa ika-14 na araw ng buwan (caturdaśī) na tumapat sa Lunes, sa maliwanag man o madilim na kalahati, ang sinumang humipo (sparśana) ay nagiging “siddha.” Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay ng patuloy na bisa at sa payo ng paglalakbay-dambana, paggalang, at pag-abot sa sadgati, ang mabuting hantungan.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang maharlikang tagapakinig ang banal na pinagmulan ng Śukreśvara, ang liṅga na itinatag ni Śukra (Bhārgava). Nang masaksihan niyang natalo ng mga deva ang mga daitya, nagmuni-muni si Śukra kung paano sila muling magkakamit ng lakas at nagpasiyang magtamo ng siddhi sa pamamagitan ng pagsamba kay Śaṅkara. Pumunta siya sa Bundok Arbuda, nakatagpo ng bungad na tila yungib, at nagsagawa ng mahigpit na pag-aayuno at pagtitika. Doon ay naglagay siya ng liṅga ni Śiva at walang patid na sumamba gamit ang insenso, pabango, at mga pamahid. Pagkaraan ng isang libong taon, nagpakita si Śiva, pinuri ang debosyon ni Śukra, at nag-alok ng biyaya. Hiniling ni Śukra ang isang vidyā na makapagbubuhay-muli sa mga nilalang na namatay; ipinagkaloob ito ni Śiva at inanyayahan pa siyang humiling ng dagdag. Itinakda ni Śukra ang tuntuning pang-ritwal ayon sa panahon: sinumang sa maliwanag na ikawalong araw (śukla-aṣṭamī) ng buwan ng Kārttika, na may pananampalataya ay lumapit/umugnay at sumamba sa liṅga, ay mapapalaya kahit sa munting takot sa kamatayan at magkakamit ng ninanais dito at sa kabilang-buhay. Sumang-ayon si Śiva at naglaho. Sa vidyā na iyon, muling binuhay ni Śukra ang maraming daitya na napatay sa digmaan. Nagtatapos ang salaysay sa pagbanggit ng isang dalisay na mahākuṇḍa sa harap ng pook, tagapuksa ng kasalanan. Ang pagligo roon ay nag-aalis ng kasalanan, at ang śrāddha roon ay nagbibigay-kasiyahan sa mga ninuno; maging ang payak na handog-tubig (tarpaṇa) ay mabisa, kaya nararapat magsikap na makaligo roon.
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
Itinuro ni Pulastya sa isang haring tagapakinig na magtungo sa bantog at nakapapawi ng kasalanang Maṇikarṇikā tīrtha. Sa isang lungga ng bundok, ang mga pantas na Vālakhilya ay nagtayo ng isang marikit na kuṇḍa (banal na lawa). Isang pambihirang pangyayari ang naganap: sa katanghaliang-tapat habang may eklipse ng araw, dumating ang isang babaeng Kirāta na nagngangalang Maṇikarṇikā—maitim at nakatatakot ang anyo—na uhaw na uhaw at lumusong sa tubig. Sa harap ng mga pantas, siya’y umahon na may kagandahang maka-diyos, bihira kahit sa mga deva, dahil sa kapangyarihan ng tīrtha. Dumating ang kanyang asawa na naghahanap, nababalisa dahil sa umiiyak na anak. Hinimok siyang maligo; lumusong siya sa tubig kasama ang bata, ngunit nang matapos ang eklipse ay muli siyang naging deformed, nalugmok sa dalamhati, at namatay sa mismong pook ng tubig. Si Maṇikarṇikā, tapat sa pativratā-dharma, ay nagpasyang sumunod sa apoy ng paglilibing; tinanong ng mga pantas kung bakit niya susundan ang asawang makasalanan/kapansanan matapos niyang makamtan ang banal na ganda. Ipinahayag niya ang aral ng ganap na katapatan sa asawa: para sa babae, ang asawa ang tanging kanlungan sa tatlong daigdig, maging siya man ay maganda o pangit, dukha o marangal, at ipinagkatiwala niya ang anak sa mga pantas. Naantig sa habag, ibinalik ng mga pantas sa buhay ang asawa na may mapalad na mga tanda at karapat-dapat na anyo. Dumating ang sasakyang makalangit, at ang mag-asawa’y umakyat sa langit kasama ang kanilang anak. Bilang biyaya, hiniling ni Maṇikarṇikā na ang mahāliṅga sa lugar ay tawagin sa kanyang pangalan; pinagtibay ng mga pantas na ang tīrtha ay magiging tanyag bilang Maṇikarṇikā. Sa wakas, binanggit ang phala: ang pagligo at pagbibigay-dāna sa oras ng eklipse ng araw ay may bungang katumbas ng Kurukṣetra; ang pagligo nang may matimyas na pagtuon ay nagkakaloob ng ninanais. Kaya dapat magsikap maligo, magbigay ayon sa kakayahan, at maghandog sa mga deva, ṛṣi, at mga ninuno (pitṛ).
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
Inilalahad ng kabanatang ito ang salaysay ni Pulastya tungkol sa isang tīrtha ng paglilinis na tinatawag na Paṅgu-tīrtha, na sinasabing nakapupuksa ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana). Isang Brahmin na nagngangalang Paṅgu, mula sa angkan ni Cyavana, ang hindi makalakad dahil sa kapansanan; nang umalis ang mga kamag-anak upang asikasuhin ang gawaing-bahay, siya’y naiwang nagdurusa at tila itinakwil. Nakarating si Paṅgu sa Arbudācala, nakatagpo ng isang lawa, at nagsagawa ng mahigpit na tapas. Itinindig niya ang isang liṅga at sumamba kay Śiva nang may disiplina at pananampalataya, na may handog na gandha (pabango), puṣpa (bulaklak), at naivedya (pagkain-alay). Lalong tumindi ang kanyang debosyon hanggang maging tuluy-tuloy na pag-aayuno at pagtalima: pamumuhay na tila sa hangin lamang, kasama ang japa at homa. Nalugod si Mahādeva at nagsalita nang tuwiran, nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Paṅgu na sumikat ang tīrtha sa kanyang pangalan, na maalis ang kanyang pagkapilay sa lugar na iyon sa biyaya ni Śiva, at na manatiling naroroon si Śiva kasama si Pārvatī. Ipinagkaloob ni Īśvara ang pagpapangalan at nagtakda ng katiyakan ng presensya sa araw ng Caitra śukla caturdaśī. Ang bunga ay malinaw: sa pagligo pa lamang, nagkamit si Paṅgu ng anyong maka-diyos; at ang mga pilgrim na maliligo sa araw na iyon ay mapapalaya sa pagkapilay at magkakaroon ng mapalad at nabagong katawan.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
Itinuro ni Pulastya sa isang maharlikang tagapakinig na magtungo sa Yama-tīrtha, isang walang kapantay na banal na pook na nagpapalaya sa mga nilalang mula sa mga kalagayang mala-impyerno at sumisira sa kasalanan. Ipinapahayag itong tīrtha na makapangyarihang maglinis ng dumi ng karma. Isinalaysay ang huwarang pangyayari: si Haring Citrāṅgada ay labis na sakim at lumalabag sa dharma—marahas, mapaniil sa mga deva at brāhmaṇa, sanay sa pagnanakaw at pangangalunya, salat sa katotohanan at kadalisayan, at ginagabayan ng panlilinlang at inggit. Sa pangangaso sa Bundok Arbuda, nauhaw siya at pumasok sa isang tubigan na sagana sa isda at mga ibon; sinunggaban siya ng isang graha (buwaya) at namatay. Inihanda ng mga mensahero ni Yama ang mabibigat na naraka at itinapon siya roon, ngunit dahil sa ugnay ng kanyang kamatayan sa tīrtha ni Yama, ang mga nilalang sa impiyerno ay nakaranas ng di-inaasahang ginhawa. Namangha ang mga mensahero at nagsumbong kay Dharmarāja; ipinaliwanag ni Yama na sa lupa ay may Arbuda-acala at isang minamahal na tīrtha kung saan siya minsang nagsagawa ng tapas. Ang sinumang mamatay sa tīrtha na pumupuksa sa lahat ng kasalanan ay dapat agad palayain. Sa utos ni Yama, napalaya ang hari at nakamit ang langit, na sinasamahan ng mga apsaras. Pagkatapos, itinakda ang pangkalahatang tuntunin: ang sinumang maligo roon nang may debosyon ay makaaabot sa pinakamataas na kalagayan, malaya sa pagtanda at kamatayan. Ipinag-utos din ang natatanging pagtalima—maligo nang buong pagsisikap, lalo na sa Caitra śukla trayodaśī—at inirerekomenda ang wastong pagganap ng śrāddha sa pook, upang ang mga ninuno ay magtamasa ng matagal na pananatili sa langit.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
Itinuro ni Pulastya sa isang hari ang tungkol sa isang tīrtha na pumupuksa ng kasalanan, na minamahal ni Hari (Viṣṇu) sa kaugnayan ng Varāha. Inaalala ng salaysay ang pangyayari ng Varāha avatāra: iniahon Niya ang daigdig at pinanatag ito, saka lumipat sa pag-uusap hinggil sa biyaya. Nakiusap ang Daigdig na manatili si Viṣṇu sa mismong tīrtha sa anyong Varāha; pumayag Siya na manahan sa Bundok Arbuda para sa kapakanan ng lahat ng nilalang. Itinatakda ng kabanata ang mga ritwal sa paligid ng dalisay na lawa sa harap ng diyos: ang paliligo nang may debosyon sa buwan ng Māgha, maliwanag na kalahati, sa araw ng Ekādaśī ay binibigyang-diin bilang panlinis, maging sa mabibigat na kasalanan (binabanggit na paglaya mula sa brahmahatyā). Isinama rin ang mga gawain para sa mga ninuno: ang pagsasagawa ng śrāddha nang may pananampalataya ay nagdudulot ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno. Sa wakas, itinatampok ang etika ng pagbibigay, lalo na ang go-dāna (pag-aalay/pagkakaloob ng baka), na lubhang pinupuri at nagbubunga ng mahabang pananatili sa langit. Ang pinagsamang pagsunod—snāna, vrata, tarpaṇa, piṇḍa-dāna, at dāna—ay inuugnay sa pag-abot ng Viṣṇu-sālokya kasama ang sariling mga ninuno.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
