Adhyaya 30
Itinuro ni Pulastya kay Yayāti na dalawin ang Agni-tīrtha, isang lubhang nagpapadalisay na banal na pook kung saan minsang “nawala” si Agni at muling natagpuan ng mga Deva. Ipinaliwanag ang sanhi: labindalawang taong tagtuyot ang nagbunga ng taggutom at pagguho ng kaayusang panlipunan. Si Viśvāmitra, nanghihina sa gutom, ay napadpad sa pamayanan ng caṇḍāla, nakakita ng patay na aso, niluto ito at inihandog sa apoy—isang gawaing tinawag na abhakṣya-bhakṣaṇa, ang maruming pagkain ng hindi dapat kainin. Ayaw ni Agni na mapilit tumanggap ng di-dalisay na handog, at iniuugnay niya ang tagtuyot sa pamamahala ni Indra; kaya umurong siya mula sa daigdig ng tao. Dahil dito, nanghina ang mga ritong yajña (gaya ng agniṣṭoma) at ang katatagan ng lipunan. Hinanap ng mga Deva si Agni; isang śuka (loro) ang nagbigay ng palatandaan sa kanyang paggalaw, hanggang sa magtago si Agni sa punong śamī/aśvattha at pagkatapos ay sa isang anyong-tubig sa Bundok Arbuda, na hindi mapansin. Isang palaka (dardura) ang nagsiwalat ng kinaroroonan niya sa bukal ng bundok (nirjhara), kaya isinumpa ni Agni ang palaka ng “vijihvatva” (kapinsalaan sa dila). Pinuri ng mga Deva si Agni bilang “bibig” na tumatanggap at nagpapakain sa mga diyos at bilang sandigan ng sansinukob. Ipinahayag ni Agni ang hinanakit tungkol sa maruruming handog at sa tagtuyot. Ipinaliwanag ni Indra ang pampolitika at pang-etikal na dahilan ng pagpigil sa ulan (kaugnay ng salaysay nina Devāpi, Pratīpa, at ng pagmamana ni Śantanu), at inutusan ang mga ulap na magpaulan muli. Nalugod si Agni, pumayag na manatili, at hiniling na ang anyong-tubig ay makilala bilang Agni-tīrtha. Ayon sa phalāśruti, ang wastong pagligo rito ay nagdadala sa Agni-loka; ang tiladāna (pag-aalay ng linga/linga ng sesame) ay may bunga na tulad ng agniṣṭoma; at ang pagbigkas o pakikinig sa māhātmya ay nag-aalis ng mga kasalanan, pati yaong naiipon araw at gabi.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि
Sinabi ni Pulastya: Pagkaraan nito, dapat magtungo sa Agni-tīrtha, ang kataas-taasang tagapaglinis para sa mga tao. Doon, noong unang panahon, nawala ang Apoy (Vahni)—at doon din siya muling natagpuan, maging ng mga diyos.
Verse 2
ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने
Sinabi ni Yayāti: Sa anong dahilan, O kagalang-galang, nawala noon ang Apoy (Vahni), O pinakamainam sa mga dwija? At paano siya natagpuan muli roon din? Dakilang muni, sumibol sa akin ang pag-uusisang ito.
Verse 3
पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः
Sinabi ni Pulastya: Noong unang panahon, napigil ang pag-ulan sa loob ng labindalawang taon. Pinahirapan ng gutom, ang buong daigdig ay nalugmok sa matinding pag-aalinlangan at panganib.
Verse 4
प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः
Halos lahat ay namatay; ang mga naiwan sa ibabaw ng lupa ay tila patay na rin. Ang mga nilalang sa gubat at sa nayon—mga alagang hayop, mga ibon, at mababangis na hayop—ay napuksa.
Verse 5
एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः
Nang dumating ang gayong matinding paghihirap sa daigdig ng mga mortal, O hari, ang dakilang muni na si Viśvāmitra ay nalugmok sa malalim na pag-aalinlangan at dalamhati.
Verse 6
अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्तः क्षुत्क्षामः पर्यटन्दिशः
Dahil sa kakulangan ng pagkain, mga halamang-gamot, at katas na pampalakas, halos buto na lamang ang natira sa kanya. Pagkaraan, sa ibang araw, lupaypay sa gutom, siya’y nagpagala-gala sa iba’t ibang dako.
Verse 7
चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम् । तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम
Dahil sa matinding gutom at uhaw, siya’y napadpad sa tirahan ng isang caṇḍāla. Doon ay nakita niya ang isang asong patay, tuyot na tuyot—O pinakamainam sa mga hari.
