Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
प्रथमाध्याये सूतः सूक्ष्मं ज्ञानगम्यं शुद्धं विश्वरूपं च शिवं प्रति मङ्गलाचरणं करोति। सोमसूर्यवंशानुक्रमं मन्वन्तरवृत्तान्तान् सर्गभेदकथाश्च श्रुत्वा ऋषयः पृथिव्यां श्रेष्ठानि तीर्थानि किमिति, तथा ‘उत्तमं तीर्थमाहात्म्यं’ श्रोतुमिच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—तीर्थानि अनन्तानि, परम्परया महता सङ्ख्यया कीर्तितानि; क्षेत्राणि नद्यः पर्वताः सरितश्च ऋषितपसा परमं माहात्म्यं प्राप्नुवन्ति। एतस्मिन् भूमितत्त्वे अर्बुदः पापनाशकः पर्वतः विशेषेण निर्दिश्यते—वसिष्ठतेजसा कलिदोषैरस्पृष्टः, केवलदर्शनादपि पावनः, स्नानदानादिकर्मभ्यः अपि श्रेष्ठफलदः। ततः ऋषयः तस्य प्रमाणं देशं च, वसिष्ठमाहात्म्येन कीर्तेः कारणं, तत्र मुख्यतीर्थानि च पृच्छन्ति। सूतो यथाश्रुतं पावनचरितं आरभते—ब्रह्मवंशसम्भवो देवरषिर्वसिष्ठः नियताहारः ऋतुधर्मानुसारी च घोरं तपः करोति। तस्य कामधेनुरिव प्रसिद्धा नन्दिनी चरन्ती गाढान्धकूपे पतिता; नित्यहोमोपयोगित्वात् स चिन्तितः सन् अन्विष्य कूपं प्राप्य तस्याः क्रन्दनं शृणोति। नन्दिन्याः प्रार्थनया स त्रिलोकीपावनीं सरस्वतीं ध्यायति; सा नदी प्रादुर्भूय कूपं निर्मलजलेन पूरयति, तया नन्दिनी निर्गच्छति। कूपस्य अतिगाम्भीर्यं दृष्ट्वा वसिष्ठः पर्वतं नीत्वा पूरणोपायं चिन्तयन् हिमवन्तं गत्वा योग्यं पर्वतखण्डं याचते; हिमवान् सत्कार्य सहाय्यं प्रतिजानन् कूपप्रमाणं पृच्छति, वसिष्ठः मितिं निवेदयति; ततः हिमवान् एतादृशस्य महाविवरस्य उत्पत्तिकथां जिज्ञासमानः परं प्रसङ्गं प्रवर्तयति।
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
वसिष्ठः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—गौतमो मुनिः बहून् शिष्यान् शिक्षयामास; तेषु उत्तङ्कः नामैकः परमभक्तः शिष्यः कालातिक्रमेऽपि गुरोः सेवायां न व्यावर्तत। गुरुणा प्रेषितः स कस्यचित् गृहधर्मस्य लोपसूचकं निमित्तं दृष्ट्वा वंशपरम्परायाः स्थित्यर्थं शोकाकुलोऽभवत्। तत् गौतमाय निवेदिते स पत्न्या सह गृह्यकर्माणि कर्तुं तमादिशत्, दक्षिणां च परित्यज्य ‘न मेऽन्यत् प्रयोजनम्’ इत्युवाच। गुरुदक्षिणां मूर्तिमिव कर्तुमिच्छन् उत्तङ्कः अहल्यां गुरुपत्नीं शरणं जगाम। सा तं सौदासराज्ञः समीपात् मदयन्त्याः रत्नकुण्डले नियतकालावधौ आनयितुमाज्ञापयामास। सौदासः ‘त्वां भक्षयिष्यामि’ इति भीषयित्वापि याचितुं तमनुज्ञातवान्; मदयन्ती च राजमुद्रां प्रमाणं याचित्वा कुण्डले ददौ, ‘तक्षकः एतेषां लोभात् हर्तुमिच्छति’ इति चेतयामास। प्रत्यागच्छन् उत्तङ्कः ब्राह्मणतोषापमानयोः फलविषये राज्ञः गूढवचनं श्रुत्वा तस्य पूर्वशापविमोचनकथां च अवगच्छत्। मार्गे तक्षकः कुण्डले जहार; उत्तङ्कः पातालं प्रविश्य तमन्वयात्। इन्द्रसहाय्येन दिव्याश्वाग्निरूपप्रतीकेन धूमाग्निं जनयित्वा नागान् पीडयामास; ततो नागाः कुण्डले प्रत्याददुः। उत्तङ्कः समये अहल्यायै समर्प्य तस्याः शापं निवारयामास। अन्ते तक्षक-उत्तङ्कयोः कारणात् ‘विवर’मुत्पन्नमिति देशस्मृतिरुच्यते, गोपशूनां हिताय कूपपूरणादि कर्तव्यमिति व्यवहारादेशेन सह धर्मकथां भूमिस्मृत्या संयोजयति।
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
सूतो वदति—हिमालयः वसिष्ठं पृच्छति, महद् विवरं कथं प्रपूर्येत इति। इन्द्रेण पुरा पर्वतानां पक्षच्छेदात् ते न शक्नुवन्ति गन्तुं; अतः उपायोऽन्विष्यते। वसिष्ठः हिमालयपुत्रं नन्दिवर्धनं तस्य सखायं च शीघ्रगमनसमर्थं महाबलं नागं अर्बुदं नियोजयितुं ब्रूते। नन्दिवर्धनः प्रथमं प्रतिषेधं करोति—देशोऽयं कठोरः, जनसङ्गोऽपि भयङ्कर इति; वसिष्ठः तं आश्वासयति—मम पावनसन्निधाने नद्यः, तीर्थानि, देवताः, शुभा वनस्पतयः पशवश्च प्रतिष्ठां यास्यन्ति, महेश्वरश्च आनयिष्यते। अर्बुदः नाम्ना कीर्तिं याचमानः तत्र कार्यं स्वीकुरुते; आदेशानुसारं विवरं प्रपूरयति/विमोचयति च, वसिष्ठं तुष्टिं नयति। वरान् याचते—शिखरे निर्मलं प्रपातं/स्रोतः ‘नागतीर्थ’ इति ख्यातं भवतु, तत्र स्नानात् उच्चगतिर्लभ्यताम्; स्त्रीणां सन्तानलाभः, तथा नाभसि शुक्लपञ्चम्यां पूजनं, माघस्नानं, तिलदानं, पञ्चमीश्राद्धं च विधीयताम्। वसिष्ठः सर्वं ददाति, आश्रमं स्थापयति, तपसा गोमतीं सरितं प्रादुर्भावयति, फलश्रुतिं च वदति—महापापिनोऽपि स्नानेन परां गतिं यान्ति; वसिष्ठमुखदर्शनं पुनर्जन्मविमोचनहेतुः, अरुन्धती च विशेषपूज्या इति।
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
सूत उवाच—भगवान् वसिष्ठोऽर्बुदाचले आश्रमं स्थापयित्वा शम्भोः सान्निध्यार्थं घोरं तपः चकार। स क्रमशः फलाहारः, पर्णाहारः, जलाहारः, वायुभक्षणं च कृत्वा दीर्घकालं ऋतुधर्मान् अनुष्ठितवान्—ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधनम्, शिशिरे जलनिमज्जनव्रतम्, वर्षासु विवृताकाशवासः। तेन तपसा तुष्टो महादेवो गिरिं विदार्य प्रादुर्भूतः, तस्य पुरतः लिङ्गं च समुत्पन्नम्। वसिष्ठः तदा सुव्यवस्थितेन स्तोत्रेण शिवं स्तुतवान्—शुद्धत्वं, सर्वव्याप्तित्वं, त्रिधा-स्वरूपप्रतिभासं, अष्टमूर्तित्वं, ज्ञानस्वभावं च वर्णयन्। अशरीरवाणी वरं याचयितुं तमाह; वसिष्ठो पूर्वप्रतिज्ञाबलात् अस्मिन् लिङ्गे नित्यं भगवतः सान्निध्यं याचते। शम्भुः तदनुगृह्य नित्यसान्निध्यं ददौ, तथा च अस्य स्तोत्रस्य स्तवनं विशेषतः कालविशेषव्रते कृतं तीर्थफलसमं भवतीति न्यवेदयत्। अथ मन्दाकिनी नदी देवकार्याय प्रेषिता इति पावनीकृता, उत्तरतः कुण्डं च प्रतिष्ठितम्; तत्र स्नानं लिङ्गदर्शनं च जरामरणातीतं परं पदं ददाति। लिङ्गं ‘अचलेश्वर’ इति नाम्ना ख्यातं, प्रलयान्तेऽपि अचलमेव इति घोषितम्; ततः परं मुनयः देवाश्च तत्रान्यतीर्थानि निवासस्थानानि च स्थापयामासुः।
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