Isinalaysay ni Pulastya ang isang pangyayaring may aral sa teolohiya at asal, na nagpapaliwanag sa pinagmulan ng pagliit at paglaki ng liwanag ng buwan at sa kabanalan ng Prabhāsa. Ipinakasal ni Dakṣa ang dalawampu’t pitong anak na babae (mga Nakṣatra na nagsisimula sa Aśvinī) kay Candra, ngunit si Candra ay kumiling kay Rohiṇī at pinabayaan ang iba. Nagsumbong ang mga anak kay Dakṣa; pinayuhan niya si Candra na maging patas. Nangako si Candra ngunit inulit ang pagkiling, kaya nagalit si Dakṣa at isinumpa siya: daranas si Candra ng kṣaya (pagkahina at pag-urong) dahil sa yakṣmā. Habang unti-unting nauupos si Candra, humingi siya ng lunas sa pamamagitan ng debosyon kay Śiva, nagsagawa ng tapas sa Arbuda, pinigil ang galit at nagpatuloy sa japa at homa. Nagpakita si Śiva (darśana) at ipinaliwanag na ang sumpa ni Dakṣa ay hindi ganap na mabubura, ngunit maaaring isaayos: dapat pantay ang pagtrato ni Candra sa lahat ng asawa, kaya ang buwan ay hihina sa kṛṣṇa pakṣa (madilim na kalahati) at lalakas sa śukla pakṣa (maliwanag na kalahati). Pagkatapos, hiniling ni Candra ang mga biyaya ng tīrtha: ang mga deboto na maliligo tuwing Lunes (Somavāra), lalo na kapag ang Soma ay nasa angkop na pagsasanib o pag-angat, ay makakamit ang mataas na kalagayan. Ang śrāddha at piṇḍadāna rito ay nagbibigay ng dakilang kapakinabangan sa mga ninuno, na inihahambing sa Gayā-śrāddha. Pinagtibay ni Śiva na ang pook ay tatawaging Prabhāsa-tīrtha, at nagwakas ang salaysay sa pagbabalik ni Candra sa makatarungang pakikitungo sa mga anak ni Dakṣa.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya ang isang aral na nakasentro sa pook tungkol sa kabanalan at kapangyarihan ng Piṇḍodaka Tīrtha. May isang Brahmin na nagngangalang Piṇḍodaka na mabagal matuto at hindi matapos ang pag-aaral kahit tinuruan; kaya sumidhi ang kanyang paglayo sa makamundong pagnanasa at umurong siya sa isang yungib sa bundok. Dahil sa kahihiyan sa guro at sa pagdurusang hindi sumisibol sa kanya ang pananalita at kaalaman, hinangad pa niyang mamatay. Sa isang lihim at tahimik na lugar, nagpakita si Sarasvatī at tinanong ang sanhi ng kanyang dalamhati. Ipinakilala niya ang sarili bilang nananahan sa mapalad na bundok at nag-alok ng biyaya, na may takdang panahon: sa trayodaśī, ang ikalabintatlong araw ng buwan, sa pagpasok ng gabi (niśāmukha). Hiniling ni Piṇḍodaka ang sarvajñatva (lubos na pagkaalam) at na ang tīrtha ay sumikat sa kanyang pangalan. Ipinagkaloob ni Sarasvatī ang dalawa at ipinahayag na ang sinumang maligo roon sa itinakdang oras ay magkakamit ng lubos na kaalaman kahit mahina ang talino, at pinagtibay ang kanyang patuloy na pag-iral sa pook. Pagkaraan, naglaho siya; si Piṇḍodaka ay naging ganap na marunong, umuwi at pinamangha ang mga tao, kaya lumaganap ang balita ng bisa ng tīrtha.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
Isinalaysay ni Pulastya kay Yayāti ang kadakilaan ni Śrīmātā, ang Kataas-taasang Śakti na sumasaklaw sa lahat at tuwirang nananahan sa Arbudācala, na nagkakaloob ng mga layunin sa daigdig at sa kabilang-buhay. Sa panahong iyon, ang haring daitya na si Kalinga (na sa bandang huli’y tinawag ding Bāṣkali) ay nangibabaw sa tatlong daigdig, pinalayas ang mga deva at inangkin ang bahagi sa mga handog na yajña. Umatras ang mga deva sa Arbuda at nagsagawa ng mahihigpit na austeridad sa iba’t ibang vrata: sari-saring pag-aayuno, disiplina ng pañcāgni, japa-homa, at pagninilay, upang sambahin ang Dakilang Diyosa at maibalik ang kaayusan. Pagkaraan ng mahabang panahon, nagpakita ang Diyosa sa sunud-sunod na anyo hanggang sa huli’y bilang isang dalagang anyo, at tinanggap ang masusing stuti na kumikilala sa Kanya bilang kapangyarihang kosmiko, tatlong guṇa, at bilang iisang diwa nina Lakṣmī, Pārvatī, Sāvitrī, at Gāyatrī. Nagkaloob Siya ng mga biyaya, ngunit ipinaalala na kapwa deva at asura ay Kanyang nilikha; kaya’t pinili Niya ang maingat na pakikialam: nagpadala ng sugo upang utusan ang daitya na isuko ang langit. Lalong nagmataas ang daitya at nagtangkang manupil sa Diyosa; kaya’t lumikha Siya mula sa Kanyang presensya ng kakila-kilabot na hukbo at winasak ang mga puwersa nito. Dahil ang daitya’y pinagpala noon na “di-mamatay/di-matitinag,” pinigil Siya ng Diyosa sa pamamagitan ng paglalagay ng Kanyang pādukā at pagtatatag ng pananggalang, at nangakong mananatili sa Arbuda—lalo na sa Caitra śukla caturdaśī—upang ang darśana at pagsamba sa pādukā ay magbunga ng pambihirang punya, pakinabang tungo sa mokṣa, at paglaya sa paulit-ulit na pagkagapos. Sa phalaśruti, sinasabi na ang tapat na pagbasa o pagpuri sa salaysay na ito ay nag-aalis ng malalaking kasalanan at nagpapalago ng bhakti na may liwanag ng kaalaman.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang hari ang katanyagan ng isang walang kapantay na banal na pook na tinatawag na Śukla Tīrtha. Isang tagalaba (rajaka) na nagngangalang Śamilākṣa ang natakot nang masira ang mga kasuotang inilagay sa tina ng indigo, kaya naisip niyang tumakas kasama ang pamilya. Ang kaniyang anak na babae, sa matinding dalamhati, ay nagtiwala sa isang dalagang mula sa pamayanang mangingisda (dāśa-kanyā). Nagbigay ang dalaga ng praktikal na lunas: sa Arbuda ay may bukal (nirjhara) na ang anumang ihagis at ilubog sa tubig nito ay nagiging “puti” (śukla). Ipinaliwanag niyang alam ito ng mga mangingisda at ng kaniyang mga kapatid; kung doon huhugasan ang mga damit, mabilis itong babalik sa maliwanag at makinang na kaputian, at mawawala ang sanhi ng takot. Sinunod ng tagalaba ang payo, nakita ang mga damit na pumuti at kumintab, at iniulat ito sa hari. Sinubok ng hari ang bukal sa pamamagitan ng paghahagis ng iba pang tininaang tela at nasaksihan ang gayunding pagbabago; pagkatapos ay naligo siya roon at nagsagawa ng mga ritwal “ayon sa itinakda.” Kalaunan, tinalikuran niya ang paghahari, nagsagawa ng austeridad sa tīrtha, at nakamit ang higit na dakilang katuparan dahil sa kapangyarihan ng lugar. Idinagdag ng pahayag ng bunga na ang pagganap ng śrāddha roon sa Ekādaśī ay nag-aangat sa angkan at humahantong sa langit, at ang pagligo ay nagbibigay ng agarang paglaya mula sa kasalanan sa pananaw ng banal na salaysay.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang hari ang banal na paglalakbay patungo sa isang yungib (guhā) sa Bundok Arbuda, kung saan nananahan si Diyosa Kātyāyanī bilang tagapagwasak kay Śumbha. Si Śumbha ay makapangyarihang demonyo; dahil sa biyaya ni Śaṅkara, hindi siya mapapatay ng alinmang nilalang maliban sa isang babae, kaya natalo niya ang mga diyos at sinakop ang daigdig. Umatras ang mga diyos sa Arbuda, nagsagawa ng matinding pag-aayuno at pagninilay, at sinamba ang hayag na anyo ng Diyosa, humihiling na maibalik ang kaayusang kosmiko sa pamamagitan ng paglipol kay Śumbha. Nang malaman ni Śumbha na babae ang Diyosa, hinamak niya ito at nagpadala ng mga demonyo upang dakpin siya; ngunit sa isang sulyap lamang, ginawa silang abo ng Diyosa. Dumating si Śumbha na nagngangalit at may hawak na espada, subalit siya man ay nasunog at naglaho; ang natitirang mga demonyo ay tumakas patungo sa kailaliman. Pinuri ng mga diyos ang Diyosa at inanyayahan siyang pumili ng biyaya; ipinahayag niyang mananatili siya sa Arbuda magpakailanman, upang maging laging madaling lapitan ang kabanalan sa pook na iyon. May pangamba na magiging madali ang pag-abot sa langit nang walang handog o pagkakawanggawa; kaya itinakda ang ayos sa kalendaryo: sa araw ng Śuklāṣṭamī, doon siya mamamasdan ng mga diyos. Sa phala, sinasabi na ang sinumang dumarsan sa kanya sa Śuklāṣṭamī nang may kapanatagan ng loob ay makakamit ang ninanais, kahit mahirap pa.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya ang kabantugan ng tīrtha na Piṇḍāraka, na tinatawag na pāpa-hara, tagapag-alis ng kasalanan. May isang brāhmaṇa na si Maṅki—payak ang isip at noong una’y hindi bihasa sa mga tungkuling brāhmaṇiko—na nagkaroon ng yaman habang nagbabantay ng isang kalabaw sa isang magandang bundok. Matapos ang hirap na makabili ng munting pares ng baka, naganap ang di-inaasahang pangyayari na may kinalaman sa isang kamelyo: nagkabuhol sa leeg ang dalawang baka at nauwi sa kapahamakan. Nabigla sa biglang pagbagsak, nagkaroon si Maṅki ng vairāgya (paglayo sa pagnanasa), iniwan ang buhay-nayon, pumasok sa gubat, at narating ang isang bukal (nirjhara) sa Arbuda. Doon ay nagsagawa siya ng mahigpit na pagsasanay: paliligo nang tatlong ulit bawat araw at tuluy-tuloy na Gāyatrī-japa, kaya siya’y luminis at nagkamit ng divya-darśana (banal na paningin). Sa panahong iyon, si Śaṅkara (Śiva) kasama si Gaurī ay naglalakbay para sa paglilibang sa bundok at nakita ng asceta. Naghandog si Maṅki ng paggalang; pinagkalooban siya ni Śiva ng biyaya. Hindi siya humiling ng makamundong yaman, kundi ang maging gaṇa ni Śiva at ang tīrtha ay makilala sa kanyang pangalan, Piṇḍāraka. Pinagtibay ni Śiva: pagpanaw ng brāhmaṇa, siya’y magiging gaṇa; tatawaging Piṇḍāraka ang lugar; at sa Mahāṣṭamī ay magiging natatanging naroroon si Śiva. Ang sinumang maligo sa araw ng aṣṭamī ay makaaabot sa kataas-taasang tahanan kung saan si Śiva ay laging nananahan. Nagtatapos ang kabanata sa tagubilin ng pagligo na may mantra at sa pagpapahalaga sa dāna—lalo na ang pag-aalay ng kalabaw sa aṣṭamī—bilang daan sa mga ninanais na bunga sa buhay na ito at sa susunod.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang haring kausap ang kadakilaan ng Kanakhala Tīrtha, isang banal na pook sa bundok na nakapupuksa ng kasalanan. Noong una, ang haring si Sumati ay dumalaw sa Arbuda sa panahon ng eklipse ng araw (sūryagraha), dala ang pinong ginto upang ihandog bilang dāna sa mga brāhmaṇa. Sa di-sinasadyang pagkakamali, nahulog ang ginto sa tubig at hindi natagpuan kahit hanapin; umuwi siyang may pagsisisi, at kalaunan ay bumalik upang maligo sa ritwal sa isa pang eklipse. Habang inaalala ang nawalang ginto, kinausap siya ng isang tinig na walang katawan (aśarīriṇī vāk) na nagsabing sa pook na ito ay walang “pagkawala” sa mundong ito man o sa kabilang-buhay; ang ginto ay dumarami nang koṭiguṇa, at ang pagsisisi sa dating pangyayari ay nagbubunga ng isang saṅkhyā (bilang/sukat) na kaugnay ng mga gagawing śrāddha at pagbibigay sa hinaharap. Inutusan siyang maghanap, at natagpuan niya ang masaganang ginto—maliwanag at dumami. Nakilala niya ang kapangyarihan ng tīrtha at nagsagawa ng malawak na dāna sa mga brāhmaṇa, iniaalay ito sa mga diyos ng mga ninuno (pitṛdevatā). Sa bisa ng handog, sinasabing naging yakṣa siya na nagngangalang Dhanada, tagapagkaloob ng sari-saring kayamanan. Nagtatapos ang kabanata sa tuntunin: ang śrāddha na ginagawa rito sa eklipse ng araw ay nakalulugod sa mga ninuno sa tagal na tulad ng ākalpa; ang pagligo ay nakapagpapasaya sa mga ṛṣi, mga deva, at dakilang nāga, at agad na sumisira ng kasalanan. Kaya nararapat magsikap na maligo roon at magsagawa ng dāna at śrāddha ayon sa kakayahan.