Verse 8
तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु । क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्
Kinuha niya iyon at umuwi; hinugasan sa tubig, at sa panghihinang dulot ng gutom ay niluto niya—pagkaraan ay inihandog iyon sa apoy.
Verse 9
अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप । शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चक्रेऽतीव महीपते
Nang malaman ni Agni—ang tagapagdala ng mga handog—na may nakain na ipinagbabawal, O hari, siya’y nag-alab sa matinding poot laban kay Śakra, O panginoon ng lupa.
Verse 10
नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् । यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते
Ngayon, sa daigdig na naglaho na ang diwa ng mga halamang-gamot na nagpapagaling, ito’y tunay na angkop: kung paano natatamo ang havis (handog), gayon din ang kinakain ni Agni ay nagiging katumbas at higit na marangal.
Verse 11
नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम् । येन शक्रादयो देवा यांति कष्टतरां दशाम्
Hindi ko kakainin ang hindi dapat kainin; iiwan ko ang bilog ng daigdig—na dahil dito, si Śakra at ang iba pang mga deva ay mahuhulog sa higit pang mabigat na kalagayan.
Verse 12
एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः । प्रणष्टः सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरम्
Sa pagninilay na gayon sa isip, si Havyavāhana (Agni), na nag-aalab sa galit, ay naglaho—iniwan ang buong daigdig ng mga mortal, kasama ang lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw.
Verse 13
प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । प्रणष्टास्तु जनाः सर्वे विशेषात्संशयं गताः
Nang biglang maglaho ang Apoy, huminto ang mga ritwal gaya ng Agniṣṭoma at iba pa; at ang lahat ng tao, lalo na, ay nalugmok sa matinding pag-aalinlangan.
Verse 14
ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः । यज्ञभागविहीनत्वान्मंत्रं चक्रुस्ततो मिथः
Pagkaraan, ang lahat ng pangkat ng mga deva ay napasok sa sukdulang pag-aalinlangan; dahil napagkaitan ng kanilang bahagi sa yajña (handog), sila’y nag-usap-usap at nagsangguniang magkakasama.
Verse 15
त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः । शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः
Nang iwan ng Apoy (Agni), ang mga mortal ay napahamak. Kapag nawasak ang nalalabi, tayong lahat ay mamamatay rin; walang pag-aalinlangan dito.
Verse 16
तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम् । यथा चरति मर्त्ये च तथा नीतिर्विधीयताम्
Kaya nga, hanapin ang Apoy (Agni)—kung saan siya ngayon nananahan. At ayon sa kanyang pagkilos sa daigdig ng mga mortal, magtakda ng nararapat na hakbang.
Verse 17
पुलस्त्य उवाच । एवं ते निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले
Sinabi ni Pulastya: Nang mapagpasyahan nila ito, ang lahat ng mga diyos—kasama si Indra—ay nagsimulang maghanap kay Agni sa lahat ng dako, sa buong saklaw ng daigdig.
Verse 18
ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः । पप्रच्छुः श्रद्धया वह्निर्यदि दृष्टः प्रकथ्यताम्
Pagkaraan, ang mga naninirahan sa langit na pagod na, nang makita si Śuka sa harap nila, ay nagtanong nang may debosyon: “Kung nakita mo si Agni, ipahayag mo sa amin.”
Verse 19
शुक उवाच । योऽयं वंशो महानग्रे प्रदग्धो वह्निसंगतः । प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः
Sinabi ni Śuka: “Yaong malaking tangkay ng kawayan na nasunog noon nang dumikit sa apoy—doon ko nakita ang Havyavāha (Agni) na waring naglaho, nagliliwanag sa dakilang ningning.”
Verse 20
शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः । गद्गदा भावि ते वाणी प्रोक्त्वेदं प्रस्थितो द्रुतम्
Nang ituro ni Śuka si Vahni (Agni), si Agni na nilamon ng galit ay nagsumpa sa kanya: “Ang iyong pananalita ay magiging pautal-utal.” Pagkasabi nito, siya’y mabilis na lumisan.
Verse 21
प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम् । तत्रस्थो द्विपराज्ञा स कथितो विबुधान्प्रति
Pumasok siya sa sinapupunan ng punong Śamī—sa punong Aśvattha, ang pinakamainam sa mga puno. Habang naroon siya, isinumbong siya sa mga diyos ng hari ng mga elepante.
Verse 22
स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति । ततो जलाशयं गत्वा पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
Sinabi niya sa kanya: “Ang iyong dila ay magiging baluktot.” Pagkaraan, nagtungo siya sa isang lawa sa bundok na tinatawag na Arbuda.