अध्यायः संवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः अर्बुदस्य माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति; सूतः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—ययातिराजेन पुलस्त्यं मुनिं प्रति अर्बुदस्य तीर्थक्रमः फलानि च पृष्टानि। पुलस्त्यः धर्मसमृद्धं महत्त्वं निरूप्य संक्षेपेण वक्तुमिच्छन् प्रथमं नागतीर्थं वर्णयति—तत् सर्वकामप्रदं, विशेषतः स्त्रीणां सन्तानप्रदं सौभाग्यवर्धकं च। ततः गौतमी नाम पतिव्रता ब्राह्मणविधवा तीर्थयात्रापरा अर्बुदं प्राप्य नागतीर्थे स्नातवती। पुत्रसमन्वितां स्त्रियमवलोक्य शोकाकुला सा अन्तःकरणे पुत्रकामनां चकार; जलात् निर्गत्यैव सा संगवर्जिता गर्भिणी बभूव। लज्जया आत्मघातं कर्तुमुद्यतां तां अशरीरी वाणी निवारयामास—एतत् तीर्थप्रभावात्, जलमध्ये यत् संकल्प्यते तत् सिद्ध्यति इति। सा तत्रैव निवसन्ती शुभलक्षणयुक्तं पुत्रं प्रसूता। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र कृतं श्राद्धं वंशपरम्परां रक्षति; निष्कामस्नानश्राद्धाभ्यां चिरस्थायी लोकाः प्राप्यन्ते। स्त्रियः पुष्पफलार्पणेन सन्तानं सौभाग्यं च लभन्ते; नियमयुक्ता तीर्थयात्रा प्रशस्यते।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
पुलस्त्यः राजानं प्रति उपदिशति—तपोनिधिं वसिष्ठं गच्छ; तस्य केवलं दर्शनमेव कामसिद्धिकरम्। तत्र वसिष्ठाश्रमसमीपे जलपूर्णं कुण्डं विद्यते, यत् पापक्षयकरं; गोमती नदी तपोबलात् तत्रानीता इति प्रसिद्धम्। तस्मिन् जले स्नानं कृत्वा जनाः पापकात् प्रमुच्यन्ते इति कथ्यते। अथ पितृकर्मणि प्रवृत्तिः—ऋषिधान्येन कृतं श्राद्धं उभयपक्षेषु सर्वान् पितॄन् तारयति; नारदगीतागाथया अन्येषां श्राद्धतीर्थानां यज्ञानां च महत्त्वं तुल्यतया न्यूनं दर्श्यते, वसिष्ठाश्रमे श्राद्धस्य परमफलप्रदत्वात्। अरुन्धती विशेषपूज्या, इष्टसिद्धिदा च। दीपदानं वसिष्ठस्य पुरतः कृत्वा ऐश्वर्यं तेजश्च लभ्यते। एकरात्रोपवासेन सप्तर्षिलोकः, त्रिरात्रेण महर्लोकः, मासोपवासेन मोक्षः संसारविमुक्तिश्च। श्रावणशुक्लपूर्णिमायां ऋषेस्तर्पणेन ब्रह्मलोकः, अष्टशतगायत्रीजपेन जन्ममरणपापात् सद्यः प्रमोचनम्, वामदेवपूजनात् अग्निष्टोमसमं फलम्। अन्ते शुद्ध्या श्रद्धया च वसिष्ठदर्शनं वामदेवपूजनं च सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यमिति उपसंहरति।
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
पुलस्त्यः अचलेश्वरतीर्थे यात्राविधानं वर्णयति। श्रद्धया दर्शनमात्रेणापि सिद्धिः स्यादिति स प्रतिपादयति। कृष्णचतुर्दश्यां (तथा आश्विने फाल्गुने च) कृतं श्राद्धं परमगतिदं भवतीति, दक्षिणाभिमुखेन पुष्पपत्रफलैः पूजनं अश्वमेधफलसमं इति, पञ्चामृततर्पणं शिवलोकसामीप्यं ददाति इति, प्रदक्षिणायाः प्रत्येकं पदं पापविनाशकं इति च फलानि क्रमशः कथयति। ततः नारदात् स्वर्गे श्रुतं अद्भुतं दृष्टान्तं निवेदयति—अभक्तः शुकः नीडं परितः स्वभावतः पुनःपुनः प्रदक्षिणं कृत्वा कालं गतः, ततः स्मृतिसहितः राजा वेणुरूपेण जातः। पूर्वजन्मकृतप्रदक्षिणाप्रभावं स्मरन् स वेणुः अचलेश्वरे प्रायः केवलं प्रदक्षिणामेव आश्रित्य स्थितः। आगताः मुनयः (नारदादयः) तस्य सामान्योपचारत्यागं पृच्छन्ति; स च कारणं निवेद्य तीर्थकृपामेव आश्रयतीति वदति। मुनयः तदुपदेशं अनुमोद्य स्वयमपि प्रदक्षिणां कुर्वन्ति, वेणुश्च शम्भोः प्रसादात् दुर्लभां चिरस्थायिनीं पदवीं प्राप्नोति।
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
पुलस्त्यः राजानं प्रति प्रभासखण्डे भद्रकर्णमहाह्रदस्य माहात्म्यं वर्णयति। तत्र बहवः शिलाः त्रिनेत्राभाः दृश्यन्ते। तस्य पश्चिमदिशि शिवलिङ्गं स्थितं, यस्य दर्शनमात्रेण भक्तः त्रिनेत्रसदृशो भवतीति श्रूयते। पुराकथायां शिवप्रियः गणः भद्रकर्णः तल्लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ह्रदं निर्ममे। पश्चात् दानवैः सह संग्रामे गणसेना पराजिता; नामुचिनाम महादानवः शिवस्य पुरतः समभ्यपतत्। भद्रकर्णः तं समरे निहत्य पातयामास। स दानवः तमसि पतितोऽपि शिवं प्रत्यभिज्ञाय सत्ये स्थित्वा शिवस्य तुष्टिं जनयामास। तदा शिवः भद्रकर्णाय वरं ददौ—लिङ्गे ह्रदे च नित्यसन्निधिः, विशेषतः माघमासे कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां महाविशेषेण। अन्ते विधीयते—यो भद्रकर्णह्रदे स्नात्वा त्रिनेत्रलिङ्गं पूजयति स शिवस्य शाश्वतं पदं प्राप्नोति; अतः भक्तैः तत्र स्नानपूजादि सततप्रयत्नेन कर्तव्यम्।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
पुलस्त्यः केदारं त्रैलोक्यविख्यातं पापनाशनं तीर्थं वर्णयति, यत्र मन्दाकिनी सरस्वत्याः पावनसम्बन्धेन शोभते। ततः प्राचीन इतिहासः कथ्यते—अजपालो नाम राजा प्रजाहितैषी, अनतिकरग्राही, कण्टकरहितराज्यकर्ता, तीर्थयात्राकाले वसिष्ठं समागतं पूजयामास। स स्वसमृद्धेः, प्रजासौख्यस्य, पतिव्रतायाः भार्यायाश्च कर्मकारणं पप्रच्छ। वसिष्ठः पूर्वजन्मवृत्तान्तं निवेदयति—अजपालः पत्न्या सह शूद्रयोनीसम्भवः, दुर्भिक्षपीडितः, पद्मसमृद्धे जलस्थाने स्नात्वा पीत्वा पितृदेवताभ्यः मनसा तर्पणं कृत्वा, पद्मानि विक्रयार्थं नीतवान्; किन्तु दारिद्र्ये कश्चिदपि न क्रीणाति। सायाह्ने केदारस्थशिवालये वेदपुराणपाठं श्रुत्वा, नागवतीनाम वेश्या शिवरात्रिजागरं कुर्वती दृष्टा; व्रतफलमवगम्य दम्पती पद्मानि मूल्यं विना शिवाय समर्प्य, पूजां, उपवासं (क्षुधया), जागरणं, पुराणश्रवणं च एकाग्रचित्तेन अकरोताम्। मृत्योरनन्तरं (पत्नीस्वदाहादिकथनसहितं) तौ राजकुले पुनर्जातौ; केदारप्रसादेनैव अजपालस्य आदर्शराज्यं जातमिति। अन्ते शिवरात्रेः कालो निर्दिश्यते—माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णचतुर्दशी। केदारयात्रा, जागरण, पूजनविधयः, तथा फलश्रुतिः—श्रवणमात्रेण पापनाशः; दर्शन-स्नान-केदारकुण्डजलपानैः मोक्षाभिमुखफलप्राप्तिः, पितॄणामपि हितवृद्धिश्च इति।
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
अध्यायेऽस्मिन् राजा ययातिः पुलस्त्यं पृच्छति—अर्बुदे केदारस्य गङ्गा-सरस्वत्योश्च कथं सन्निधिः, किमेतत् ‘कौतुकम्’ इति। पुलस्त्यः देवानां ऋषीणां च ब्रह्मसभां प्रविश्य, इन्द्रेण युगमान-धर्मलक्षण-विवरणं याचिते, ब्रह्मणा कृत-त्रेता-द्वापर-कलियुगानां कालपरिमाणं तथा धर्मस्य चतुर्पादात् एकपादपर्यन्तं क्षयः, कलौ आचार-यज्ञ-समाजधर्माणां पतनं च निरूप्यते। ततः तीर्थानि व्यक्तिरूपेण पृच्छन्ति—कलौ कथं वयं स्थास्यामः? ब्रह्मा अर्बुदं पर्वतं निर्दिशति, यत्र कलिदोषो न प्रवर्तते; तत्र तीर्थानां निवासेन तेषां प्रभावः रक्ष्यते। अनन्तरं मङ्कणक-तपस्विनः आख्यानं—स्वदेहे लक्षणं सिद्धिरिति मन्यमानः स नृत्यन् जगद्व्यवस्थां क्षोभयति; शिवः आगत्य अङ्गुष्ठात् भस्मोत्पत्त्या स्वपराक्रमं दर्शयन् तं शमयति, वरांश्च ददाति। शिवः सरस्वत्यां स्नानस्य, गङ्गा-सरस्वती-सङ्गमे श्राद्धस्य, यथाशक्ति सुवर्णदानस्य च मोक्षप्रदं पापक्षयकरं फलं प्रख्यापयति; एवं युगचिन्तनं, नीतिनिदानं, तीर्थभूगोलं, कर्मोपदेशं च एकत्र अर्बुदस्य नित्यपावनत्वं प्रतिपादयति।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