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
Itinuro ni Pulastya sa haring tagapakinig na magtungo sa dakilang Cakratīrtha. Ipinapaliwanag ang kabanalan ng pook sa isang salaysay ng pinagmulan: si Viṣṇu, na tinatawag na Prabhaviṣṇu, ay minsang nakipagdigma, pinuksa ang mga Dānava, at doon niya pinakawalan ang banal na cakra. Pagkaraan nito, nagsagawa si Viṣṇu ng paglilinis sa pamamagitan ng pagligo sa malinaw na talon o bukal (sunnirjhara), na wari’y hinuhugasan ang mismong tubig; dahil sa pagdikit ng pagka-Diyos, tumindi ang kadalisayan (medhyatā) ng tīrtha. Sumunod ang tagubilin: ang sinumang magsagawa ng śrāddha rito sa mga panahon ng “pagtulog” at “pagkagising” ni Hari (śayane, bodhane) ayon sa kalendaryong Vaiṣṇava, ay magdudulot ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno—umaabot hanggang isang buong kalpa. Sa wakas, may kolofon na nagsasaad na ito ang ika-27 adhyāya ng Arbuda Khaṇḍa sa loob ng Prabhāsa Khaṇḍa ng Skanda Mahāpurāṇa.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
Itinuro ni Pulastya sa isang haring tagapakinig ang tungkol sa isang napakabanal at mapagkaloob na pook-tubig na tinatawag na “Mānuṣya-hrada/Mānuṣya-tīrtha” sa Prabhāsa. Sinasabi ng kabanata na ang pagligo roon ay nagpapatatag ng kalagayang-tao: kahit ang may mabibigat na kasalanan ay hindi mahuhulog sa kapanganakang-hayop. Bilang patunay, isang kawan ng usa na hinahabol ng mga mangangaso ang pumasok sa tubig; agad silang naging tao at taglay pa rin ang alaala ng dating buhay. Dumating ang mga mangangaso na may sandata at nagtanong sa dinaanan ng mga usa; ipinaliwanag ng mga bagong-tao na ang pagbabago ay dahil lamang sa kapangyarihan ng tīrtha. Kaya iniwan ng mga mangangaso ang kanilang sandata, naligo, at nakamit ang “siddhi,” isang banal na pagtatamo. Nang makita ang lakas nitong mag-alis ng kasalanan, sinikap ni Śakra (Indra) na pahinain ito sa pamamagitan ng pagtabon ng alikabok, ngunit nananatili raw ang bisa: ang maliligo sa Budhāṣṭamī ay hindi magkakamit ng pagiging-hayop, at sa śrāddha-dāna ay matatamo ang ganap na bunga ng pitṛ-medha.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
Isinalaysay ni Pulastya ang wastong paglalakbay patungo sa Kapilā-tīrtha, isang banal na pook na sinasabing ang pagligo ay nakapaglilinis ng naipong kasalanan at dungis. Si Haring Suprabha, na labis na nahumaling sa pangangaso, ay pumatay ng inahing usa na nagpapasuso sa anak; sa paghihingalo, sinaway siya ng usa na taliwas ito sa kṣātra-dharma (dharma ng mandirigmang hari) at isinumpa siyang maging mabangis na tigre sa gilid ng bundok, na makalalaya lamang kapag nakatagpo ang isang gatasang baka na nagngangalang Kapilā. Naging tigre ang hari at kalaunan ay hinarap si Kapilā na nahiwalay sa kawan. Humingi si Kapilā ng pahintulot na makabalik upang pasusuhin ang guya at nangakong babalik, pinatibay ang pangako sa mahabang hanay ng panatang may sariling parusa—na kung siya’y magkulang sa salita ay tatanggap siya ng mabibigat na kasalanan. Naantig ang tigre sa satya (katotohanan at katapatan) kaya pinayagan siya. Pinadede ni Kapilā ang guya, tinuruan ito ng pagbabantay at di-pagiging sakim, nagpaalam sa kanyang pamayanan, at bumalik ayon sa pangako. Ipinahayag sa harap ng lahat na ang satya ay higit pa sa napakaraming ritwal (gaya ng paghahambing sa sanlibong aśvamedha), at pinalaya siya ng tigre; sa sandaling iyon, nabawi ng isinumpang hari ang anyong tao. Nang humingi si Kapilā ng tubig, tinamaan ng hari ang lupa sa pamamagitan ng palaso at sumibol ang dalisay at malamig na bukal. Nagpakita si Dharma, nagkaloob ng mga biyaya, at ipinahayag ang pangalan at bunga ng tīrtha: ang snāna (lalo na sa ika-14 na araw ng buwan), ang śrāddha, at ang dāna ay nagbibigay ng pinaraming, di-nauubos na gantimpalang espirituwal; maging maliliit na nilalang ay nakikinabang sa pagdampi sa tubig. Sa huli, dumating ang mga sasakyang makalangit at si Kapilā, ang kanyang pamayanan, at ang hari ay umabot sa kalagayang dibino; nagwakas ang salaysay sa paanyayang magsagawa roon ng pagligo, śrāddha, at pagkakawanggawa ayon sa kakayahan.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
Itinuro ni Pulastya kay Yayāti na dalawin ang Agni-tīrtha, isang lubhang nagpapadalisay na banal na pook kung saan minsang “nawala” si Agni at muling natagpuan ng mga Deva. Ipinaliwanag ang sanhi: labindalawang taong tagtuyot ang nagbunga ng taggutom at pagguho ng kaayusang panlipunan. Si Viśvāmitra, nanghihina sa gutom, ay napadpad sa pamayanan ng caṇḍāla, nakakita ng patay na aso, niluto ito at inihandog sa apoy—isang gawaing tinawag na abhakṣya-bhakṣaṇa, ang maruming pagkain ng hindi dapat kainin. Ayaw ni Agni na mapilit tumanggap ng di-dalisay na handog, at iniuugnay niya ang tagtuyot sa pamamahala ni Indra; kaya umurong siya mula sa daigdig ng tao. Dahil dito, nanghina ang mga ritong yajña (gaya ng agniṣṭoma) at ang katatagan ng lipunan. Hinanap ng mga Deva si Agni; isang śuka (loro) ang nagbigay ng palatandaan sa kanyang paggalaw, hanggang sa magtago si Agni sa punong śamī/aśvattha at pagkatapos ay sa isang anyong-tubig sa Bundok Arbuda, na hindi mapansin. Isang palaka (dardura) ang nagsiwalat ng kinaroroonan niya sa bukal ng bundok (nirjhara), kaya isinumpa ni Agni ang palaka ng “vijihvatva” (kapinsalaan sa dila). Pinuri ng mga Deva si Agni bilang “bibig” na tumatanggap at nagpapakain sa mga diyos at bilang sandigan ng sansinukob. Ipinahayag ni Agni ang hinanakit tungkol sa maruruming handog at sa tagtuyot. Ipinaliwanag ni Indra ang pampolitika at pang-etikal na dahilan ng pagpigil sa ulan (kaugnay ng salaysay nina Devāpi, Pratīpa, at ng pagmamana ni Śantanu), at inutusan ang mga ulap na magpaulan muli. Nalugod si Agni, pumayag na manatili, at hiniling na ang anyong-tubig ay makilala bilang Agni-tīrtha. Ayon sa phalāśruti, ang wastong pagligo rito ay nagdadala sa Agni-loka; ang tiladāna (pag-aalay ng linga/linga ng sesame) ay may bunga na tulad ng agniṣṭoma; at ang pagbigkas o pakikinig sa māhātmya ay nag-aalis ng mga kasalanan, pati yaong naiipon araw at gabi.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya ang isang halimbawa ng pag-aalis-sala na nakasentro sa bantog na Raktānubandha tīrtha. Si Haring Indrasena, pagbalik mula sa digmaan, ay nagpadala ng mapanlinlang na mensahero upang subukin ang pativratā na panata ng kanyang asawang si Sunandā, sa pamamagitan ng huwad na balitang siya’y namatay; si Sunandā, na inilalarawang patipraṇā at matatag sa katapatan, ay namatay nang marinig ang balita. Dahil dito, ang hari ay tinamaan ng bunga ng karma ng strī-vadha (pagkamatay ng isang babae dahil sa kanyang gawa): lumitaw ang ikalawang anino, bumigat ang katawan, nawala ang tejas, at nagkaroon ng mabahong amoy—mga palatandaan ng karumihan. Ginanap niya ang mga ritwal para sa yumao at naglakbay sa maraming tīrtha, kabilang ang Kāśī/Varanasi at Kapālamocana, ngunit hindi pa rin nawala ang sumpa. Sa mahabang paglalagalag, narating niya ang Bundok Arbuda at naligo sa Raktānubandha; naglaho ang ikalawang anino at nagbalik ang mga mapalad na katangian. Ngunit nang lumampas siya sa hangganan ng tīrtha, bumalik ang karumihan; agad siyang nagbalik at muling nalinis, na nagpapakita ng bisa ng lugar sa loob ng itinakdang saklaw. Nang maunawaan ang kataas-taasang dangal ng tīrtha, nagbigay siya ng dāna, nagtayo ng punso ng apoy, at pumasok sa apoy bilang huling pagtalikod; umakyat siya sa Śivaloka. Sa huli, pinupuri ang bunga (phala): ang mga handog at śrāddha roon ay lubhang mabisa; ang pagligo sa araw ng solar saṅkrānti ay sinasabing nag-aalis maging ng brahmahatyā; at ang pagbibigay sa panahon ng eklipse, lalo na ang go-dāna, ay itinuturing na nagpapalaya sa pitong salinlahi.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
Ang adhyāya na ito ay isang teknikal na pag-uusap nina Pulastya at Haring Yayāti. Iniuutos ni Pulastya na dumalaw at mag-darśana kay Mahāvināyaka, sapagkat ang pagtanaw sa Kanya ay sinasabing agad nagbibigay ng “nirvighnatva,” ang pagiging malaya sa mga hadlang. Tinanong ni Yayāti kung paano naging dakila si Vināyaka; isinalaysay ni Pulastya ang pinagmulan: nilikha ni Pārvatī ang isang bata mula sa lepa (pahid/unguent ng katawan), ngunit dahil kapos ang sangkap, una itong walang ulo. Inutusan si Skanda na magdala ng ulo, at sa pagkakataon ay nakakuha ng makapangyarihang ulo ng elepante at naikabit. Naging maningning ang bata at hitik sa mapalad na palatandaan; binigyang-buhay ni Pārvatī sa pamamagitan ng kanyang śakti at iniharap kay Śiva. Itinatag ni Śiva ang katayuan: ang ulo ng elepante ang batayan ng “mahattva,” pinangalanan Siyang Mahāvināyaka, ginawang pinuno ng mga gaṇa, at itinakdang Siya ang unang alalahanin sa bawat gawain upang hindi masayang ang anumang pagsisikap. Ibinigay ni Skanda ang paboritong palakol (kuṭhāraka) bilang laruan; si Gaurī ay nagkaloob ng mangkok ng modaka; at isang daga ang lumitaw at naging sasakyan Niya. Sumunod ang phalaśruti at pagsasagawa: ang darśana sa buwan ng Māgha, sa maliwanag na kalahati, sa Caturthī, na may pag-aayuno ay nagbubunga ng kaalaman; ang pagligo sa malapit na malinaw na kuṇḍa at pagsamba ay kapaki-pakinabang sa mga salinlahi; ang pag-ikot nang tatlong ulit habang binibigkas ang “Gaṇānāṃ tve” ay pumipigil sa kapahamakan. Hiningi ni Yayāti ang Mahāvināyakī-śānti; ipinaliwanag ni Pulastya ang ritwal: pumili ng araw na walang doṣa at matibay ang kalagayan ng buwan, magtayo ng vedi at maṇḍapa na may walong-talulot na lotus, anyayahan ang lokapāla at mātṛ, magtatag ng kalaśa na puno ng tubig at handog, magsagawa ng homa (kasama ang graha-homa), mag-japa ng “Gaṇānāṃ tve” sa malaking bilang, at tapusin sa ritwal na pagpapaligo sa yajamāna na may pagbigkas ng mga himnong Veda (kabilang ang Śrīsūkta at iba pa). Ipinapangako ang pagpayapa ng mga hadlang, karamdaman, at masamang palatandaan; ang pagbasa o pakikinig sa Caturthī ay nagdudulot ng tuloy-tuloy na walang sagabal, at ang taimtim na pagsamba ay nagkakaloob ng ninanais sa biyaya ni Gaṇanātha.
