Adhyaya 20
Isinalaysay ni Pulastya ang isang pangyayaring may aral sa teolohiya at asal, na nagpapaliwanag sa pinagmulan ng pagliit at paglaki ng liwanag ng buwan at sa kabanalan ng Prabhāsa. Ipinakasal ni Dakṣa ang dalawampu’t pitong anak na babae (mga Nakṣatra na nagsisimula sa Aśvinī) kay Candra, ngunit si Candra ay kumiling kay Rohiṇī at pinabayaan ang iba. Nagsumbong ang mga anak kay Dakṣa; pinayuhan niya si Candra na maging patas. Nangako si Candra ngunit inulit ang pagkiling, kaya nagalit si Dakṣa at isinumpa siya: daranas si Candra ng kṣaya (pagkahina at pag-urong) dahil sa yakṣmā. Habang unti-unting nauupos si Candra, humingi siya ng lunas sa pamamagitan ng debosyon kay Śiva, nagsagawa ng tapas sa Arbuda, pinigil ang galit at nagpatuloy sa japa at homa. Nagpakita si Śiva (darśana) at ipinaliwanag na ang sumpa ni Dakṣa ay hindi ganap na mabubura, ngunit maaaring isaayos: dapat pantay ang pagtrato ni Candra sa lahat ng asawa, kaya ang buwan ay hihina sa kṛṣṇa pakṣa (madilim na kalahati) at lalakas sa śukla pakṣa (maliwanag na kalahati). Pagkatapos, hiniling ni Candra ang mga biyaya ng tīrtha: ang mga deboto na maliligo tuwing Lunes (Somavāra), lalo na kapag ang Soma ay nasa angkop na pagsasanib o pag-angat, ay makakamit ang mataas na kalagayan. Ang śrāddha at piṇḍadāna rito ay nagbibigay ng dakilang kapakinabangan sa mga ninuno, na inihahambing sa Gayā-śrāddha. Pinagtibay ni Śiva na ang pook ay tatawaging Prabhāsa-tīrtha, at nagwakas ang salaysay sa pagbabalik ni Candra sa makatarungang pakikitungo sa mga anak ni Dakṣa.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेत चंद्रेशं प्रभासं नृपसत्तम । प्रभा तत्र पुरा प्राप्ता चंद्रेण सुमहात्मना
Wika ni Pulastya: “Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, marapat na magtungo sa Candreśa sa Prabhāsa. Sapagkat doon, noong unang panahon, ang dakilang-budhing Candra (ang Buwan) ay nagkamit ng ningning (prabhā).”
Verse 2
दक्षस्य कन्यका राजन्सप्तविंशतिसंख्यया । ऊढाश्चंद्रेण ताः सर्वा अश्विनीप्रमुखाः पुरा
Wika ni Pulastya: “O Hari, si Dakṣa ay may mga anak na babae na dalawampu’t pito ang bilang. Noong unang panahon, silang lahat—mula kay Aśvinī—ay ipinakasal kay Candra (ang Buwan).”
Verse 3
तासां मध्ये च रोहिण्या सह रेमे स नित्यदा । त्यक्ताः सर्वाश्च चंद्रेण दक्षकन्याः सुदुःखिताः । गत्वा स्वपितरं नत्वा प्राहुरस्राविलेक्षणाः
Sa kanila, si Rohiṇī ang lagi niyang kinakasama sa ligaya. Kaya ang iba pang mga anak na babae ni Dakṣa, na iniwan ni Candra at labis na nagdadalamhati, ay nagtungo sa kanilang ama; yumukod at nagbigay-galang, saka nagsalita na luhaan ang mga mata.
Verse 4
वयं त्यक्ताः प्रजानाथ निर्दोषाः पतिना ततः । शरणं त्वामनुप्राप्ता दुःखेन महतान्विताः
“O Panginoon ng mga nilalang, bagama’t wala kaming sala, itinakwil kami ng aming asawa. Kaya kami’y lumapit sa iyo bilang kanlungan, pasan ang napakalaking dalamhati.”
Verse 5
गतिर्भव सुरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हितं कुरु । अस्माकमुपदिश्यैनं चंद्रं च रोहिणीरतम्
Maging kanlungan namin, O pinakadakila sa mga diyos; gawin mo ang kapakinabangan ng lahat. Para sa amin, turuan mo si Candra na tapat kay Rohiṇī.
Verse 6
पुलस्त्य उवाच । स तासां वचनं श्रुत्वा गतो यत्र निशाकरः । अब्रवीच्च समं पश्य सर्वासु तनयासु मे
Wika ni Pulastya: Nang marinig ang kanilang mga salita, nagtungo si Dakṣa sa kinaroroonan ni Niśākara (ang Buwan) at nagsabi, “Tumingin ka nang pantay sa lahat ng aking mga anak na babae.”