पुलस्त्यः राजश्रवणाय कोटीश्वरस्य प्रादुर्भावं महत्त्वं च कथयति। दक्षिणदेशीयाः बहवो मुनयः अर्बुदं समागत्य अचलेश्वरदर्शनस्य पूर्वापरभावे स्पर्धां कुर्वन्ति; तत्र चेतावनी दत्ता—यो ब्राह्मणः विलम्बेन आगच्छति, भक्तिश्रद्धाहीनः सन् अधोगतिं प्राप्स्यति। ततः ते मुनयः संयताः व्रतपरायणाश्च भूत्वा वेदविद्याविशारदाः शान्ततपस्विनः प्रसिद्धाः। करुणया शिवः तेषां भक्तिभावं दृष्ट्वा सहस्रशः न, कोटिसंख्यया स्वात्मलिङ्गरूपैः एककाले प्रादुर्भूतः, येन प्रत्येकः मुनिः तमेव देवमेकक्षणे पृथक् पश्यति। मुनयः वैदिकैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति; शिवः वरं याचध्वमिति वदति। ते प्रार्थयन्ते—एककाले समष्टिदर्शनस्य अनुत्तमं फलं भवतु, तथा कोटिलिङ्गफलसमं एकं लिङ्गं प्रादुर्भवतु। पर्वतं विदार्य लिङ्गं निर्गतम्; अशरीरा वाणी तस्य नाम ‘कोटीश्वर’ इति निर्दिश्य माघकृष्णपक्षचतुर्दश्यां पूजनं विधत्ते। तत्र पूजने कोटिगुणफलं, विशेषतः दक्षिणजनकृतं श्राद्धं गायाश्राद्धतुल्यफलम् इति चोक्तम्। मुनयः गन्धधूपलेपनादिभिः पूजयित्वा तस्य लिङ्गस्य प्रसादात् सिद्धिं प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
पुलस्त्यः श्रोतारं रूपतीर्थं प्रति निर्देशयति—एतत् परमं स्नानस्थानं पापहरं, सौन्दर्य-शुभरूपप्रदं च। तत्र देशकथायां विकृताङ्गी आभीर्याः स्त्री माघशुक्लतृतीयायां पर्वतप्रपातं पतित्वा तीर्थप्रभावात् दिव्यलावण्य-शुभलक्षणसम्पन्ना निर्गता। क्रीडार्थमागतः इन्द्रः तां दृष्ट्वा मोहितः संवादं चकार; सा तिथिं निवेद्य वरं याचते—तस्यां तिथौ भक्त्या यः कश्चित् नरनारी वा तत्र स्नानं करिष्यति, स सर्वदेवताः प्रीणयित्वा दुर्लभं सौन्दर्यं प्राप्स्यति। इन्द्रः वरं दत्त्वा तां दिव्यलोकं निनाय; सा पश्चात् ‘वपुः’ नाम्ना अप्सराऽभवत्। अनन्तरं तस्य तीर्थस्य समीपे सूक्ष्मतीर्थानां विवरणं भवति—पूर्वदिशि रम्या गुहा यत्र पातालकन्याः स्नानं कुर्वन्ति; वैनायकपीठं यस्य जलं सिद्धि-रक्षा-प्रदं; तिलकवृक्षः यस्य पुष्पफलैः अभिलषितार्थसिद्धिः कथ्यते; शिलाजलयोः परिवर्तनशक्तिश्च। फलश्रुतिरूपेण वन्ध्यत्व-रोग-ग्रहपीडा-अपमृत्युभयादीनां शमनं, दुष्प्रभावनिवारणं च निर्दिश्यते। ययातिः कारणं पृच्छति; पुलस्त्यः तस्य महिमानं अदितेः तपसा, इन्द्रराज्यसंकटे प्रपाते शिशोः विष्णोः (त्रिविक्रमस्य) गोपन-पोषणेन, तथा तिलकवृक्षस्य अदित्या संवर्धनेन च व्याचष्टे। अन्ते तत्र श्रद्धया स्नानं कर्तुं प्रेरयन्, इह परत्र च कामदं तीर्थं प्रतिपादयति।
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
पुलस्त्यः राजानं श्रोतारं ईशानदिशि त्रिलोके प्रसिद्धं पापनाशनं तीर्थं दर्शयति—यत् अम्बरीषसम्बद्धं हृषीकेशतीर्थमिति ख्यातम्। तत्र कृतयुगे अम्बरीषो नृपः क्रमशः तीव्रं तपश्चरति—नियताहारः, पर्णाशनं, जलमात्रोपजीवनं, प्राणायामप्रधानं संयमं च—येन विष्णुः प्रसन्नो भवति। इन्द्रः प्रथमं प्रादुर्भूय वरान् दातुमिच्छन् स्वाधिपत्यं च प्रतिपादयति; किन्तु अम्बरीषः लौकिकफलानि नाङ्गीकरोति, इन्द्रस्य मोक्षदानासामर्थ्यं च सूचयति। इन्द्रेण हिंसाभयप्रदर्शने सति लोकविक्षोभः संजायते; अम्बरीषः समाधिं प्रविशति। ततः विष्णुः प्रकट्य गरुडेन ऐरावतप्रतिमां निरस्य वरं ददाति, संसारक्षयाय ज्ञानयोगं, कलियुगानुकूलं क्रियायोगं च उपदिशति। राजा च स्वाश्रमे नित्यदैवसन्निधिं याचते; प्रतिमास्थापनपूर्वकं देवालयः प्रतिष्ठाप्यते, कलौ अपि विष्णोः नित्यसन्निधिः प्रतिज्ञायते। फलश्रुतौ हृषीकेशदर्शनं चातुर्मास्यव्रतं च दानयज्ञतपःसमूहात् श्रेष्ठं कथ्यते; कार्त्तिकशुक्लैकादश्यां पुष्पार्पणं, अभ्यङ्गः, मार्जनं, दीपप्रज्वालनं, पञ्चामृतपूजा इत्यादयः अल्पाः क्रियाः अपि मुक्त्युपायाः पुण्यवर्धकाः च इति निगद्यते।
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
पुलस्त्यः राजश्रवणाय सिद्धेश्वरस्य परमदेवताया लिङ्गस्य माहात्म्यं कथयति। पुराकाले सिद्धेन प्रतिष्ठापितं तदिति प्रसिद्धम्। विश्वावसुर्नाम सिद्धः क्रोधमानदर्पेन्द्रियनिग्रहयुक्तः भक्त्या दीर्घं तपश्चरति; तेन वृषभध्वजः शिवः प्रसन्नो भूत्वा प्रत्यक्षं दर्शनं ददाति। शिवो वरं दातुमिच्छति; विश्वावसुः प्रार्थयते—ये केचन मनसा अपि अस्य लिङ्गस्य चिन्तनं कुर्वन्ति, ते शिवानुग्रहात् इष्टान् अर्थान् प्राप्नुयुः। शिवः तथास्त्विति वरं दत्त्वा तिरोभवति; ततः बहवः सिद्धेश्वरं गत्वा सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। लिङ्गप्रभावात् काम्यसिद्धिः सुलभा जाता इति यज्ञदानादिधर्मकर्माणि क्षीयन्ते, देवाः खिन्ना भवन्ति। इन्द्रः वज्रेण आवरणं कृत्वा सिद्ध्युत्पत्तिं निरोद्धुं यतते, तथापि सिद्धेशसन्निधौ सिद्धिः पापक्षयश्च भवति। सोमवारे शुक्लकृष्णपक्षयोः चतुर्दश्यां यः स्पर्शं करोति स ‘सिद्धः’ इति कथ्यते। अन्ते तीर्थयात्रा, नमस्कारः, पूजनं च उपदिश्यते, सततं प्रभावः स्यात् इति पुनः प्रतिपाद्य सद्गतिप्राप्तिः प्रशंस्यते।
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
पुलस्त्यः राजानं प्रति कथयति—भृगुवंशजः शुक्रः दैत्यान् देवेभ्यः पराजितान् दृष्ट्वा तेषां पुनर्बलप्राप्त्युपायं चिन्तयन् शङ्कराराधनेन सिद्धिं प्रार्थयितुं निश्चिनोति। स अर्बुदपर्वतं गत्वा गुहासदृशं विवरं प्राप्य घोरं तपः करोति; शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य धूपगन्धलेपनादिभिः निरन्तरं पूजयति। सहस्रवर्षे पूर्णे महादेवः प्रादुर्भूय शुक्रभक्तिं प्रशंस्य वरं ददाति। शुक्रः मृतानां प्राणप्रतिष्ठां कर्तुं समर्थां संजीवनीविद्यां याचते; शिवः तां दत्त्वा पुनरपि वरं व्रणीष्व इति वदति। ततः शुक्रः विधानं स्थापयति—कार्त्तिकशुक्लाष्टम्यां यः श्रद्धया तं लिङ्गं स्पृशति पूजयति च, स अल्पमपि मृत्युभयं न प्राप्नोति, इह परत्र च इष्टान् कामान् लभते। शिवे तिरोहिते शुक्रः तया विद्यया रणहतान् बहून् दैत्यान् पुनर्जीवयति। तत्र पुरतः पापहारी शुद्धो महाकुण्डः कथ्यते; तत्र स्नानात् पापक्षयः, तत्र श्राद्धेन पितृणां तृप्तिः, साधारणतर्पणमपि फलदं—अतः तत्र स्नानाय यत्नः कर्तव्यः।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