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
Isinalaysay ni Pulastya ang paglalakbay-pananampalataya patungong Pārtheśvara, isang banal na pook na sumisira ng kasalanan; ang darśana o pagtanaw sa liṅga roon ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa iba’t ibang paglabag. Ipinakikilala rin ang isang malinis at tapat na babae na si Pārthā, minamahal ni Devala, na nagsasagawa ng matinding tapasya sa lugar na iyon. Sa salaysay ng nakaraang buhay, siya noon ay asawa ng isang ṛṣi na walang anak; nang makamtan niya ang malalim na paglayo sa pagnanasa (vairāgya), nagtungo siya sa Arbuda at nagtiis ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay—nabubuhay sa hangin, nag-aayuno, at pinananatiling pantay at payapa ang isip sa mahabang panahon. Pagkaraan ng isang libong taon, biglang sumibol ang isang liṅga mula sa lupa, at isang tinig na walang katawan ang nag-utos na sambahin niya ang lubhang nagpapadalisay na Śiva-liṅga na nahayag dahil sa kanyang bhakti. Sinabi pa ng tinig na ang pagsamba na may tiyak na layon ay magbubunga ng ninanais, at ang liṅga ay kikilalaning Pārtheśvara. Sinamba niya ito nang may pagkamangha, at iniuugnay ang pagsambang iyon sa pagkakaloob ng sandaang anak na lalaki bilang tagapagmana ng angkan. Kumalat ang katanyagan ng pook; binanggit ang dalisay na bukal sa yungib ng bundok. Ang pagligo roon at pagtanaw sa liṅga nang may debosyon ay sinasabing nag-aalis ng pagdurusang may kinalaman sa supling. Itinakda rin ang isang panata: sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan, mag-ayuno at magpuyat sa harap ng diyos upang magkamit ng anak na lalaki; at ang pag-aalay ng piṇḍa para sa mga ninuno roon ay nagbibigay sa kanila ng biyayang tila nakatatanggap ng pakinabang na “may anak” sa pamamagitan ng banal na grasya.
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
Itinuro ni Pulastya kay Yayāti na dumalaw sa Kṛṣṇa-tīrtha, isang banal na pook na laging minamahal ni Kṛṣṇa/Viṣṇu at may patuloy na presensiyang maka-Diyos. Hiningi ni Yayāti ang pinagmulan nito, kaya isinalaysay ni Pulastya ang naganap sa panahon ng pralaya: nagising si Brahmā matapos ang napakahabang panahon at nakatagpo si Govinda; ang pagtatalo sa pagiging pinakamataas ay nauwi sa matagal na labanan. Biglang lumitaw ang isang maningning at walang-hanggang liṅga; isang tinig na walang katawan ang nag-utos na hanapin ang dulo nito—ang isa pataas, ang isa pababa—at ang makaaabot sa wakas ang siyang kataas-taasan. Bumaba si Viṣṇu at nakatagpo ang anyo ni Kālāgnirudra; siya’y napaso hanggang sa “kṛṣṇatva” (pagdidilim/pagkaitim), saka nagbalik at sumamba sa liṅga sa pamamagitan ng papuring Veda. Umakyat si Brahmā ngunit hindi nakita ang dulo, at nagdala ng bulaklak na ketakī bilang huwad na patotoo; isinumpa ni Mahādeva ang katayuan ng pagsamba kay Brahmā at nilimitahan ang paggamit ng ketakī sa ritwal, habang pinuri ang katotohanan ni Viṣṇu. Hiniling ni Viṣṇu na paliitin ang liṅga upang maipagpatuloy ang paglikha; iniutos ni Mahādeva na ito’y itatag sa isang dalisay na lugar. Itinindig ni Viṣṇu ang liṅga sa Bundok Arbuda malapit sa malinaw na bukal, at ang pook ay tinawag na Kṛṣṇa-tīrtha. Sa phalaśruti, sinasabing ang pagligo at darśana rito’y nagbibigay ng ganap na gantimpala ng lahat ng tīrtha, bunga ng dāna, bisa ng pagpupuyat sa Ekādaśī at śrāddha, pagkalaya sa mabibigat na kasalanan, at maging ang pagtanaw lamang sa Kṛṣṇa-tīrtha ay nakapaglilinis.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
Itinuro ni Pulastya kay Haring Yayāti na magtungo sa tīrtha na nagwawasak ng kasalanan na tinatawag na Māmūhrada, na nasa gitna ng kabundukan. Ipinahayag niya ang bisa ng mga ritwal: ang paliligo roon nang may pananampalataya ay nakapapawi kahit ng mabibigat na kasalanan, at ang pagdarśana sa liṅga na itinatag ng pantas na si Mudgala—ang Mudgaleśvara—ay nagdudulot ng bihirang kadakilaan sa espiritu, lalo na sa buwan ng Phālguna sa itinakdang mga sandali ng buwan. Isinama rin ang pagsamba sa mga ninuno: ang śrāddha na isinasagawa roon (na may wastong pagharap sa direksiyon) ay nagpapasaya sa mga pitṛ hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob; pinuri rin ang payak na handog gaya ng butil na nivāra at mga alay na mula sa gulay at ugat. Tinanong ni Yayāti kung paano nakuha ng lugar ang pangalan at hiniling ang salaysay tungkol sa āśrama ni Mudgala. Isinalaysay ni Pulastya ang huwarang pangyayari: isang sugo ng mga deva ang nag-anyaya kay Mudgala sa svarga; siniyasat ni Mudgala ang mga katangian at kapintasan nito at nalaman na ang svarga ay daigdig ng pag-enjoy kung saan hindi na nalilikha ang bagong puṇya, at laging may pangamba ng “pagbagsak” kapag naubos ang merit. Kaya tinanggihan niya ang svarga at pinili ang mas maigting na tapas at bhakti kay Śiva. Sinubukan ni Indra na pilitin sa pamamagitan ng sugo at saka dumating mismo, ngunit napigil sila ng kapangyarihang espirituwal ni Mudgala hanggang mapilitan si Indra na makipagkasundo at mag-alok ng biyaya. Hiniling ni Mudgala ang mokṣa at ang pagdakila sa tīrtha sa lupa bilang Māmūhrada. Ipinagkaloob ni Indra na ang paliligo sa Phālguna tuwing kabilugan ng buwan ay magbubunga ng pinakamataas na katuparan, na ang piṇḍadāna ay may kapantay na bunga ng Gayā, at ang gantimpala ng dāna ay di-masusukat. Nagtapos ang salaysay sa pag-abot ni Mudgala ng di-nasisirang kalayaan sa pamamagitan ng dalisay na pagninilay, at isang sinaunang gāthā (iniuugnay kay Nārada) ang nagbubuod na ang paliligo sa Māmūhrada at pagdarśana sa Mudgaleśvara ay nagbibigay ng katuparan sa mundo at ng huling paglaya.
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ni Yayāti kung paano lumitaw ang āśrama (banal na ermitanyo) ni Chandikā sa Arbuda, kailan ito naganap, at anong biyaya ang natatamo ng taong nakakakita rito. Isinalaysay ni Pulastya ang isang “pāpa-pranāśinī” na kuwento ng pag-alis ng kasalanan: sa isang sinaunang deva-yuga, ang daitya na si Mahīṣa, pinalakas ng biyaya ni Brahmā (hindi mapapatay maliban ng isang natatanging uri ng “babae”), ay sumupil sa mga deva, ginulo ang pamamahagi ng bahagi sa yajña, at pinilit ang mga tagapagganap ng tungkuling kosmiko na maglingkod nang walang kapalit na ritwal. Lumapit ang mga deva kay Bṛhaspati at inutusan silang magtungo sa Arbuda upang magsagawa ng tapas at sumamba sa Kataas-taasang Śakti bilang Chandikā sa pamamagitan ng mantra, nyāsa, mga handog, at matatag na disiplina. Pagkaraan ng maraming buwan, ang naipong tejas ng mga deva ay pinagsama sa isang maṇḍala at mula roon ay lumitaw ang isang dalagang liwanag—si Chandikā—na tumanggap ng mga sandatang makalangit at pinuri sa maraming banal na pamagat (lumalaganap sa sanlibutan, Mahāmāyā, tagapagtanggol, mabagsik). Tinugunan niya ang hiling ng mga deva at nangakong papatayin si Mahīṣa sa takdang panahon. Pagkatapos, si Nārada, matapos makita si Chandikā, ay naglarawan ng kanyang walang kapantay na kagandahan kay Mahīṣa, kaya nagising ang pagnanasa nito at nagpadala ng mga sugo upang kunin siya. Tumanggi si Chandikā at sinabi na ang paglapit na iyon ay sadyang paunang hakbang sa pagkawasak ni Mahīṣa. Sumunod ang digmaan: inilarawan ang hukbo at mga masamang palatandaan; pinawalang-bisa ni Chandikā ang maraming astra, pati ang Brahmāstra sa pamamagitan ng sarili niyang astra, tinalo ang mga pagbabagong-anyo ni Mahīṣa, at pinaslang siya nang ganap (pinugutan ang anyong kalabaw at winakasan ang mandirigmang lumitaw). Nagdiwang ang mga deva at naibalik ang paghahari ni Indra. Hiniling ni Chandikā ang isang permanenteng, tanyag na āśrama sa Arbuda kung saan siya mananatili; ang sinumang makakita sa kanya roon ay makakamit ang mataas na kalagayang espirituwal at pagtuon tungo sa brahma-jñāna. Inilalahad din ang malawak na phalaśruti: ang snāna, piṇḍa-dāna, śrāddha, pagbibigay-dāna sa mga brāhmaṇa, pag-aayuno ng isang gabi o tatlong gabi, at paninirahan sa cāturmāsya—lalo na sa Āśvina, sa kṛṣṇa-caturdaśī—ay nagbubunga mula sa katumbas ng Gayā-śrāddha at pagkalaya sa takot hanggang sa kalusugan, yaman, supling, pagbabalik-kaharian, at mokṣa. Sa wakas, may babala na dahil sa pagdagsa ng tao sa Diyosa, humihina ang ibang ritwal kaya nagpadala si Indra ng mga personipikadong panggambala (kāma, krodha, atbp.) upang ayusin ang asal; gayunman, ang darśana sa Arbuda ay likas na nagpapadalisay, at ang merit ay umaabot din sa nag-iingat ng teksto sa bahay o bumibigkas nito nang may pananampalataya.