Verse 23
प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते । तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां प्रोक्तो हुताशनः
Pumasok ang pinagpalang Vahni sa paraang hindi siya matunton ng mga diyos. Ngunit doon, isang palakang umahon ang nagbunyag sa kanila kay Hutāśana.
Verse 24
अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च । दग्धाश्च जलजाः सर्वे सुतप्तेनैव वारिणा
“Narito si Agni—nasa lagaslas ng talon ng bundok; at ang lahat ng nilalang na mula sa tubig ay napaso, sapagkat ang tubig mismo’y naging labis na mainit.”
Verse 25
कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः । तच्छ्रुत्वा यत्नमास्थाय प्रविष्टो हव्यवाहनः
Sa matinding paghihirap ako’y nakaligtas mula sa bibig ng kamatayan na iyon, O mga diyos. Nang marinig ito, si Havyavāhana (Agni) ay nagsikap nang buong lakas at pumasok sa lugar na iyon.
Verse 26
भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः
“Magiging walang-dila ka (o magiging pilay ang dila)!”—gayon nagsalita ang hari (Agni) matapos sumpain ang palakang iyon.
Verse 27
ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात् । संवेष्ट्य तुष्टुवुः सर्वे स्तवैर्वेदोद्भवैर्नृप
Pagkaraan, ang lahat ng pangkat ng mga diyos ay lumabas mula sa kanilang kanlungang-tubig; pinalibutan nila siya sa lahat ng dako at, O Hari, pinuri siya sa mga himnong nagmula sa mga Veda.
Verse 28
देवा ऊचुः । त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्चरसि पावक । त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्
Wika ng mga diyos: “O Agni, O Tagapagpadalisay, ikaw ay gumagalaw sa loob ng puso ng lahat ng nilalang. Kapag ikaw ay nawala, ang buong sanlibutan ay mabilis na mapapahamak.”
Verse 29
त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः । विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि
“Ikaw ang ‘bibig’ ng lahat ng mga diyos; sa iyo nakasalig ang mga daigdig. Kapag iniwan mo ang daigdig ng lupa, kaming lahat—kasama si Indra—ay hahantong lamang sa kapahamakan. Kaya nararapat mong kami’y iligtas at ingatan.”
Verse 30
त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः । त्वं चंद्रस्त्वं च धनदो मरुत्त्वं च सुरेश्वरः
Ikaw si Brahmā; Ikaw si Mahādeva; Ikaw si Viṣṇu; Ikaw ang Araw. Ikaw ang Buwan; Ikaw si Kubera, ang tagapagkaloob ng yaman; Ikaw si Marut; at Ikaw ang Panginoon ng mga diyos.
Verse 31
इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन । किमर्थं भगवन्मर्त्त्यं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः । किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि
O Hutāśana, ang lahat ng mga diyos mula kay Indra ay umaasa sa iyo. Bakit, O Panginoon, iniwan mo ang daigdig ng mga mortal at nanatili rito? Bakit, O Panginoon, nais mong talikuran kaming walang sala?
Verse 32
पुलस्त्य उवाच । वेष्टितो भगवान्वह्निर्देवैः स्तुतिपरायणैः । तस्यैव निर्झरस्याथ तटस्थो वाक्यमब्रवीत्
Sinabi ni Pulastya: Pinalilibutan ng mga diyos na nakatuon sa pagpupuri, tumindig ang pinagpalang Diyos ng Apoy sa pampang ng banal na talon na iyon, at saka nagsalita ng ganito.
Verse 33
वह्निरुवाच । अभक्ष्यभक्षणे शक्रो मामिच्छति नियोजितुम् । तेनैव न करोत्येष वृष्टिं मर्त्त्ये सुरेश्वरः
Sinabi ni Agni: “Nais ni Śakra na gamitin ako sa paglamon ng hindi dapat lamunin. Dahil dito, ang Panginoon ng mga diyos ay ipinagkakait ang ulan sa daigdig ng mga mortal.”
Verse 34
अतोऽहं भूतलं त्यक्त्वा प्रविष्टो निर्झरे त्विह । प्रणष्टान्नरसे लोके न चाहं स्थातुमुत्सहे
Kaya ini, iniwan ko ang ibabaw ng lupa at pumasok sa talon na ito. Sa mundong naglaho na ang diwa ng pagkatao at ang matuwid na dharma, wala akong loob na manatili.
Verse 35
शक्र उवाच । शृणु यस्मान्मया रोधः कृतो वृष्टेर्हुताशन । देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः
Wika ni Śakra (Indra): “Makinig ka, O Hutāśana (Agni), sa dahilan kung bakit hinarang ko ang pag-ulan. May isang lalaking nagngangalang Devāpi—nakaaalam ng dharma, at pinagmumulan ng dangal para sa mga Kṣatriya.”