पुलस्त्यः राजश्रावकं प्रति उपदिशति—प्रसिद्धं पापनाशनं मणिकर्णिका-तीर्थं गच्छेत्। पर्वतगुहायां वालखिल्य-मुनिभिः रम्यः कुण्डः कृतः। तत्र सूर्यग्रहण-मध्याह्ने तृषार्ता किरात-योषित् मणिकर्णिका कृष्णा भीमा च जलं प्रविशति; मुनिसमीपे सा दिव्यरूपा, देवैरपि दुर्लभा, तीर्थप्रभावात् निर्गता। तस्याः पतिः शिशोः क्रन्दनात् व्याकुलः तां अन्वेष्टुं आगतः। स्नानाय प्रेरितः स शिशुना सह जलं प्रविशति; ग्रहणमोक्षे पुनर्विकृतदेहः सञ्जातः, शोकात् तस्मिन्नेव जले म्रियते। पतिव्रता मणिकर्णिका चितां प्रवेष्टुं निश्चिनोति; मुनयः पृच्छन्ति—दिव्यरूपलाभेऽपि कुतः पापविकृतपतिमनुगच्छसि? सा पतिव्रतधर्मं प्रतिपादयति—स्त्रियाः पतिः त्रिलोकेऽपि एक एव शरणं, सौन्दर्ये, दारिद्र्ये, हीनतायां वा; शिशुं मुनिभ्यः समर्पयति। करुणया मुनयः पतिं पुनर्जीवयन्ति, शुभलक्षणैः योग्यरूपं ददति; दिव्यविमानं आगत्य दम्पती पुत्रेण सह स्वर्गं यान्ति। वरं लब्ध्वा मणिकर्णिका याचते—अत्र महालिङ्गं मम नाम्ना प्रसिद्धं भवतु; मुनयः तीर्थस्य ‘मणिकर्णिका’ इति कीर्तिं स्थिरीकुर्वन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—सूर्यग्रहणे स्नानदानयोः फलं कुरुक्षेत्रसमं; एकाग्रस्नानेन इष्टसिद्धिः; अतः यत्नेन स्नात्वा यथाशक्ति दत्त्वा देव-ऋषि-पितृभ्यः तर्पणादि कुर्यात्।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यः पङ्गुतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् तीर्थं सर्वपातकनाशनं पावनं च प्रोक्तम्। च्यवनवंशे जातः पङ्गुनाम ब्राह्मणः पाददौर्बल्येन गन्तुं न शक्नोति; बान्धवाः स्वकर्मसु गत्वा तं परित्यजन्ति, स च दुःखाकुलो भवति। स अरबुदाचलं गत्वा सरोवरं प्राप्य घोरं तपः करोति, लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य श्रद्धया नियमेन च गन्धपुष्पनैवेद्यादिभिः पूजयति। वायुभक्षणेन, जपहोमाभ्यां च दीर्घकालं तपस्यन् महादेवस्य प्रसादं लभते। ततः प्रसन्नो महादेवः साक्षात् वदति वरं दातुं च। पङ्गुः याचते—एतत्तीर्थं मन्नाम्ना प्रसिद्धं भवतु, अत्र शिवकृपया मम पङ्गुत्वं निवर्तताम्, शिवः पार्वत्या सह नित्यं सन्निहितो भवतु च। ईश्वरः वरं दत्त्वा चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्वसन्निधिं विशेषेण निश्चिनोति। स्नानमात्रेण पङ्गुः दिव्यरूपं प्राप्नोति; तस्यां तिथौ स्नाताः यात्रिकाः पङ्गुत्वाद् विमुच्य शुभं रूपान्तरं प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
पुलस्त्यः राजानं यमतीर्थं गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं नरकस्थितेभ्यः प्राणिनः विमोचयति, पापं च नाशयति—अतुलं पुण्यक्षेत्रम् इति वर्ण्यते। तत्र दृष्टान्तः—चित्राङ्गदः नाम राजा महालोभपरायणः, हिंसकः, देवब्राह्मणद्रोही, स्तेयपरस्त्रीगमननित्यः, असत्याशौचयुक्तः, मायामत्सरवशी च। स अर्बुदाचले मृगयां कृत्वा तृषार्तः जलाशयं प्रविशति; तत्र ग्राहेण गृहीतः स म्रियते। यमदूतैः स घोरनरकेषु क्षिप्यते; किन्तु यमतीर्थसम्बन्धेन तस्य मरणस्पर्शमात्रात् तेषु नरकेषु स्थिताः प्राणिनोऽपि आश्चर्येण शान्तिं लभन्ते। दूताः एतदद्भुतं धर्मराजाय निवेदयन्ति। यमः कथयति—भूमौ अर्बुदाचलः, तत्र मम प्रियं तीर्थं यत्र अहं तपः कृतवान्; तस्मिन् सर्वपापनाशके तीर्थे ये म्रियन्ते ते शीघ्रं मोचनीयाः। तेन आज्ञया राजा मुक्तः स्वर्गं प्राप्नोति, अप्सरोभिः सेवितः। अथ नियमः—यो भक्त्या तत्र स्नानं करोति स जरामरणवर्जितं परमं पदं याति। विशेषतः चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां यत्नेन स्नानं विधेयम्; तत्र विधिवत् श्राद्धं कृत्वा कर्तुः पितरः दीर्घकालं स्वर्गे वसन्ति।
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषिः राजानं प्रति हरिप्रियं पापनाशनं वाराहतीर्थं वर्णयति। वाराहावतारे भगवता विष्णुना भूमिरुद्धृता सान्त्विता च; ततः भूमिदेवी वराहस्वरूपेणैव तस्मिन् तीर्थे स्थातुं याचते। भगवान् सर्वभूतहिताय आर्बुदपर्वते तत्रैव निवासं प्रतिजानाति। देवस्य पुरतः शुद्धे सरसि माघमासे शुक्लपक्षे एकादश्यां भक्त्या स्नानं परमं पावनं कथ्यते, ब्रह्महत्यादिमहापातकविमोचनकरमिति च। तत्र श्रद्धया श्राद्धं कृत्वा मनुष्याः पितॄन् दीर्घकालं तर्पयन्ति। दानधर्मोऽपि विधीयते—विशेषतः गोदानं प्रशस्ततमं, दीर्घस्वर्गवासफलप्रदम्। स्नान-व्रत-तर्पण-पिण्डदान-दानसमुच्चयेन सह पितृभिः विष्णुसालोक्यं लभ्यते इति उपदिश्यते।
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
पुलस्त्यः धर्मोपदेशरूपं कथामिमां निवेदयति, यया चन्द्रस्य क्षयवृद्ध्योः कारणं प्रभासतीर्थस्य च पावनत्वं प्रकाश्यते। दक्षस्य सप्तविंशतिदुहितरः—अश्विन्यादिनक्षत्ररूपाः—चन्द्राय दत्ताः; स तु रोहिण्यां पक्षपातं कृत्वा अन्याः उपेक्षते। ताः पितरं प्रति निवेदयन्ति; दक्षः चन्द्रं समदर्शितां पालयितुमादेशयति। चन्द्रः प्रतिज्ञां कृत्वापि पुनरपि तादृशमेवाचरति; ततो दक्षः क्रुद्धः यक्ष्मणा चन्द्रस्य क्षयं शशाप। क्षीयमाणः चन्द्रः शिवभक्त्या शरणं जगाम। अर्बुदे क्रोधनिग्रहपूर्वकं तपः कृत्वा जपहोमपरायणः सन् शिवं प्रार्थयामास। शिवः दर्शनं दत्त्वा अवदत्—दक्षशापो न निरस्तुं शक्यः, किन्तु नियम्यः; सर्वासु भार्यासु समत्वं कर्तव्यम्, तेन कृष्णपक्षे क्षयः शुक्लपक्षे वृद्धिश्च भविष्यति। ततः चन्द्रः प्रभासतीर्थे सोमवारे स्नानस्य, सोमयोगे विशेषफलस्य, श्राद्धपिण्डदानस्य च महिमानं पप्रच्छ; शिवः गायाश्राद्धसदृशं पितृहितं पुण्यं प्रतिजज्ञे, तीर्थं ‘प्रभास’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति चोक्त्वा, चन्द्रस्य समभावं पुनः प्रतिष्ठापयामास।
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