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
Ang kabanatang ito ay isang aral na isinasalaysay ni Pulastya. Nagsisimula ito sa tagubilin na magtungo sa Nāgahṛda, isang tīrtha na pumupuksa ng kasalanan, at saka inilalahad ang pinagmulan nito: ang mga nāga, nababagabag sa sumpa ni Kadru at natatakot na mapuksa sa apoy ng sakripisyo ni Parīkṣit, ay lumapit kay Śeṣa upang humingi ng payo. Iminungkahi ni Śeṣa ang masusing tapas sa Bundok Arbuda at ang walang patid na pagsamba sa Diyosa Caṇḍikā (tinatawag na kāmarūpiṇī), sapagkat ang pag-alaala sa Kanya ay nakapapawi ng mga kapahamakan. Pumasok ang mga nāga sa bundok sa pamamagitan ng lagusan ng yungib at nagsagawa ng mahihigpit na pag-aayuno at pagtalima—homa, japa, pag-aayuno at iba pang austeridad—hanggang masiyahan ang Diyosa. Ipinagkaloob ni Caṇḍikā ang biyayang pananggalang: maaari silang manatili malapit sa Kanya nang walang takot hanggang matapos ang sakripisyo, at pagkatapos ay makababalik sa kanilang tahanan. Ipinahayag din Niya na dahil ang yungib ng bundok ay nabiyak sa kanilang pagsisikap, ang pook na iyon ay makikilala sa daigdig bilang Nāgahṛda tīrtha. Sumunod ang tuntuning pangkalendaryo: sa buwan ng Śrāvaṇa, sa ikalimang araw ng buwan (pañcamī), ang debotong pagligo roon ay nag-aalis ng takot sa ahas; at ang śrāddha na isinasagawa roon ay nakatutulong sa mga ninuno. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay ng patuloy na presensya ng Diyosa sa Kṛṣṇa-pañcamī ng Śrāvaṇa, at sa payo na maligo at magsagawa ng śrāddha roon para sa sariling kapakanan.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
Ang adhyāya na ito ay isang tanong-at-sagot na pagtalakay sa teolohiya sa pagitan ni Pulastya at ni Haring Yayāti. Itinuro ni Pulastya ang isang banal na kuṇḍa na kaugnay ng Śiva-liṅga, kung saan si Jāhnavī (Gaṅgā) ay sinasabing nananatiling “nakatago” (guptā). Ang pagligo roon ay ipinangakong nagbibigay ng bunga ng lahat ng tīrtha at nag-aalis ng naipong kasalanan sa buong buhay. Isinalaysay ang dahilan: matapos payapain at itatag ng mga diyos si Śiva sa Bundok Arbuda, ninanais ni Śiva ang palagiang paglapit kay Gaṅgā ngunit may pag-iingat at paglihim sa harap ni Pārvatī. Ang mga gaṇa na pinamunuan nina Nandin at Bhṛṅgin ay gumawa ng isang napakalinaw na kuṇḍa sa bundok; pumasok si Śiva roon sa pagkukunwaring panata (vrata-vyāja) at sa isip ay tinawag si Gaṅgā kaya agad siyang dumating. Napansin ni Nārada ang kakaibang anyo ni Śiva, naunawaan sa pamamagitan ng pagninilay, at ibinalita; kaya lumapit si Pārvatī na may galit. Si Gaṅgā, na nauna nang nabalaan, ay nagpahinahon kay Pārvatī sa magalang na pananalita at inalala ang dating ugnayan sa pamamagitan ng pangyayari ni Bhagiratha at ang pagiging “hinawakan” sa kanyang pagbaba. Humiling siya ng isang buong araw para sa masayang pakikisama kay Śiva sa Caitra-śukla Trayodaśī at pinangalanan ang pook na “Śiva-kuṇḍa / Śiva-Gaṅgā.” Sa wakas, itinakda ang panahon ng pagsamba: ang pagligo sa Caitra śukla Caturdaśī nang may matatag na layon ay sumisira sa kamalasan, at may tagubilin sa dāna—magkaloob ng isang toro sa isang brāhmaṇa—na may bungang patungo sa langit.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo: tinanong ni Haring Yayāti si Pulastya kung bakit ang liṅga na minsang itinatag ni Mahādeva ay naalis sa kinalalagyan, at anong kabutihang-loob ang makukuha sa pagtanaw sa pook na iyon. Isinalaysay ni Pulastya ang pinagmulan: matapos pumanaw si Satī at matapos ang paglapastangan ni Dakṣa, ang nalilitong Śiva ay dumating sa āśrama ng mga pantas na Vālakhilya. Nabighani ang mga asawa ng mga pantas sa anyo ni Śiva at lumapit; hindi siya nakilala ng mga pantas kaya isinumpa nila na “mahulog ang liṅga.” Nayanig ang sansinukob—lumindol ang lupa at nagulo ang dagat—kaya nagsumbong ang mga deva kay Brahmā, na tumukoy sa sanhi at nanguna sa kanila patungong Arbuda. Pinuri ng mga deva si Śiva sa paraang Veda at humiling ng pagpapanumbalik. Ipinahayag ni Śiva na ang nahulog na liṅga ay “di-nagagalaw” (acala) at hindi maililipat, at iisa ang lunas: sunud-sunod na pagsamba—una kay Brahmā, kasunod si Viṣṇu, Indra, iba pang mga deva, at sa huli ang mga Vālakhilya sa pamamagitan ng mga mantra ng Śatarudrīya; saka tumigil ang masasamang palatandaan. Humingi sila ng biyaya na kahit pagdampi sa liṅga ay mag-aalis ng karumihan; tinakpan ni Indra ang liṅga ng vajra upang hindi makita ng karaniwang tao, ngunit nanatili ang bisa ng paglilinis sa paglapit dito. Nagtatapos ang kabanata sa tagubiling pangkalendaryo: sa huling Caturdaśī ng buwan ng Phālguna, ang pag-aalay ng sariwang sebada (yava) at pagpapakain sa mga Brahmin ay nagdudulot ng pambihirang bunga, higit sa maraming ibang ritwal. May halimbawa: isang maysakit na lalaki na di-sinasadyang naiuugnay sa saktū (harinang mula sa inihaw na butil) sa pook na iyon ay nagkaroon ng mapalad na muling pagsilang; nang maunawaan niya ang bisa, taun-taon niyang isinagawa ang pag-aayuno, pagpupuyat sa gabi, at masaganang saktū-dāna. Sa huling phalaśruti, ipinangakong ang tapat na nakikinig ay mapapalaya sa mga pagkukulang na naiipon araw at gabi.
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
Ang adhyāya na ito ay nasa anyong pag-uusap nina Pulastya at Haring Yayāti. Nagtanong si Yayāti kung bakit naglakbay si Śiva sa maraming banal na pook (tīrtha) dahil sa banta na iniuugnay kay Kāma (Manobhava), at hiniling ang ganap na salaysay tungkol sa tahanan ni Kāmeśvara. Isinalaysay ni Pulastya na walang tigil na sinusundan ni Kāma si Śiva, paulit-ulit na nagpapakita na may handang busog at mga palaso. Matapos ang mahabang paglalakbay sa mga tanyag na tīrtha, bumalik si Śiva patungong Arbuda at hinarap si Kāma nang tuwiran; mula sa ikatlong mata ni Śiva ay lumitaw ang naglalagablab na apoy na tumupok kay Kāma, kasama ang busog at mga palaso, hanggang maging abo. Pagkaraan ay lumipat ang salaysay sa pagdadalamhati ni Rati at sa tangkang magsunog ng sarili, ngunit pinigil siya ng isang tinig mula sa langit at inutusan na magsagawa ng tapas. Sa loob ng isang libong taon ng masusing pagsamba—mga panata, pagkakaloob, japa, homa, at pag-aayuno—ipinagkaloob ni Śiva ang biyaya: muling ibinalik si Kāma bilang may katawan at ipinagpatuloy ang kanyang tungkulin sa basbas ni Śiva. Sa wakas, naunawaan ni Yayāti ang kadakilaan ni Śiva at itinatag ang pagsamba kay Śiva sa Arbuda; sinasabing ang darśana sa diyos na ito ay nag-aalis ng kapahamakan sa pitong kapanganakan, bilang phalaśruti at pagpapatibay sa kabanalan ng pook.