Verse 36
प्रतीपस्तत्सुतः साधुः सर्वशीलवतां वरः । देवापौ च गते स्वर्गं ज्येष्ठभ्रातरमग्रजम् । संत्यक्त्वा जगृहे राज्यं शंतनुस्तत्सुतोऽवरः
“Ang kaniyang anak ay si Pratīpa, isang banal na tao, pinakamainam sa mga may marangal na asal. At nang si Devāpi, ang panganay na kapatid, ay pumanaw patungong langit, si Śaṃtanu—ang bunsong anak ni Pratīpa—ay isinantabi ang nakatatandang kapatid at kinuha ang paghahari.”
Verse 37
एतस्मात्कारणाद्राज्ये तस्य वृष्टिर्निराकृता । तवादेशात्करिष्यामि निवर्तस्व हुताशन
“Dahil sa dahilang ito, sa kaniyang kaharian ay ipinagkait ang ulan. Sa iyong utos ay itatama ko ito—kaya umurong ka, O Hutāśana (Agni).”
Verse 38
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान्घनान् । द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले
Sinabi ni Pulastya: “Pagkasabi nito, si Sahasrākṣa (Indra) ay agad na nag-utos sa mga ulap na tagapagdala ng ulan na tinatawag na Puṣkarāvartaka, upang ibuhos ang ulan sa ibabaw ng daigdig.”
Verse 39
अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः । गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः । पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते
Pagkaraan, sa utos ni Śakra (Indra), ang mga ulap na hitik sa kidlat—may malalim na kulog, lubhang mabangis at maningning—ay pumuno sa buong kalupaan ng saganang tubig, O hari.
Verse 40
ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान्हव्यवाहनः । रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्
Pagkaraan nito, ang pinagpalang Havyavāhana (Agni) ay nagkamit ng sukdulang kasiyahan; at dahil sa layon ng mga deva, kanyang pinahintulutan ang paninirahan sa ibabaw ng lupa.
Verse 41
देवा ऊचुः । तवाऽदेशात्कृता वृष्टिरन्यत्कार्यं हुताशन । यत्ते प्रियं तदस्माकं सुशीघ्रं हि निवेदय
Wika ng mga deva: “Sa iyong utos, ang ulan ay naipababa na. O Hutāśana, ano pa ang nalalabing gawain? Anuman ang mahal sa iyo, ipahayag mo sa amin nang madali.”
Verse 42
अग्निरुवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । ख्यातिं यातु धरापृष्ठे युष्माकं हि प्रसादतः
Sinabi ni Agni: “Nawa’y ang banal na imbakan ng tubig na ito ay maging isang dakilang tīrtha na nagtataglay ng aking pangalan; at sa biyaya ninyo, mga deva, nawa’y sumikat ito sa ibabaw ng daigdig.”
Verse 43
देवा ऊचुः । अग्नितीर्थमिदं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति । अत्र स्नातो नरः सम्यगग्निलोकं प्रयास्यति
Wika ng mga deva: “Ang pook na ito ay sasapit sa kasikatan sa daigdig bilang Agnitīrtha. Ang sinumang maligo rito nang wasto ay makararating sa daigdig ni Agni.”
Verse 44
यस्तिलान्दास्यति नरस्तीर्थेऽस्मिन्सुसमाहितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्य भविष्यति
Sinumang may matatag na debosyon na maghandog ng mga buto ng linga (sesame) sa tīrtha na ito, siya’y magkakamit ng bunga ng sakripisyong Agniṣṭoma.
Verse 45
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्वस्थानं ययुस्ततः । वह्निश्च भगवान्राजन्यथापूर्वमवर्तत
Sinabi ni Pulastya: “Pagkasabi nito, ang lahat ng mga deva ay nagsiuwi sa kani-kanilang tahanan. At si Vahni (Agni) na kagalang-galang, O hari, ay nanatili gaya ng dati.”
Verse 46
यश्चैत्पठते नित्यं प्रातरुत्थाय चोत्तमम् अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं मुच्यते सर्वपातकैः
At sinumang araw-araw, pagbangon sa umaga, ay bumibigkas ng dakilang Māhātmya ng Agnitīrtha, siya’y napapalaya sa lahat ng kasalanan.
Verse 47
अहोरात्रकृतात्पापात्स शृण्वन्नपि मुच्यते
Kahit sa pakikinig lamang, siya’y napapalaya sa mga kasalanang nagawa sa loob ng isang araw at isang gabi.