पुलस्त्यः पिण्डोदकतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। पिण्डोदक इति ब्राह्मणः मन्दबुद्धिः, गुरोः शिक्षितोऽपि अध्ययनं समापयितुं न शशाक; तेन स तीव्रवैराग्यं प्राप्य लज्जया क्लान्तः पर्वतगुहां प्रविवेश, वाणीविद्यायाः अनुदयात् मरणमेव कामयामास। एकान्ते सरस्वती देवी तं ददर्श, दुःखकारणं पप्रच्छ; स गुरुणा तिरस्कृत इव मन्यमानः स्वदैन्यं निवेदयामास। सा स्वं शुभपर्वते नित्यनिवासिनीं विज्ञाप्य वरं दातुं प्राह, तथा च कालविशेषं निर्दिश्य—त्रयोदश्यां निशामुखे। पिण्डोदकः सरवज्ञत्वं च स्वनाम्ना तीर्थस्य प्रसिद्धिं च याचते। देवी तदनुगृह्य वरौ ददौ, उक्तकाले तत्र स्नानं कुर्वन्तो मन्दबुद्धयः अपि सरवज्ञत्वं प्राप्स्यन्तीति प्रतिजज्ञे, स्वनित्यसन्निधिं च अवदत्। ततः सा तिरोदधे; पिण्डोदकः सर्वज्ञो भूत्वा गृहं प्रत्यागत्य जनान् विस्मययामास, तेन तीर्थस्य प्रभावः सर्वत्र प्रख्यातोऽभवत्।
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
पुलस्त्यः ययातिं प्रति श्रीमातुः माहात्म्यं कथयति। सा परमा शक्तिः सर्वव्यापिनी, साक्षादर्बुदाचले नित्यनिवासिनी, लौकिकपारलौकिकपुरुषार्थप्रदा च। तदा दैत्यराजः कलिङ्गः (उत्तरभागे बाष्कलिरिति प्रसिद्धः) त्रैलोक्यं जिगाय, देवान् स्वस्थानात् च्यावयामास, यज्ञभागांश्च हृतवान्। देवा अर्बुदं गत्वा नानाव्रतैः—उपवासभेदैः, पञ्चाग्निसाधनैः, जपहोमैः, ध्यानयोगैश्च—देवीं समाराधयन् धर्मसंस्थापनाय प्रार्थयन्ति। दीर्घकालानन्तरं देवी क्रमशः विविधरूपैः प्रादुर्भूय अन्ते कन्यारूपेण प्रकटिता। देवा स्तुतिभिः तां विश्वकार्यकारिणीं, गुणस्वरूपिणीं, लक्ष्मीपार्वतीसावित्रीगायत्र्यादिरूपसमन्वितां च न्यवेदयन्। सा वरान् दत्त्वा देवानसुरांश्च स्वसृष्टीन् इति दर्शयित्वा मितं उपायं चकार—दूतं प्रेषयित्वा दैत्यं स्वर्गत्यागाय आज्ञापयामास। दैत्यस्य दर्पः वर्धमानः देवीं प्रति दुरभिसन्धिं चकार; ततः सा स्वतेजसा भीषणं सैन्यं ससर्ज, तेन तस्य बलं नाशितम्। पूर्ववरात् स दैत्यः अमरः/अचल इति वर्ण्यते; अतः देवी तं निगृह्य स्वपादुकाः स्थापयित्वा रक्षणयन्त्रं प्रतिष्ठापयामास। अर्बुदे विशेषतः चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्वसन्निधिं प्रतिजज्ञे, यत् तत्र दर्शनं पादुकापूजनं च महापुण्यं, मोक्षोपयोगि, पुनर्बन्धविनाशकं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—एतताख्यानस्य श्रद्धया पाठः स्तुतिर्वा महापापहरः, ज्ञानभक्तिवर्धकश्च इति।
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषिः राजानं प्रति शुक्लतीर्थस्य अनुपमं माहात्म्यं कथयति। शमिलाक्षो नाम रजकः नीलरञ्जितवस्त्राणि दूषितानि दृष्ट्वा भयाकुलः सपरिवारं पलायनं चिन्तयति। तस्य दुःखिता दुहिता दाशकन्यायै निवेदयति; सा च उपायं वदति—अर्बुदे एको निर्झरः अस्ति, यस्य जले निक्षिप्तं वस्तु तत्क्षणात् शुक्लतां प्राप्नोति; मत्स्यजीविनः तथा तस्य भ्रातरः तस्य प्रभावं जानन्ति। रजकः तदनुसारं वस्त्राणि तत्र प्रक्षालयति; तानि शुक्लानि दीप्तिमन्ति च भवन्ति, भयकारणं नश्यति। सः राज्ञे वृत्तान्तं निवेदयति; राजा अपि अन्यानि रञ्जितवस्त्राणि जले क्षिप्त्वा तादृशमेव परिवर्तनं पश्यति, विधिपूर्वकं स्नानं च करोति। ततः स राज्यं त्यक्त्वा तस्मिन् तीर्थे तपः कृत्वा तीर्थप्रभावात् श्रेष्ठां सिद्धिं प्राप्नोति। फलश्रुतिः—एकादश्यां तत्र श्राद्धकर्म कृतं कुलोद्धारकं स्वर्गप्रदं च; तत्र स्नानं तु तत्क्षणात् पापविनाशकं, विपापत्वप्रदं च इति।
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
पुलस्त्यः राजानं प्रति प्रभासखण्डेऽर्बुदपर्वते स्थितां गुहां प्रति पुण्यतीर्थयात्रां कथयति, यत्र शुम्भहन्त्री देवी कात्यायनी साक्षाद्वसति। शुम्भो नाम महाबलः दैत्यः शङ्करवरात् स्त्रीव्यतिरिक्तैः सर्वैः अवध्यः सन् देवान् पराजित्य जगदधिपत्यं चकार। ततो देवाः अर्बुदं गत्वा तपश्चर्यां कृत्वा देव्याः प्रत्यक्षरूपं समाराध्य, शुम्भवधेन धर्मव्यवस्थापनं याचन्ति। शुम्भः सा स्त्रीति श्रुत्वा तिरस्कारपूर्वकं दैत्यान् प्रेषयति; देवी तान् केवलदृष्ट्या भस्मीकुरुते। क्रुद्धः शुम्भः खड्गं गृहीत्वा स्वयमागत्यापि तथैव दग्धः; शिष्टा दैत्याः पातालं पलायन्ते। देवाः देवीं स्तुत्वा वरं याचन्ति; सा अर्बुदे नित्यं स्थास्यामि इति वरं ददाति, तत्र सर्वदा देवसुलभत्वं च स्थापयति। यज्ञदानादिविना स्वर्गसुलभता स्यादिति शङ्का जाता; तस्य समाधानं कालेन निर्दिष्टम्—शुक्लाष्टम्यां देवाः तत्र देवीं द्रक्ष्यन्ति। फलश्रुतिः—यः शुक्लाष्टम्यां प्रसन्नचित्तः देवीं पश्यति, स दुरापानपि अभिलषितान् अर्थान् प्राप्नोति।
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
पुलस्त्यः पिण्डारकतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत् तीर्थं पापहरं प्रसिद्धम्। मङ्की नाम ब्राह्मणः सरलचित्तः, आरम्भे ब्राह्मणकर्मसु अकुशलः, रम्ये पर्वते महिषं रक्षन् धनं लभते। कष्टेन लघुयुग्मं वृषभयोः क्रीत्वा, अकस्मात् उष्ट्रसम्बन्धेन वृषभयोः कण्ठयोः ग्रन्थिः जातः, ततो विनाशः। एतस्मिन् विपर्यये स विस्मितः वैराग्यं प्राप्य ग्रामजीवनं त्यक्त्वा वनं जगाम, अर्बुदे निर्झरं प्राप्य तत्र त्रिकालस्नानं दीर्घं गायत्रीजपं च अकरोत्। तेन शुद्धः सन् दिव्यदर्शनं लब्धवान्। तस्मिन्नेव काले शङ्करः गौऱ्या सह पर्वते विहारमार्गे सञ्चरन् तपस्विना दृष्टः। मङ्की नमस्कृत्य वरं याचते—न लौकिकं धनं, किन्तु शिवगणत्वं, तथा तीर्थस्य स्वनाम्ना ‘पिण्डारक’ इति प्रसिद्धिं। शिवः वरं ददौ—मरणानन्तरं स गणो भविष्यति, स्थानं पिण्डारकं नाम्ना ख्यातं भविष्यति, महाष्टम्यां च विशेषेण शिवसन्निधिः। अष्टम्यां स्नानं कुर्वन्तः शिवनित्यप्रतिष्ठितं परमं पदं प्राप्नुवन्ति। मन्त्रेण स्नानविधिः, दानमहत्त्वं च निर्दिश्यते—विशेषतः अष्टम्यां महिषदानं इहामुत्राभीष्टफलप्रदम्।
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
पुलस्त्यः राजानं प्रति पापहारी गिरौ स्थितस्य कनखलतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। पूर्वं सुमतिनाम राजा सौरग्रहणेऽर्बुदं गत्वा ब्राह्मणेभ्यो दातुं शुद्धं सुवर्णं नीतवान्। प्रमादात् तत् सलिले पतितं, अन्वेषणेनापि न लब्धं; स खिन्नचित्तः स्वगृहं प्रत्यागात्, पुनरपि अन्यस्मिन् ग्रहणे स्नानार्थं तत्रागमत्। तदा तस्य शोकं स्मरतोऽशरीरिणी वाक् प्रादुरभवत्—अत्र लोके परत्र च न किञ्चिद् “नष्टं” भवति; पतितं सुवर्णं कोटिगुणं भवति, पूर्वापराधजनितः पश्चात्तापश्च श्राद्धदानादिकर्मसु संख्यापरिणामं जनयति। “अन्वेषय” इति वाक्येन स बहुतेजःप्रभूतं सुवर्णं पुनर्लब्धवान्। तीर्थप्रभावं ज्ञात्वा स ब्राह्मणेभ्यः महद्दानं कृत्वा तत् पितृदेवताभ्यः समर्पितवान्; तस्य दानस्य प्रभावात् स धनदाख्यो यक्षो भूत्वा नानाविभवान् प्रददाति इति। अन्ते विधिः—अस्मिन् तीर्थे सौरग्रहणे कृतं श्राद्धम् आकल्पं पितॄन् तर्पयति; स्नानं ऋषीन् देवान् महान्तो नागांश्च प्रीणयति, तत्क्षणात् पापक्षयं करोति। अतः यथाशक्ति स्नानं दानं च श्राद्धं च कर्तुं प्रयत्नः कार्यः।