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
Isinalaysay ni Pulastya sa isang hari ang pangyayari tungkol sa anak ni Mṛkaṇḍu: isang batang may mapalad na mga palatandaan sa katawan, ngunit sinabi ng isang pantas na panauhin na mamamatay ito sa loob ng anim na buwan. Dahil dito, minadali ng ama ang upanayana at sinanay ang bata sa disiplin ng paggalang—pagyukod at pagpupugay sa mga Brahmin sa anumang edad. Nang dumating sa paglalakbay-panrelihiyon ang Saptarṣi, magalang silang binati ng bata at pinagpala siya ng mahabang buhay. Subalit si Aṅgiras, sa maselang pananaw, ay nakita ang nalalapit na kamatayan sa ikalimang araw at nagmungkahi ng lunas upang manatiling totoo ang kanilang pagpapala. Dinala ng mga ṛṣi ang bata sa Brahmaloka; matapos magtanong, ipinagkaloob ni Brahmā ang buhay na aabot hanggang isang kalpa. Pagbalik sa mga magulang, ipinahayag ng bata ang biyaya at nangakong magtatatag ng isang marikit na āśrama sa Bundok Arbuda at sasamba kay Brahmā. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pitṛ-tarpaṇa sa āśrama sa kabilugan ng buwan ng Śrāvaṇa ay nagbibigay ng ganap na bunga na tulad ng pitr̥medha; ang tarpaṇa sa dakilang mga Brahmin sa pamamagitan ng ṛṣi-yoga ay nagdudulot ng mahabang paninirahan sa Brahmaloka; at ang tapat na pagligo roon ay nag-aalis ng takot sa di-napanahong kamatayan sa loob ng angkan.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang maikling aral kung saan si Pulastya ay nagsasalita sa isang dakilang hari (nṛpaśreṣṭha). Itinuturo niya na magtungo sa isang pinakamataas na liṅga na ganap na nag-aalis ng kasalanan (liṅgaṃ pāpaharaṃ param), kilala sa buong daigdig, na itinatag ng pantas na si Uddālaka, na tinatawag na Uddālakeśvara. Ipinapakita ng kabanata ang pananampalatayang malapit sa ritwal: ang paghipo (spṛṣṭa), pagtanaw (dṛṣṭa), at lalo na ang pagsamba (pūjita) sa liṅga ay may bisa. Ang mga bunga ay inilalahad sa tatlong antas: (1) pangkasalukuyang kagalingan—pagkalaya sa lahat ng karamdaman (sarvaroga-vinirmukta); (2) katatagang panlipunan at pang-ritwal—pagiging karapat-dapat na makamit o mapanatili ang buhay-grihastha o maybahay (gārhasthyaṃ prāpnuyāt); at (3) pag-angat na pangkaligtasan—pagkalaya sa lahat ng kasalanan at pagdakila sa kaharian ni Śiva (śivaloke mahīyate). Sa huli, itinatala ng kolofon na ang kabanatang ito ay nasa Prabhāsa Khaṇḍa, Arbuda Khaṇḍa, bilang Adhyāya 42.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
Itinuro ni Pulastya sa haring kausap na magtungo sa isang banal na liṅga na tinatawag na Siddhaliṅga, na inilalarawang nagbibigay ng “mabuting katuparan” at itinatag ng mga siddha. Inilalahad ang dambana bilang tagapag-alis ng lahat ng pātaka, ang mabibigat na dungis at kasalanan. Pagkaraan, tinutukoy ang isang kalapit na kuṇḍa na may pambihirang dalisay na tubig; ang pagligo roon ay sinasabing nagpapalaya mula sa kasalanang brahmahatyā, isang huwarang malaking kasalanan sa diskursong Purāṇiko at pang-batas. Pinalalawak pa ang bisa ng pook: anumang hangaring pagnilayan habang naliligo ay ipinangakong matatamo, at sa wakas ng buhay ay mararating ang “pinakamataas na kalagayan”. Sa pangwakas na kolofon, inilalagay ang kabanatang ito sa malawak na balangkas ng Skanda Purāṇa, binabanggit ang Prabhāsa Khaṇḍa, ang bahaging Arbuda Khaṇḍa, at ang pamagat ng adhyāya, bilang panloob na tanda para sa paglipat at pag-iindeks.
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
Ang kabanatang “Gajatīrtha-prabhāva-varṇana” ay naglalahad ng patnubay ni Pulastya sa isang hari upang magtungo sa walang kapantay na pook-paglalakbay na tinatawag na Gajatīrtha. Ipinapakita ang kapangyarihan ng tīrtha sa pamamagitan ng mga halimbawa mula sa sinaunang panahon. Noon, ang mga elepanteng tagapagbantay ng mga direksiyon (diggaja), na inilalarawang disiplinado at nalinis, ay nagsagawa ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno) sa lugar na iyon, kasama ang iba pang mga elepanteng tagapasan ng daigdig na pinamunuan ni Airāvata. Ang sentrong aral ng kabanata ay ang wastong banal na pagligo (samyaṅ-snānā) sa Gajatīrtha; ang sinumang maligo nang tama ay tatanggap ng bunga ng kabutihang katumbas ng “gaja-dāna,” ang mapagpalang pag-aalay o pagbibigay ng isang elepante. Sa gayon, pinagdurugtong nito ang banal na heograpiya, huwarang kasaysayan ng pagtalima, at tiyak na pagtutuos ng gantimpalang espirituwal.
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
Inilalahad sa adhyaya na ito ang tagubilin ni Pulastya tungkol sa Devakhāta, isang tīrtha na itinuturing na may sukdulang kabanalan at dakilang bisa ng kabutihang-loob. Sinasabing ang katanyagan nito ay kusang nahahayag at kinikilala ng mga pantas at marurunong (vibudha). Pagkaraan, itinatakda ang gawaing pang-ritwal: ang pagsasagawa ng śrāddha sa pook na ito, lalo na sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan), at higit pang mainam kapag tumapat sa panahong ang araw ay lumilipat sa Kanyā (Virgo) ayon sa kalendaryo. Iniuugnay ang ritong ito sa dalawang bunga: ang nagsasagawa ay nagkakamit ng mataas na kalagayan pagkamatay, at ang mga pitṛ (mga ninuno) ay tumatanggap ng biyayang pagliligtas, maging yaong sinasabing napadpad sa mahihirap na kapalaran. Nagtatapos ang kabanata sa karaniwang colophon na nagsasaad na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa at Arbuda Khaṇḍa, at pinapangalanan ang paksa bilang salaysay ng pinagmulan at kadakilaan (māhātmya) ng Devakhāta.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang pagtuturo ni Pulastya, na gumagabay sa tagapakinig tungo sa isang tiyak na banal na hantungan: ang Vyāseśvara, dambanang itinatag ni Vyāsa. Ang panimulang tagubilin na “pagkatapos ay dapat pumunta sa Vyāseśvara” ay nagpapakita na ang paglalakbay-panata ay may kaayusan sa loob ng mas malawak na sagradong mapa ng Arbuda. Ang sentro ng paksa ay darśana—ang mapagpalang pagtanaw sa Diyos at sa banal na pook—bilang kaalamang nagbabago ng pagkatao. Sinasabing ang pagdalo at pagtanaw ay nagbubunga ng medhā (linaw ng talino), mati (wastong pag-unawa at paghatol), at śuci (kadalisayan). Sa hulihan, tinutukoy ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 śloka, nasa ikapitong Prabhāsa Khaṇḍa at ikatlong Arbuda Khaṇḍa, at ang kabanatang ito ang ika-46—isang pamantayang tanda para sa pagbigkas, pagsipi, at pag-iingat sa talaan.
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
Itinuro ni Pulastya sa hari na magtungo sa kilalang Gautama Āśrama, isang banal na pook-ermitanyo kung saan dating nagsagawa ng matitinding austeridad ang pantas na si Gautama. Si Gautama, isang lubhang matuwid na muni, ay sumamba kay Mahādeva nang may taimtim na debosyon; bunga nito, isang dakilang liṅga ang sumibol na tila tumusok mula sa lupa, tanda ng natatanging pag-iral ni Śiva sa lugar na iyon. Isang tinig mula sa himpapawid (ākāśavāṇī) ang nag-utos na sambahin ang liṅga at nag-anyaya ng kahilingan. Hiniling ni Gautama ang walang hanggang paglapit ng Diyos sa āśrama at ang kaligtasang biyaya para sa mga deboto: sinumang makakita kay Śiva roon nang may tapat na bhakti ay makaaabot sa Brahmaloka. Itinakda rin ang panahon: ang makadungaw sa diyos sa ika-14 na araw ng buwan (caturdaśī) sa madilim na kalahati ng Māgha ay magkakamit ng pinakamataas na kalagayan (parā gati). Isinasalaysay din ang mga kalapit na biyayang pang-ritwal: may sagradong imbakan ng tubig (kuṇḍa) na ang pagligo ay nakapag-aangat ng angkan; ang śrāddha na isinasagawa roon—lalo na sa panahong indusaṃkṣaya (pagkawala/paghina ng buwan, sandaling maaaring kaugnay ng eklipse)—ay itinuturing na kapantay ng Gayā-śrāddha. Ang pagbibigay ng linga/linga? (tila-dāna, pag-aalay ng linga: buto ng linga o sesame) ay nagdudulot ng mahabang pananatili sa langit ayon sa dami ng butil. Binabanggit din ang paghahambing ng mga bunga ng paglalakbay-dambana, gaya ng pagligo sa Godāvarī sa panahon ng Siṃhastha ni Jupiter at iba pang tanyag na paglulubog sa mga ilog, upang ilugar ang tīrtha na ito sa mas malawak na kalendaryo at “ekonomiya” ng merit.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
Inilalarawan ni Pulastya ang tīrtha na tinatawag na Kulasantāraṇa, na ipinakikilalang “walang kapantay” na pook kung saan ang wastong pagligo ay sinasabing nakapag-aangat ng buong angkan. Isinasalaysay ang kaso ng dating haring Aprastuta, na inilalarawang lumihis sa wastong asal: marahas na pamamahala, kasakiman at paggawa ng kasalanan, at pagwawalang-bahala sa dāna (pagkakaloob), jñāna (kaalamang espirituwal), at disiplinadong pamumuhay. Sa katandaan, nagkaroon siya ng pangitain sa panaginip: ang mga pitṛ (ninuno) na nagdurusa ay nagsabing bagaman namuhay sila ayon sa dharma, napahamak sila sa impiyerno dahil sa kanyang mga gawa, kaya hinihimok siyang magsagawa ng mapalad na pagsamba at mga ritwal na pampagwawasto. Ipinagtapat ng hari ito kay Reyna Indumatī, na nagpatibay sa aral na ang mabuting anak ay nag-aangat sa mga ninuno samantalang ang masamang anak ay nakapipinsala sa kanila, at pinayuhang sumangguni sa mga brāhmaṇa na bihasa sa dharma. Itinakda ng mga brāhmaṇa ang maayos na lunas: dīkṣā at paglilinis ng katawan, malawak na tīrtha-yātrā na may snāna (banal na pagligo) at dāna, at saka pa lamang karapat-dapat sa iba pang mga handog at sakripisyo. Naglakbay ang hari, narating ang dalisay na tubig ng Arbuda, at naligo nang may nakatuong pananampalataya; napalaya ang mga ninuno mula sa mabagsik na impiyerno at nagpakita sa mga sasakyang makalangit. Ipinahayag nilang ang pook ay tatawaging Kulasantāraṇa at inanyayahan ang hari na umakyat sa langit nang may katawan dahil sa bisa ng tīrtha. Sa wakas, muling pinagtibay ni Pulastya ang kapangyarihan ng pook at binanggit ang mapalad na mga panahon—kabilang ang rākā-soma at pagsasanib na vyatīpāta—na lalo pang nagpaparami sa gantimpala ng banal na pagligo.