Verse 7
अथ व्रीडासमायुक्तश्चंद्रस्तं प्रत्यभाषत । तव वाक्यं करिष्यामि दक्ष गच्छ नमोस्तु ते
Pagkaraan, si Candra na napuno ng hiya ay sumagot: “O Dakṣa, gagawin ko ang iyong sinabi. Lumakad ka na—pagpupugay sa iyo.”
Verse 8
गते दक्षे ततो भूयश्चंद्रमा रोहिणीरतः । त्यक्त्वा च कन्यकाः सर्वाः प्रजापतिसमुद्भवाः
Ngunit nang makaalis na si Dakṣa, muling nahumaling si Candra kay Rohiṇī, at tinalikuran ang lahat ng iba pang dalaga na isinilang mula kay Prajāpati (Dakṣa).
Verse 9
अथ गत्वा पुनः सर्वा दक्षमूचुः सुदुःखिताः । न कृतं तव वाक्यं वै चंद्रेणैव दुरात्मना
Pagkatapos, silang lahat na labis na nagdadalamhati ay muling nagtungo kay Dakṣa at nagsabi: “Tunay nga, hindi sinunod ni Candra, ang masamang-isip na iyon, ang iyong bilin.”
Verse 10
दौर्भाग्यदुःखसंतप्ता मरिष्याम न संशयः । अनेन जीवितेनापि मरणं निश्चयं भवेत्
Sinunog ng kamalasan at dalamhati, mamamatay kami—walang pag-aalinlangan. Kahit may buhay pa, ang kamatayan lamang ang wari’y tiyak.
Verse 11
पुलस्त्य उवाच । अथ रोषसमायुक्तो दक्षो गत्वाऽब्रवीद्विधुम् । मम वाक्यं त्वया चंद्र यस्मात्पाप कृतं न हि
Wika ni Pulastya: Pagkaraan, si Dakṣa na puspos ng poot ay lumapit kay Vidhū (ang Buwan) at nagsabi: “O Candra, sapagkat hindi mo tinupad ang aking utos—o makasalanan—…”
Verse 12
क्षयमेष्यसि तस्मात्त्वं यक्ष्मणा नास्ति संशयः । एवं दत्त्वा ततः शापं गतो दक्षः स्वमालयम्
“Kaya’t manghihina at mauubos ka dahil sa yakṣmā (pagkonsumong sakit)—walang pag-aalinlangan.” Pagkasambit ng sumpang iyon, umalis si Dakṣa patungo sa sarili niyang tahanan.
Verse 13
यक्ष्मणा व्यापितश्चंद्रः क्षयं याति दिनेदिने । क्षीणो द्युतिविहीनस्तु चिंतयामास चंद्रमाः
Nang masaklaw ng yakṣmā, ang Buwan ay unti-unting nauubos araw-araw. Nanghina at nawalan ng ningning, si Candramā ay nalugmok sa balisang pagninilay.
Verse 14
कि कर्त्तव्यं मया तत्र ह्यस्मिञ्छापे सुदारुणे । अथ किं पूजयिष्यामि सर्वकामप्रदं शिवम्
“Ano ang nararapat kong gawin sa harap ng napakabangis na sumpang ito? At sa anong paraan ko sasambahin si Śiva, ang Tagapagkaloob ng lahat ng minimithi?”
Verse 15
स एवं निश्चयं कृत्वा गतोर्बुदमथाचलम् । तपस्तेपे जितक्रोधो जपहोमपरायणः
Sa gayon, matapos magpasya nang matatag, siya’y nagtungo sa Bundok Arbuda. Doon ay nagsagawa siya ng matinding pag-austeridad—napagtagumpayan ang galit, at buong debosyon na nakatuon sa japa at homa.
Verse 16
तस्मै तुष्टो महादेवो वर्षाणामयुते गते । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति ततोऽस्मै दर्शनं ददौ
Pagkaraan ng sampung libong taon, nalugod si Mahādeva sa kanya at nagsabi, “Ako ang tagapagkaloob ng biyaya.” Pagdaka’y ipinagkaloob Niya sa kanya ang banal na darśana.
Verse 17
ईश्वर उवाच । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते । तव दास्याम्यहं चंद्र यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
Wika ni Īśvara: “Humiling ka ng isang biyaya—nawa’y maging mapalad ito sa iyo—anumang nananahan sa iyong puso. O Candra, ipagkakaloob Ko ito sa iyo, kahit lubhang mahirap makamtan.”