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
पुलस्त्यः राजश्रवणकर्तारं प्रति वदति—त्वं प्रख्यातं चक्रतीर्थं गच्छ। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुरावृत्तेन प्रतिष्ठाप्यते—पूर्वं प्रभुविष्णुः दानवान् युद्धे निहत्य तत्रैव स्वचक्रं विससर्ज। ततः स स्वच्छे सुन्निर्झरे स्नानं कृत्वा जलानि शुद्धीचकार; तस्य भगवतः संस्पर्शादेव अस्य तीर्थस्य विशेषा मेध्यता जाता इति व्याख्यायते। अथ विधिः—हरिशयनबोधनकालेषु यः अत्र श्राद्धं करोति, तस्य पितरः आकल्पं यावत् तृप्तिं लभन्ते। अन्ते कोलोफोनेन अस्य अध्यायस्य परिचयः क्रियते—प्रभासखण्डे स्कन्दमहापुराणे अर्बुदखण्डस्य सप्तविंशतितमोऽध्यायः इति।
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
पुलस्त्यः राजानं प्रति “मानुष्यह्रद/मानुष्यतीर्थ” इति परमपुण्यं जलतीर्थं वर्णयति। तत्र स्नानेन मानुष्यभावः स्थिरीभवति; महापापभारयुक्तोऽपि जन्तुयोनिं न पततीति तस्य सिद्धान्तः। तदनन्तरं दृष्टान्तकथा—मृगयूथं व्याधैः पीडितं तस्मिन् जले प्रविश्य तत्क्षणादेव मनुष्यरूपं प्राप्नोति, पूर्वजन्मस्मृतिं च धारयति। आगताः व्याधाः शस्त्रधराः मृगमार्गं पृच्छन्ति; ते नवमानुषाः केवलं तीर्थप्रभावादेव परिवर्तनं जातमिति निवेदयन्ति। ततः व्याधाः शस्त्राणि त्यक्त्वा स्नात्वा “सिद्धिं” प्राप्नुवन्ति। पापहरत्वं दृष्ट्वा शक्रः (इन्द्रः) धूल्या पूरयित्वा तस्य प्रभावं शमयितुं यतते; तथापि परम्परया तस्य सामर्थ्यं न क्षीयते। बुधाष्टम्यां तत्र स्नाताः पशुयोनिं न प्राप्नुवन्ति, श्राद्धदानैश्च पितृमेधस्य पूर्णफलं लभन्ते।
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
पुलस्त्य उवाच—कपिलातीर्थं प्रति गमनक्रमः प्रशस्यते; तत्र स्नानमात्रेण सञ्चितदोषक्षयः स्यात्। सुप्रभाख्यो राजा मृगयासक्तः स्तन्यपायिनं शावकं पालयन्तीं हरिणीं जघान; सा मरणकाले क्षात्रधर्मविरुद्धतां निन्दित्वा शापं ददौ—गिरिपृष्ठे घोरव्याघ्रो भविष्यसि, कपिला नाम धेनुं दृष्ट्वा मोक्षं प्राप्स्यसि। शापात् स व्याघ्रत्वं गतः; तदा गोष्ठात् विच्छिन्ना कपिला तं समुपागच्छत्। सा वत्सं प्रति गन्तुं याचते, पुनरागमनं प्रतिजानाति, चिरं स्वशपथैः—असत्ये महापातकफलप्राप्तिं स्वयमेवोक्त्वा—सत्यं दृढीकृतवती। व्याघ्रः सत्यप्रभावेन द्रवितचित्तः तां मुमोच; कपिला वत्सं पाययित्वा सावधानतां अलोभं चोपदिश्य, गोसमाजं प्रणम्य, यथावचनं प्रत्यागता। तदा सत्यं सहस्राश्वमेधादपि श्रेष्ठमिति लोके प्रतिष्ठापितम्; व्याघ्रः तां न जहार। तत्क्षणे शापग्रस्तः राजा मानुषरूपं पुनरवाप्तवान्। कपिलायाः जलयाचनायां स बाणेन भूमिं विदार्य शुद्धं शीतलं स्रोतः प्रादुर्भावयामास। धर्मः प्रत्यक्षो भूत्वा वरान् दत्त्वा तीर्थस्य नाम फलानि च व्याजहार—विशेषतः चतुर्दश्यां स्नानं, श्राद्धं, दानं च अक्षयगुणितपुण्यप्रदं; अल्पजीविनामपि जलस्पर्शेन हितं भवति। अन्ते दिव्यविमानानि समाययुः; कपिला गोसमाजेन सह राजा च दिव्यगतिं प्राप्नुवन्। उपसंहारे यथाशक्ति तत्र स्नान-श्राद्ध-दानानुष्ठानाय प्रेरणा दत्ता।
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
पुलस्त्यः ययातिं प्रति अग्नितीर्थस्य दर्शनस्नानयोः उपदेशं करोति—एतत् परमं पावनं तीर्थं यत्र कदाचित् अग्निः ‘नष्ट’ इवाभवत्, पश्चात् देवैः पुनरुद्धृतः। द्वादशवर्षीय-अनावृष्ट्या दुर्भिक्षं समाजविघातश्च जातः। विश्वामित्रोऽपि क्षुधया क्लान्तः चाण्डालग्रामं प्राप्य मृतश्वानं लब्ध्वा पचति, तदग्नौ जुहोति; एषः ‘अभक्ष्यभक्षण’ इति दूषणकर्मोच्यते। अग्निः अशुद्धाहुतिभिः बाध्यमानः, अनावृष्टेः कारणं इन्द्रस्य शासनदोष इति मन्यमानः, मर्त्यलोकेन निवर्तते; तेन यज्ञकर्माणि (अग्निष्टोमादीनि) तथा लोकस्थितिः शिथिलीभवति। देवाः अग्निं अन्विष्यन्ति; शुकः तस्य गमनं सूचयति। अग्निः कदाचित् शमी-अश्वत्थवृक्षे, ततः अर्बुदपर्वते जलाशये च निगूढः, अप्रत्यक्षः तिष्ठति। दर्दुरः निर्झरे तस्य स्थितिं प्रकाशयति; अग्निः तं ‘विजिह्वत्व’शापेन शपति। देवाः अग्निं स्तुवन्ति—स देवमुखं, जगदाधारः, यज्ञस्य प्राण इति। अग्निः अशुद्धाहुतिदुःखं तथा अनावृष्टिविषयं निवेदयति। इन्द्रः देवापि-प्रतीप-शान्तनुसम्बद्धं राज्यनीतिधर्मकारणं कथयित्वा मेघान् वर्षार्थं नियोजयति। वर्षे पुनः प्रवृत्ते अग्निः प्रसन्नः सन् तत्रैव वासं स्वीकृत्य तज्जलाशयस्य ‘अग्नितीर्थ’ इति प्रसिद्धिं याचते। फलश्रुतिः—यथाविधि स्नानेन अग्निलोकप्राप्तिः, तिलदानात् अग्निष्टोमफलम्, अस्य माहात्म्यस्य पाठश्रवणाभ्यां दिवानिशं सञ्चितपापक्षयश्च।
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
पुलस्त्य उवाच—प्रभासखण्डे प्रसिद्धे रक्तानुबन्धतीर्थे प्रायश्चित्तकथां वदामि। युद्धात् प्रत्यागच्छन् इन्द्रसेनराजा स्वपत्नीं सुनन्दां पतिव्रतधर्मे परीक्षितुम्, स्वमरणवार्तां मिथ्यैव निवेदयितुं दूतं प्रेषयामास। सा पतिप्राणा धैर्यनिष्ठा तद्वाक्यश्रवणमात्रेण प्राणान् त्यक्तवती। ततो राज्ञः स्त्रीवधदोषः कर्मफलरूपेण द्वितीयच्छायारूपेण, गुरुत्वेन, तेजोक्षयेन, दुर्गन्धेन च देहे प्रादुरभूत्। स शुद्ध्यर्थं अन्त्येष्टिक्रियाः कृत्वा, काशीं कपालमोचनं चान्यानि च बहूनि तीर्थानि परिभ्रमन् अपि दोषं न जहाति। चिरपर्यटनेनार्बुदपर्वतं प्राप्य रक्तानुबन्धे स्नात्वा तत्क्षणादेव द्वितीयच्छाया नश्यति, मङ्गललक्षणानि च पुनरागच्छन्ति। तीर्थसीमां लङ्घयतः पुनर्दोषो जायते; ततः शीघ्रं प्रत्यागत्य पुनः शुद्धिं लभते—इति तस्य सीमाबद्धा महिमा प्रकाशितः। ततः तीर्थस्य परं माहात्म्यं ज्ञात्वा दानानि कृत्वा, चितां रचयित्वा, वैराग्यपरायणः स्वयमेवाग्निं प्रविश्य शिवलोकं जगाम। फलश्रुतौ—तत्र दत्तं श्राद्धं चात्यन्तफलप्रदम्; सूर्यसङ्क्रान्तौ स्नानं ब्रह्महत्यादोषहरम्; ग्रहणे विशेषतः गोदानादिदानैः सप्तकुलोद्धारः