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
Isinalaysay ni Pulastya ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa Rāmatīrtha, isang banal na tīrtha na madalas dalawin ng mga ṛṣi; ang pagligo roon ay sinasabing nagdudulot ng pagkapawi ng kasalanan (pāpa-saṅkṣaya). Pagkaraan ay ibinalik ang salaysay sa pinagmulan: si Bhārgava Rāma (Paraśurāma), mandirigmang asetiko, ay nagsagawa ng mahabang tapas upang mapahina at mabawasan ang mga kaaway. Matapos ang tatlong daang taon, nalugod si Mahādeva at nagkaloob ng biyaya, ibinigay ang kataas-taasang sandatang Pāśupata; ang bisa nito’y sinasabing gumagana kahit sa pag-alaala lamang, na nagdudulot ng “paglipol sa kaaway.” Ipinahayag din ni Mahādeva na ang kaugnay na imbakan ng tubig ay kikilalaning Rāmatīrtha sa tatlong daigdig dahil sa banal na pagpapala. Sumunod ang tagubiling pangkalendaryo at ritwal: sa kabilugan ng buwan (pūrṇimā) ng Kārttika, kapag naroon ang Kṛttikā-yoga, ang masidhing pagsasagawa ng śrāddha sa pook na ito ay nagbibigay ng ganap na bunga para sa mga pitṛ (ninuno), at kaugnay din ng pagbawas ng kaaway at matagal na pananatili sa langit. Sa wakas, naglaho si Mahādeva; si Paraśurāma ay nagdalamhati sa pagkamatay ni Jamadagni, nagsagawa ng tarpaṇa “tatlong ulit na tig-pito,” at ang kanyang panata ang naglatag ng konteksto ng tunggalian laban sa mga kṣatriya; pangkalahatang turo: magsagawa ng śrāddha rito nang may pagsisikap, lalo na para sa mga kṣatriyang naghahangad ng nasabing bunga.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
Inilalahad ng adhyāya na ito ang pang-teolohiyang pangaral ni Pulastya sa isang hari tungkol sa Kotitīrtha, na ipinakikilalang banal na pook na naglilinis at sumisira sa lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana). Ipinapaliwanag ng kabanata kung bakit ang lakas ng mga tīrtha na umaabot sa “koṭi” (crore) ay naiipon sa ilang tiyak na lugar: binibilang nito ang napakaraming tīrtha at sinasabing isang “bahaging koṭi” ang nanahan sa Bundok Arbuda, samantalang ang kaugnay na pagtipon ay iniuugnay sa Puṣkara, Kurukṣetra, at isang “kalahating-koṭi” sa Vārāṇasī, na pinupuri at binabantayan ng mga diyos. Pangunahing tema rin ang pagiging marupok ng mga ritwal sa Kali-yuga: kapag ang mga tao’y nagiging “mleccha-bhūta” at ang pakikisalamuha ay nagdudulot ng pagkagambala sa tīrtha (tīrtha-viplava), sinasabing ang mga tīrtha ay mabilis na mananatili sa mga nabanggit na pinangangalagaang himpilan. Pagkatapos, nagbibigay ito ng gabay sa pagsasagawa: magsagawa ng banal na pagligo nang buong pagsisikap, lalo na sa kṛṣṇa-pakṣa trayodaśī sa buwan ng Bhādrapada (Nabhāsyā). Sa wakas, itinatakda ang gantimpala: lahat ng pagligo, japa, at homa na isinasagawa roon ay nagiging “koṭi-guṇa,” ibig sabihi’y napaparami nang isang crore na ulit sa biyaya ng lugar.
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
Ang adhyāya na ito ay isang salaysay ng pinagmulan ng isang tīrtha na isinisingit sa pagtuturo ni Pulastya sa isang hari. Sa simula, itinatampok ang isang “walang kapantay” na tīrtha na nakapag-aalis ng kasalanan, na itinatag/kinilala kaugnay ni Candra, ang Diyos ng Buwan. Isinasalaysay pagkatapos ang mitikong pinagmulan ng eklipse (grahaṇa): si Rāhu, dahil sa poot mula sa pangyayari ng amṛta, ay naging di-namamatay matapos uminom ng nektar; pinugutan siya ni Viṣṇu, ngunit nanatili ang ulo at patuloy na nagdudulot ng pangamba sa mga deva, lalo na kay Candra tuwing may eklipse. Upang humingi ng pag-iingat, naglakbay si Candra sa Arbuda, binutas at biniyak ang tuktok ng bundok, lumikha ng malalim na yungib, at nagsagawa ng matinding tapas sa loob nito. Nalugod si Maheśvara (Śiva) at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Candra ang pag-alis sa ipinangakong “pagdakma” ni Rāhu sa oras ng eklipse. Kinilala ni Śiva ang kapangyarihan ni Rāhu, ngunit nagtatag ng kapalit na kaayusang ritwal: sa eklipse ng Buwan, ang sinumang magsagawa ng snāna (banal na paliligo) at dāna (paglilimos/pag-aalay) sa pook na ito ay magkakamit ng mapalad na kagalingan; ang sukṛta (kabutihang bunga) ay magiging di-nasisira, at ang dalamhati ni Candra ay mapapawi sa pamamagitan ng ritwal. Tinawag ang lugar na “Chandrodbheda” sapagkat biniyak ang tuktok ng bundok para sa tapas; ang pagligo roon sa oras ng eklipse ay nagdudulot ng paglaya sa muling pagsilang, at ang pagligo at darśana tuwing Somavāra (Lunes) ay nagtitiyak ng paninirahan sa daigdig ni Candra. Sa wakas, naglaho si Śiva at masayang nagbalik si Candra sa kanyang kinalalagyan.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
Isinalaysay ni Pulastya kay Haring Yayāti ang bantog na kabanalan ng dakilang tuktok na tinatawag na Īśānīśikhara: ang pagtanaw pa lamang dito ay nagpapalaya sa tao mula sa pāpa (kasalanan) at nagkakaloob ng pagpapala sa loob ng pitong kapanganakan. Nang usisain ni Yayāti kung kailan at bakit nag-tapasya (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno) si Devī roon, isiniwalat ni Pulastya ang isang pangyayaring makalangit. Nangamba ang mga deva na kung mahuhulog ang kapangyarihan ni Śiva sa “bukirin” ni Devī ay masisira ang kaayusan ng sansinukob; kaya palihim nilang inutusan si Vāyu na humiling ng pagpipigil. Si Śiva, dahil sa kahinhinan, ay umurong; si Devī, nabagabag, ay nagbitiw ng sumpa—mawawalan ng supling ang mga deva, at si Vāyu ay magiging walang katawan. Sa galit, umalis si Devī patungong Arbuda. Humingi ng pakikipagkasundo si Indra at ang mga deva; lumapit si Śiva at ipinaliwanag na ito’y tungkulin para sa kapakanan ng daigdig ng mga diyos, at nangakong sa ikaapat na araw ay magkakaroon si Devī ng anak mula sa sarili niyang katawan. Mula sa pahid na unguento ng katawan, nilikha ni Devī ang apat-na-kamay na Vināyaka; binigyan siya ni Śiva ng buhay at siya’y naging pinunong sinasamba ng lahat, na dapat parangalan muna sa lahat ng ritwal. Ipinahayag ng mga deva na ang tuktok ay tagapuksa ng kasalanan sa paglilingkod at pagtanaw; ang pagligo sa banal na tubig nito’y nagdadala sa kalagayang walang-kamatayan, at ang mga pagtalima sa Māgha (maliwanag na ikatlong tithi) ay nagbibigay ng ligaya sa pitong kapanganakan.
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
Isinalaysay ni Pulastya ang paglipat ng salaysay sa bantog na tīrtha na tinatawag na Brahmapada, na pinupuri sa tatlong daigdig. Sa Bundok Arbuda, sa konteksto ng paglalakbay-panata at pagtalima sa mga gawi na kaugnay ni Acaleśvara, nagtipon ang mga deva at ang mga nalinis na ṛṣi. Ang mga ṛṣi, pagod sa mahihigpit na disiplina—mga tuntunin, homa, mga panata, paliligo, pag-aayuno, mahirap na japa at mga ritwal—ay humiling kay Brahmā ng isang praktikal na upadeśa upang matawid ang “karagatan ng saṃsāra” at luminaw ang daan tungo sa pagkamit ng langit. Tumugon si Brahmā nang may habag: itinakda niya ang sarili niyang mapalad na “padam” bilang pook na sumisira ng kasalanan. Ayon sa kanya, ang simpleng pagdampi o ang tapat na pagharap at pagtuon ng loob doon, kung may matatag na śraddhā, ay makapagdudulot ng mabuting hantungan kahit wala ang karaniwang sangkap ng snāna, dāna, vrata, homa, at japa; ang tanging di-maaaring mawala ay ang di-natitinag na pananampalataya. Ibinigay din ang takdang kalendaryong liturhiko: sa Kārttika Pūrṇimā, sumamba gamit ang tubig, prutas, pabango, mga garland at mga pamahid, at pagkatapos ay magpakain ng matatamis sa mga Brahmin ayon sa kakayahan—na nagbubukas ng daan sa mundong Brahmā na mahirap marating. Nagtatapos ang salaysay sa isang kababalaghan: ang kulay at laki ng padam ay nag-iiba ayon sa mga yuga—sa Kṛta, puti at di-mabilang; sa Tretā, pula; sa Dvāpara, kayumangging dilaw; at sa Kali, napakaliit na itim—na nagpapatingkad sa simbolismong pang-panahon at pang-teolohiya ng banal na pook.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
Inilalahad ng kabanatang ito ang salaysay ni Pulastya kung paano naitatag ang Tripuṣkara sa Bundok Arbuda. Inilarawan si Brahmā (Padmayoni) na patungo sa Puṣkara upang magsagawa ng sandhyā-pūjā, ayon sa panatang igagalang niya ang sandhyā sa Tripuṣkara habang nananatili siya sa daigdig ng tao. Habang nagpapatuloy ang dakilang yajña ni Vasiṣṭha, namagitan si Vasiṣṭha: dumating na ang tamang karmakāla, ang takdang oras ng katuparan ng ritwal, at kung wala si Brahmā ay hindi ito makakaganap nang ganap. Kaya hiniling niya kay Brahmā na dalhin ang Tripuṣkara sa pook ng paghahandog, isagawa roon ang sandhyā-pagsamba, at pagkatapos ay magpatuloy bilang banal na tagapangulo ng seremonya. Pagkaraan ng pagninilay, dinala ni Brahmā ang tatluhang Puṣkara (jyēṣṭha–madhya–kaniṣṭha; ang tatlong Puṣkara tīrtha) sa lubhang mapagpala at banal na imbakan ng tubig sa Arbuda; mula noon, sinasabing naroon ang Tripuṣkara sa Arbuda. Binibigkas din ang phalaśruti: ang sinumang may kapanatagan na maligo at magbigay ng dāna sa kabilugan ng buwan ng Kārttika ay makakamit ang mga daigdig na nagtatagal; at sa hilaga ay naroon ang dakilang Sāvitrī-kuṇḍa, kung saan ang snāna at dāna ay nagdudulot ng mapalad na kaganapan.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
Inilalahad sa kabanatang ito ang turo ni Pulastya sa isang haring kinakausap niya tungkol sa pagpunta sa mapalad na Rudrahrada, isang sagradong lawa na ang bisa ay nakaugnay sa debosyonal na pagligo. Una, kinikilala ang tīrtha at ipinahahayag ang pangakong nagbabagong-buhay: ang sinumang maligo roon nang may bhakti (taos na pagsamba) ay makakamit ang mataas na kalagayang tinatawag na gaṇādhiśatva—pakikiisa o pamumuno sa mga gaṇa ni Śiva. Isinasalaysay din ang pinagmulan: matapos mapuksa ang demonyong si Andhaka, si Vṛṣabhadhvaja (Śiva), kasama ang kaniyang mga gaṇa, ay naligo at nagtatag ng isang lawa; kaya ito tinawag na Rudrahrada, bilang batayang banal ng kapangyarihang ritwal nito. Sa huli, itinatakda ang tuntunin ng pagtalima: ang pagligo sa araw ng caturdaśī (ika-14 na araw ng buwan) ay nagdudulot ng gantimpalang kasinghalaga ng pagsasanib ng lahat ng tīrtha. Nagtatapos ang kabanata sa kolofon na nagsasabing ito ang ika-55 adhyāya ng Arbuda Khaṇḍa sa loob ng Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
Inilalahad sa kabanatang ito ang pagtuturo ni Pulastya sa isang hari tungkol sa dakilang dambana na tinatawag na Guhēśvara. Inilarawan ito bilang isang liṅga na nasa loob ng yungib (liṅga sa gitna ng guha), at noon pa man ay sinamba na ng mga siddha, kaya’t pinagtitibay ang kabanalan at kapangyarihan ng pook. Ipinapakita rin ang bunga ng pagsamba ayon sa layon ng puso: ang taong lumalapit at sumasamba habang nag-iisip ng isang tiyak na hangarin ay makakamit ang katumbas na layunin. Ngunit ang pagsambang walang pagnanasa o paghingi (niṣkāma) ay itinuturing na nag-aakay tungo sa mokṣa, ang ganap na paglaya. Sa hulihan, binabanggit na ito’y kabilang sa Skanda Mahāpurāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, Arbuda Khaṇḍa, bilang ika-56 na adhyāya.