Verse 18
चंद्र उवाच । व्याधिक्षयं सुरश्रेष्ठ कुरु मे त्रिपुरांतक । यक्ष्मणा व्यापितो देहो ममायं च जगत्पते
Wika ni Candra: “O pinakadakila sa mga diyos, O Tripurāntaka, pawiin Mo ang aking karamdaman. O Panginoon ng daigdig, ang katawan kong ito’y nilaganap ng yakṣmā.”
Verse 19
ईश्वर उवाच । दक्षशापेन ते चंद्र यक्ष्मा काये व्यवस्थितः । न शक्तो ह्यन्यथा कर्तुं शापस्तस्य महात्मनः
Wika ni Īśvara: “O Candra, dahil sa sumpa ni Dakṣa, ang yakṣmā ay nanahan sa iyong katawan. Ang sumpa ng dakilang kaluluwang iyon ay hindi maaaring baguhin.”
Verse 20
तस्मात्त्वं तस्य ताः सर्वाः कन्यका मम वाक्यतः । निशाकर समं पश्य तव व्याधिर्गमिष्यति
Kaya nga, ayon sa Aking salita, O Niśākara (Buwan), pagmasdan mo ang lahat ng kaniyang mga anak na babae nang pantay; at ang iyong karamdaman ay lilipas.
Verse 21
कृष्णे क्षयश्च ते चंद्र शुक्ले वृद्धिर्भविष्यति । वरं वरय भद्रं ते अन्यमिष्टं सुदुर्ल्लभम्
O Candra, sa madilim na kalahati ng buwan ikaw ay liliit, at sa maliwanag na kalahati ikaw ay lalago. Pumili ng ibang biyaya—nawa’y maging mapalad ito sa iyo—kahit yaong pinakamahirap makamtan.
Verse 22
चंद्र उवाच । चंद्रग्रहे नरो योऽत्र सोमवारे च शंकर । भक्त्या स्नानं करोत्येव स यातु परमां गतिम्
Wika ni Candra: “O Śaṅkara, sinumang maligo rito nang may debosyon tuwing Lunes, lalo na sa oras ng paglalaho ng buwan, nawa’y marating niya ang kataas-taasang kalagayan (kalayaan).”
Verse 23
पिण्डदानेन देवेश स्वर्गं गच्छंतु पूर्वजाः । प्रसादात्तव देवेश तीर्थं भवतु मुक्तिदम्
O Panginoon ng mga diyos, sa pag-aalay ng piṇḍa nawa’y makarating sa langit ang mga ninuno. At sa Iyong biyaya, O Panginoon ng mga diyos, nawa’y maging tīrtha itong nagbibigay ng kalayaan.
Verse 24
ईश्वर उवाच । भविष्यंति नरोऽत्रैव विपाप्मानो निशाकर । यस्मात्प्रभा त्वया प्राप्ता तीर्थेऽस्मिन्विमलोदके
Sinabi ni Īśvara: “O Niśākara, ang mga tao rito ay tunay na magiging malaya sa kasalanan, sapagkat ikaw ay nagkamit ng liwanag sa tīrthang ito na may dalisay na tubig.”
Verse 25
प्रभासतीर्थं विख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । यत्र सोमग्रहे प्राप्ते सोमवारे विशेषतः
Kaya ang pook na ito ay magiging bantog bilang Prabhāsatīrtha—lalo na kapag naganap dito ang eklipse ng buwan sa araw ng Lunes.
Verse 26
करिष्यंति नराः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम् । येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पिंडदानं तथा नराः
Ang sinumang maligo rito ay makararating sa kataas-taasang hantungan. At ang sinumang magsagawa rito ng śrāddha at maghandog ng mga piṇḍa…
Verse 27
गयाश्राद्धसमं पुण्यं तेषां चंद्र भविष्यति । तथा दानं प्रकर्तव्यं सोम लोकैर्ग्रहे तव
O Candra, ang kabanalang matatamo nila ay magiging kapantay ng bantog na Gayā-śrāddha. Gayundin, ang dāna (pagkakaloob) ay dapat isagawa nang wasto—lalo na ng mga nasa daigdig ni Soma—sa oras ng iyong eklipse.
Verse 28
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा विरूपाक्षस्तत्रैवांतरधीयत । चन्द्रोऽपि बुभुजे सर्वाः पत्नीश्च दक्षसंभवाः
Sinabi ni Pulastya: “Pagkasabi nito, si Virūpākṣa (Śiva) ay naglaho roon din. At si Candra naman ay nagtamasa sa lahat ng mga asawa na isinilang kay Dakṣa (mga anak na babae ni Dakṣa).”