स्यात् इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्येन ययातिमहाराजाय महाविनायकस्य दर्शनविधिः कथ्यते। तस्य दर्शनमात्रेणैव तत्क्षणं निर्विघ्नत्वं भवतीति निर्देशः। ययातिना तस्य माहात्म्यकारणं पृष्टे पुलस्त्यः प्रादुर्भावक्रमं निवेदयति—पार्वती देहलेपेन बालरूपं निर्माय द्रव्याभावात् शिरोहीनं कृतवती; ततः स्कन्दं शिर आनयितुं नियोजयामास, स च महाबलिनं गजशिरः प्राप्य यथायोग्यं न्यधात्। गौरी स्वशक्त्या तं प्राणयित्वा शिवाय समर्पयामास; शिवः गजशिरसैव तस्य महत्त्वं प्रतिष्ठाप्य ‘महाविनायक’ इति नाम दत्त्वा गणाधिपत्यं प्रददौ, सर्वकर्मारम्भे प्रथमस्मरणीयत्वं च न्ययुङ्क्त, येन कर्म नश्येत न च विघ्नैः पीड्येत। अथ तस्य चिह्नोपकरणानि वर्ण्यन्ते—स्कन्दः क्रीडायै प्रियं कुठारकं ददौ, गौरी मोदकपात्रं प्रददौ, मूषकश्च प्रादुर्भूय वाहनत्वेन स्थितः। ततः फलश्रुतिः—माघशुक्लचतुर्थ्यां उपवासपूर्वकं दर्शनं ज्ञानप्रदं, समीपकुण्डे निर्मलजले स्नानं पूजनं च वंशहितं; ‘गणानां त्वे’ मन्त्रेण त्रिवारं प्रदक्षिणा दुरितनिवारिणी। अन्ते महाविनायकीशान्तेः विधानं—दोषवर्जिते दिने बलवति चन्द्रे वेदीमण्डपं कृत्वा अष्टदलपद्ममण्डलं रचयेत्, लोकपालमातृकाः आवाहयेत्, जलपूर्णकलशं स्थापयेत्, ग्रहहोमसहितं होमं कुर्यात्, ‘गणानां त्वे’ मन्त्रं बहुसंख्यया जपेत्, ततः श्रीसूक्तादिवैदिकपाठैः यजमानस्नापनं समापयेत्। एतेन विघ्नोपद्रवाशुभनिमित्तानि शम्यन्ते; चतुर्थ्यां श्रवणपाठेन नित्यनिर्विघ्नता, एकाग्रपूजया गणनाथप्रसादात् इष्टसिद्धिश्च भवति।
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
पुलस्त्यः पार्थेश्वरतीर्थयात्रां वर्णयति—यस्य दर्शनमात्रेणापि पापक्षयः स्यात्, नानाविधदोषविमोचनं च (श्लो. १)। तत्र देवलप्रियाया पतिव्रताया पार्थायाः तपश्चर्या कथ्यते (श्लो. २)। पूर्वजन्मनि सा अपुत्रस्य ऋषेः पत्नी भूत्वा, गाढवैराग्यं प्राप्य, अर्बुदं गत्वा दीर्घकालं प्राणवायुभक्षणं, उपवासं, मनःसमत्वं च आश्रित्य घोरं तपः अकरोत् (श्लो. ३–४)। सहस्रवर्षे पूर्णे भूमेः विदारणेन सहसा शिवलिङ्गं प्रादुर्भूतम्; अशरीरिणी वाणी च तस्य परमपावनस्य शिवलिङ्गस्य पूजनं कर्तुं ताम् आज्ञापयामास—तव भक्त्या एतत् प्रकटितम् इति (श्लो. ५–६)। यथोक्तसंकल्पेन कृतं पूजनं इष्टसिद्धिदं भवतीति वाणी वदति, लिङ्गं च ‘पार्थेश्वर’ इति लोके ख्यातिं गमिष्यतीति घोषयति (श्लो. ७–८)। सा विस्मयेन पूजयित्वा शतं पुत्रान् वंशधरान् अवाप; तीर्थस्य कीर्तिः प्रससार, शुद्धगुहाजलस्रोतः प्रसिद्धः (श्लो. ९–१०)। तत्र स्नानं भक्त्या लिङ्गदर्शनं च सन्तानसम्बद्धं लौकिकदुःखं नाशयति; शुक्लपक्षचतुर्दश्यां उपवासपूर्वकं जागरणं कृत्वा पुत्रलाभः कथ्यते (श्लो. ११–१२)। अपि च तत्र कृतं पिण्डनिर्वापणं पितॄणां कृपया पुत्रत्वलाभसदृशं फलविशेषं ददाति (श्लो. १३)।
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
पुलस्त्यः ययातिं कृष्णतीर्थं गन्तुं उपदिशति—यत् नित्यं श्रीकृष्णस्य/विष्णोः प्रियं, दिव्यसन्निधिना चिह्नितं च। ययातिः तस्य प्रादुर्भावकथां पप्रच्छ। पुलस्त्यः प्रलयकाले दीर्घकालानन्तरं ब्रह्मणः प्रबोधनं, तदा गोविन्ददर्शनं च वर्णयति। उभयोः प्रधानत्वविवादः दीर्घयुद्धं च प्रवृत्तम्; तदन्तरे तेजोमयं अनन्तं लिङ्गं प्रादुरभवत्, अशरीरवाणी च—योऽस्य ऊर्ध्वं, योऽधः अन्तं प्राप्नुयात् स एव परः—इति। विष्णुः अधो गत्वा कालाग्निरुद्ररूपं ददर्श; तस्य तेजसा दग्धः ‘कृष्णत्वं’ (श्यामत्वं) प्राप्तवान्, पुनरागत्य लिङ्गं वैदिकैः स्तवैः पूजयामास। ब्रह्मा ऊर्ध्वं गत्वा अन्तं न प्राप्य केतकीपुष्पं मिथ्यासाक्ष्यरूपेण नीतवान्; महादेवः ब्रह्मणः पूजाधिकारं शशाप, केतकीपुष्पस्य च पूजायां प्रयोगं निरबन्धयत्, विष्णोः सत्यवादितां प्रशशंस। विष्णुः सृष्ट्यर्थं लिङ्गस्य लघुत्वं याचते; महादेवः शुद्धदेशे प्रतिष्ठापनं निर्दिशति। विष्णुः अर्बुदपर्वते निर्मलस्रोतसः समीपे लिङ्गं प्रतिष्ठापयत्; ततः स्थानं कृष्णतीर्थमिति प्रसिद्धम्। फलश्रुतौ—तत्र स्नानं लिङ्गदर्शनं च सर्वतीर्थफलप्रदं, दानफलसमं, एकादशीजागर-श्राद्धफलदं, महापापविनाशकं; केवलदर्शनादपि कृष्णतीर्थं शुद्धिं ददाति।
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
पुलस्त्य ऋषिः ययातिं राजानं पर्वतप्रदेशे स्थितं पापनाशनं तीर्थं ‘मामूहरद’ इति गन्तुं उपदिशति। तत्र श्रद्धया स्नानं महापापान्यपि नाशयति; मुद्गलमुनिना प्रतिष्ठापितं लिङ्गं ‘मुद्गलेश्वर’ इति दर्शनात् दुर्लभा आध्यात्मिकी सिद्धिः लभ्यते, विशेषतः फाल्गुनमासे निर्दिष्टेषु तिथिक्षणेषु कृतं चेत्। तत्र श्राद्धं दिक्-नियमेन कृतं पितॄन् प्रलयपर्यन्तं तर्पयति; निवारा-धान्यैः शाक-मूलादिभिः साधुभिः दान-हविरादिभिश्च कृताः क्रियाः प्रशस्यन्ते। ययातिः नामकरणकारणं मुद्गलाश्रमवृत्तान्तं च पृच्छति। पुलस्त्यः कथयति—देवदूतः मुद्गलं स्वर्गं नेतुं आगतः; मुद्गलः स्वर्गस्य गुणदोषान् परीक्ष्य शृणोति यत् स्वर्गः भोगभूमिः, तत्र नूतनं पुण्यं न जन्यते, पुण्यक्षये पतनभयश्च नित्यः। अतः स स्वर्गं निराकृत्य तीव्रतपः शिवभक्तिं च वव्रे। इन्द्रः दूतं प्रेरयित्वा स्वयमपि आगतः; मुद्गलस्य तपोबलात् ते स्तब्धाः, ततः इन्द्रः वरं दातुं समुपस्थितः। मुद्गलः मोक्षं तथा तीर्थस्य ‘मामूहरद’ इति लोके कीर्तिं याचते। इन्द्रः वरं ददाति—अयं देशः श्रेष्ठतीर्थत्वं प्राप्स्यति; फाल्गुनपूर्णिमायां स्नानं परमां गतिं दास्यति; पिण्डदानं गयासदृशं फलं दास्यति; दानस्य च फलम् अपरिमेयम्। अन्ते मुद्गलः शुद्धध्यानात् अक्षयमोक्षं प्राप्नोति; नारदप्रोक्ता गाथा उपसंहरति—मामूहरदे स्नात्वा मुद्गलेश्वरं दृष्ट्वा लौकिकसिद्धिं च अन्तिमं मोक्षं च लभते।
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