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
Itinuro ni Pulastya sa isang hari ang tungkol sa gubat na tinatawag na Aviyuktavana, na may natatanging phala: ang sinumang makakita o manirahan doon ay hindi mananatiling hiwalay sa minamahal. Pinatibay ang pahayag na ito sa pamamagitan ng isang alamat na nagpapaliwanag ng pinagmulan ng kabanalan ng lugar. Nang agawin ni Nahusha ang kapangyarihan ni Indra, si Śacī—kabiyak ni Indra—ay nagdalamhati at pumasok sa gubat na iyon. Sa likás na bisa ng gubat (tat-prabhāva), si Indra (Śatakratu), na dating napahiwalay, ay naibalik at nagbalik; kaya’t sumikat ang pook bilang kṣetra ng muling pagkikita. Pagkaraan, pinagkalooban ni Śacī ng biyaya ang gubat: sinumang lalaki o babae na napahiwalay sa mahal sa buhay, kung mananatili roon kahit isang gabi, ay magkakamit ng saṅga (muling pagsasama) at muling makikitira kasama ang minamahal. Binanggit din ang karagdagang gantimpala: pinupuri ng mga pantas na Brahmana ang phaladāna—pag-aalay o pagbibigay ng mga prutas—lalo na para sa mga babaeng naghahangad ng supling (vandhyā—baog), na sinasabing makatatamo ng “bunga ng isang anak na lalaki” (putra-phala). Sa wakas, tinutukoy ng kolopon na ito ang Kabanata 57 ng Arbuda Khaṇḍa sa loob ng Prabhāsa Khaṇḍa ng Skanda Mahāpurāṇa.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang isang aral na pang-teolohiya na itinuro ni Pulastya sa isang hari. Itinatampok niya ang isang tiyak na pook-paglalakbay na banal—ang Umā–Maheśvara Tīrtha—at inilalarawan ito bilang lugar na nagbibigay ng pinakadakilang kabutihang-loob at gantimpalang espirituwal. Ikinakabit ng salaysay ang pagkakatatag ng pook sa isang debotong nagngangalang Dhundhumāra, at binibigyang-diin na ang bhakti (taos-pusong debosyon) ang nagpapabanal sa heograpiya. Payak ang tagubilin: ang manlalakbay ay dapat pumunta sa Umā–Maheśvara at sambahin ang banal na mag-asawa, sina Umā at Maheśvara, nang may taimtim na paggalang. Sa phalāśruti, ipinangako na ang sumasamba ay makaiiwas sa kamalasan sa loob ng pitong sunod-sunod na kapanganakan, bunga ng disiplinadong pagsamba sa itinakdang tīrtha.
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
Ang adhyāya na ito ay isang alamat ng tīrtha na isinalaysay ni Pulastya. Ipinakikilala ang Mahaujasa bilang pātaka-nāśana tīrtha—isang banal na pook na nakapapawi ng mabibigat na kasalanan—at ang pagligo roon ay nagbabalik ng tejas, ang ningning at mapalad na lakas. Si Indra (Śakra), dahil sa bunga ng brahmahatyā, ay inilarawang nawalan ng śrī at tejas, may mabahong amoy, at itinakwil ng mga diyos sa usaping panlipunan at pang-ritwal. Upang maibalik ang kanyang kalagayan, sumangguni si Indra kay Bṛhaspati. Itinuro ni Bṛhaspati na ang tīrtha-yātrā sa lupa ang kinakailangang daan upang muling makamit ang tejas; hindi ito nadaragdagan kung walang tīrtha. Matapos maglakbay sa maraming banal na lugar, dumating si Indra sa Arbuda, nakita ang isang imbakan ng tubig, naligo, at muling nagkaroon ng mahā-ojas—dakilang sigla at lakas. Nawala ang baho at muli siyang tinanggap ng mga diyos, kaya ipinahayag niya ang phalaśruti na may takdang panahon: ang sinumang maligo rito sa oras ng “pag-angat” ni Śakra—sa pagtatapos ng maliwanag na kalahati ng buwan Āśvina—ay makakamit ang pinakamataas na kalagayan at magkakaroon ng śrī sa maraming kapanganakan. Pinagdurugtong ng kabanata ang pagkakasalang moral, paglilinis na ritwal, kabanalan ng pook, at pagsunod sa tamang panahon.
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
Itinuro ni Pulastya sa tagapakinig ang pagpunta sa walang kapantay na Jambū Tīrtha, at sinabi niyang ang wastong paliligo roon ay nagbubunga ng ninanais na gantimpala. Pagkaraan, bumalik ang salaysay sa isang naunang pangyayari: si Haring Nimi ng Sūryavaṃśa, sa katandaan, ay nagtungo sa Bundok Arbuda at nagsagawa ng prāyopaveśana (disiplinadong pag-aayuno hanggang sa kamatayan) na may matinding pagtuon ng isip. Dumating ang maraming pantas at nagsagawa ng makabuluhang dharma-discourse tungkol sa mga huwarang rajaṛṣi, mga banal na ṛṣi, at mga tradisyong Purāṇiko. Sa wakas, binigkas ni Ṛṣi Lomaśa ang isang malawak na tīrtha-māhātmya. Nang marinig ito, nabagabag si Nimi at nagsisi na hindi siya noon pa nagpalawak ng pagdalaw at paliligo sa mga tīrtha; kaya humingi siya ng paraan upang makamtan ang bunga ng lahat ng tīrtha. Dahil sa habag, nangako si Lomaśa na sa kapangyarihan ng mantra ay dadalhin niya sa mismong lugar ang mga tīrtha na nagmula sa Jambūdvīpa, at inutusan ang hari na maligo sa nagkaisang banal na tubig. Nagmuni si Lomaśa; dumating agad ang mga tīrtha, at lumitaw ang punong Jambū bilang patunay. Naligo si Nimi sa imbakan ng ‘lahat-ng-tīrtha’ at kaagad na umakyat sa langit kasama ang kanyang katawan; kaya tinandaan ang pook bilang Jambū Tīrtha. Idinagdag din ang gantimpalang pangkalendaryo: kapag ang araw ay nasa Kanyā (Virgo), ang pagganap ng śrāddha roon ay sinasabing kapantay ng bisa ng Gayāśīrṣa.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang pagtuturo ni Pulastya sa isang haring tagapakinig tungkol sa isang napakabanal at lubhang mapagkaloob na pook-tubig (tīrtha) na tinatawag na Gaṅgādhara, na inilarawang supuṇya at may “dalisay na tubig” (vimala-udaka). Inuugnay ang kabanalan ng lugar sa isang pagpapakita ayon sa Śaiva: ang Diyos (tinukoy bilang Hari/Śiva) ay nag-anyong Acalēśvara at pinupuri bilang Siya na “humawak” sa Gaṅgā nang ito’y bumaba mula sa langit, kaya’t napabanal ang pook sa pamamagitan ng kosmikong pagpigil at biyaya. Itinatakda rin ang pagsasagawa: ang paliligo (snāna) sa tīrtha sa araw ng aṣṭamī, na may payapang at nakatuong isip (samāhita). Ang bunga ay itinataas—pagkamit ng pinakamataas na kalagayan na mahirap maabot kahit ng mga diyos—na nagpapahiwatig na ang wastong panahon, lugar, at layon ng puso ay nagkakaisa upang magbunga ng pambihirang kabanalan at meritong espirituwal.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
Isinalaysay ni Pulastya ang isang pagkakasunod ng paglalakbay-dambana, na nag-uutos sa tagapakinig na dumalaw sa dalawang liṅga: ang Kāṭeśvara, na sinasabing hinubog ni Gaurī (Umā), at ang Gaṅgeśvara, na hinubog ng diyosang-ilog na si Gaṅgā. Ang pinagmulan ng salaysay ay ang dating alitan nina Umā at Gaṅgā tungkol sa saubhāgya—kapalarang mapalad at kabanalan ng buhay-mag-asawa. Habang naghahanap si Gaṅgā ng pook na pagtatayuan ng liṅga, nakita ni Gaurī ang isang magandang anyo ng bundok na kahawig ng liṅga, na may anyong parang singsing (kāṭaka), at nagsagawa ng pagsamba nang may ganap na śraddhā. Nalugod si Mahādeva, nagkaloob ng darśana at nagbigay ng biyaya. Pinangalanan ni Gaurī ang dambana bilang Kāṭeśvara at ipinahayag ang phalāśruti: para sa mga babaeng nagdurusa dahil sa karibal na asawa o pagkakahiwalay, ang pagtanaw pa lamang sa pook na ito ay sinasabing nag-aalis ng lagnat/pighati, nagbibigay ng kaginhawahan, at nagbabalik ng auspiciousness sa tahanan. Sumamba rin si Gaṅgā, tumanggap ng biyaya, at itinatag ang Gaṅgeśvara, kaya’t naging magkapares ang dalawang dambana na dapat kapwa makita. Binibigyang-diin ang kaginhawahang hinahanap ng mga babaeng nagnanais maalis ang “sapatnī-doṣa” at makamtan ang sukha at saubhāgya. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay ng mga bungang ito bilang patuloy na paanyaya sa debosyon sa banal na heograpiya ng Arbuda.
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
Tinapos ni Pulastya ang pinaikling salaysay tungkol sa kadakilaan ng Bundok Arbuda, at ipinaliwanag na kung ililista nang buo, kahit mga dantaon ng pagsasalaysay ay hindi sasapat dahil sa di-mabilang na mga tīrtha at banal na tahanang itinatag ng mga ṛṣi. Ipinahahayag ng kabanata na laganap ang kabanalan sa Arbuda: walang tīrtha, siddhi, punongkahoy, ilog, o presensiyang maka-Diyos na wala roon. Ang mga naninirahan sa “magandang Bundok Arbuda” ay inilalarawan bilang tagapagdala ng kabutihang-loob at merito. Ang hindi nakakakita sa Arbuda “sa lahat ng panig” ay itinuturing na hindi natatamo ang tunay na pakinabang ng buhay, yaman, o pag-aayuno at pagninilay (tapas). Pinalalawak din ang bisa ng pagliligtas hanggang sa lahat ng uri ng nilalang—insektong maliliit, hayop, ibon—at sa apat na paraan ng kapanganakan. Ang pagkamatay sa Arbuda—maging walang pagnanasa o may pagnanasa—ay sinasabing humahantong sa Śiva-sāyujya, ang pakikiisa kay Śiva, na malaya sa pagtanda at kamatayan. Sa phalaśruti, ang araw-araw na pakikinig sa salaysay na ito ng Purāṇa nang may pananampalataya ay nagbibigay ng bunga ng paglalakbay-dambana; kaya nararapat na maglakbay patungong Arbuda upang makamit ang siddhi sa mundong ito at sa susunod.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.