अध्याय आरभ्यते ययातेः प्रश्नेन—अर्बुदे चण्डिकाया आश्रमः कथं प्रादुरभूत्, कदा, तस्य दर्शनात् मनुष्याणां किं फलम् इति। पुलस्त्यः पापप्रणाशिनीं कथां निवेदयति—पूर्वे देवयुगे ब्रह्मवरलब्धबलः दैत्यः महीषः (स्त्रीविशेषात् एव वध्यः) देवान् पराजित्य यज्ञभागवितरणं विघ्नयति, लोकपालादीन् अपि यज्ञप्रतिदानरहितं सेवां कारयति। देवाः बृहस्पतिं शरणं यान्ति; स तान् अर्बुदं नीत्वा पराशक्तेः चण्डिकाया मन्त्र-न्यास-होमोपचारैः दीर्घतपः कर्तुं नियोजयति। मासानां तपसा संचितं तेजः मण्डले एकीकृतं कृत्वा तेजोमयी कन्या प्रादुरभवति—सा चण्डिका; देवैः प्रदत्तैः आयुधैः समलङ्कृता सा महामाया, विश्वव्यापिनी, उग्ररूपा, रक्षिका इत्यादिभिः स्तुतिभिः स्तूयते। सा देवानां प्रार्थनां स्वीकृत्य यथाकालं महीषवधं प्रतिजानीते। ततः नारदः चण्डिकां दृष्ट्वा तस्या अनुपमसौन्दर्यं महीषाय वर्णयति; तेन कामोत्पन्नः महीषः दूतान् प्रेषयति। चण्डिका प्रस्तावं निराकरोति, एतत् तस्य विनाशस्य पूर्वरङ्ग इति सूचयति। युद्धे महीषसेनाः, निमित्तानि च वर्ण्यन्ते; चण्डिका बहूनि अस्त्राणि शमयति, ब्रह्मास्त्रमपि स्वास्त्रेण प्रतिहन्ति, महीषस्य रूपान्तराणि जित्वा अन्ते महिषरूपस्य शिरश्छेदं कृत्वा निर्गतं वीररूपं च निहन्ति। देवाः हृष्टाः इन्द्रस्य राज्यं पुनः स्थापयन्ति। चण्डिका अर्बुदे स्थिरं प्रसिद्धं आश्रमं याचते—तत्र सा नित्यं वसिष्यति; तस्या दर्शनात् जनाः उच्चतरं पदं, ब्रह्मज्ञानाभिमुखतां च प्राप्नुवन्ति। अथ विस्तीर्णा फलश्रुतिः—तत्र स्नानं, पिण्डदानं, श्राद्धं, ब्राह्मणदानं, एकरात्रि-त्रिरात्रिव्रतं, चातुर्मास्यनिवासः, विशेषतः आश्विने कृष्णचतुर्दश्यां, गयाश्राद्धतुल्यफलप्रदं, भयमुक्तिं, आरोग्यं, ऐश्वर्यं, पुत्रलाभं, राज्यप्राप्तिं, मोक्षं च ददाति। अन्ते अन्यकर्मक्षयः जनानां देवतासन्निधौ प्रवृत्त्या कथ्यते; इन्द्रः काम-क्रोधादीन् व्यक्तरूपान् नियामकान् प्रेषयति। अर्बुददर्शनं स्वयमेव पावनम् इति पुनरुक्तं, गृहस्थितपुस्तकधारणे श्रद्धया पाठे च अपि महत्पुण्यं प्रसूयते इति च।
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
अध्याये पुलस्त्येनोपदेशरूपेण कथ्यते—पापहरं तीर्थं नागह्रदं गन्तव्यमिति। तत्र कारणकथा श्रूयते—कद्रूशापपीडिताः, परीक्षितो यज्ञाग्नौ नाशभयाकुलाश्च नागाः शेषं शरणं ययुः। शेषः तान् अर्बुदपर्वते तपः कर्तुं चण्डिकादेवीं (कामरूपिणीं) निरन्तरं पूजयितुं च न्ययोजयत्; तस्या स्मरणमापदः शमयतीति स उवाच। ते नागाः गुहामार्गेण पर्वतं प्रविश्य घोरं तपश्चर्यां चक्रुः—होमजपोपवासादिभिः। तेन देवी प्रसन्ना वरं ददौ—यावद् यज्ञसमाप्तिः तावत् मम समीपे निर्भयाः स्थास्यथ; ततः स्वधाम गमिष्यथ। यत् च तैः गुहा विदारितेति, तस्मात् स्थलं लोके ‘नागह्रदतीर्थम्’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति देवी न्यगदत्। अनन्तरं कालविधानं—श्रावणमासे कृष्णपक्षे पञ्चम्यां भक्त्या स्नानं कृतं सर्पभयं नाशयति; तत्र कृतं श्राद्धं पितॄन् तर्पयतीति। श्रावणकृष्णपञ्चम्यां तत्र देव्या नित्यसन्निधिः पुनरपि प्रतिपाद्यते, स्नानश्राद्धयोः स्वहिताय विधानं च उपदिश्यते।
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्येन ययातिमहाराजाय प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वकथनं क्रियते। अर्बुदे शिवलिङ्गसम्बद्धे कुण्डे जाह्नवी ‘गुप्ता’ वर्तते इति वर्ण्यते। तत्र स्नानं सर्वतीर्थफलप्रदं, जन्मार्जितपापसमूहविनाशकं च इति प्रतिपाद्यते। देवैः प्रसादितः शिवोऽर्बुदे प्रतिष्ठापितः सन् पार्वत्याः पुरतः गोपनं कृत्वा गङ्गासन्निधिं नित्यं कामयते। नन्दिभृङ्गिनायकैर्गणैः पर्वते निर्मलजलयुक्तं श्रेष्ठं कुण्डं निर्मितं; शिवो व्रतव्याजेन तत्र प्रविश्य मनसा गङ्गां स्मरति, सा तत्क्षणमेव आगच्छति। नारदः शिवस्य विशेषभावं दृष्ट्वा ध्यानदृष्ट्या रहस्यं ज्ञात्वा निवेदयति; पार्वती क्रुद्धा समुपैति। पूर्वसूचिता गङ्गा विनयवाक्यैः पार्वतीं शमयति, भागीरथप्रसङ्गे स्वसम्बन्धं (अवतरणकाले धारणं) स्मारयति, चैतशुक्लत्रयोदश्यां शिवेन सह क्रीडार्थं एकदिनं याचते, स्थलस्य ‘शिवकुण्ड/शिवगङ्गा’ इति नाम च स्थापयति। अन्ते चैतशुक्लचतुर्दश्यां एकाग्रचित्तेन स्नानं, अमङ्गलनाशः, ब्राह्मणाय वृषदानं च स्वर्गफलप्रदं इति विधीयते।
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
अस्मिन्नध्याये ययातिराजः पुलस्त्यं पृच्छति—महादेवेन प्रतिष्ठापितं लिङ्गं कुतः पतितं, तद्दर्शनात् किं पुण्यं भवति च। पुलस्त्यः कारणकथां निवेदयति—सत्याः देहत्यागानन्तरं दक्षापमानदुःखितः शिवो मोहाविष्टः वालखिल्याश्रमं प्राप। तत्र तस्य रूपेण मोहिताः ऋषिपत्न्यः समीपं जग्मुः; ऋषयस्तं नाभिज्ञाय शापं ददुः—“तव लिङ्गं पततु” इति। ततः पृथिवीकम्पः, समुद्रक्षोभः इत्यादि लोकविपर्यासलक्षणानि जातानि। देवाः ब्रह्माणं शरणं ययुः; स कारणं ज्ञात्वा तान् अर्बुदं निनाय। तत्र देवैर्वैदिकशैलीया स्तुतिः कृता, शिवं प्रसादयित्वा स्थैर्यं याचितम्। शिवः अवदत्—पतितं लिङ्गम् अचलमेव; उपायः केवलः—क्रमेण ब्रह्मपूजा, ततः विष्णोः, इन्द्रस्य, अन्यदेवानां, अन्ते वालखिल्यानां शतरुद्रीयमन्त्रैः पूजनं च; तदा अपशकुनाः शमं यान्ति। वरं याचितं—लिङ्गस्पर्शमात्रेणापि मलनाशः स्यात्; इन्द्रः वज्रेण तल्लिङ्गं आच्छाद्य सामान्यजनानां अदृश्यं चकार, तथापि तस्य समीपसंसर्गः पावनः। अन्ते फाल्गुनमासस्यावसानचतुर्दश्यां नवयवदानं ब्राह्मणभोजनं च महाफलप्रदम्, बहुयागादिकर्मभ्यः श्रेष्ठतरम् इति विधिः। उदाहरणं—रोगी पुरुषः तत्र सक्तुसम्बन्धेन अकस्मात् शुभजन्म प्राप; ततः स प्रतिवर्षं उपवास-जागर-सक्तुदानेन विधिवत् व्रतम् अकरोत्। फलश्रुतौ श्रद्धालुश्रोतॄणां दिनरात्रिसञ्चितदोषविमोचनं प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यययातिसंवादरूपेण कामेश्वरमाहात्म्यं वर्ण्यते। ययातिः मनोभवेन कामेन शिवस्य बहुतीर्थेषु सञ्चरणकारणं, तथा कामेश्वरस्य निवासवृत्तान्तं पृच्छति। पुलस्त्यः कथयति—कामः सज्जधनुर्बाणः पुनःपुनः शिवमनुगच्छन् भीषणरूपेण प्रादुर्भवति; ततो देवदेवः प्रसिद्धतीर्थान्यतिक्रम्य दीर्घकालं विचरन् पुनरर्बुदं प्रति निवर्तते। तत्र शिवः कामं साक्षात् समभ्येत्य तृतीयनेत्रात् प्रज्वलितं दाहकं तेजः सृजति, येन कामो धनुर्बाणैः सह भस्मीकृतः। अनन्तरं रतेः शोकविलापः, आत्मदाहप्रयत्नश्च वर्ण्यते; आकाशवाणी तां तपः कर्तुं नियुङ्क्ते। सा सहस्रवर्षाणि व्रतदानजपहोमोपवासादिभिः शिवं समाराध्य वरं लभते—कामः पुनः सशरीरः प्रादुर्भूय शिवानुज्ञया स्वकार्यं प्रवर्तयति। उपसंहारे ययातिः शिवमहिमानं ज्ञात्वा अर्बुदे शिवं प्रतिष्ठापयति; तस्य देवस्य दर्शनं सप्तजन्मसु दुरितनिवारकं इति फलश्रुत्या क्षेत्रस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
पुलस्त्यः राजानं प्रति मृकण्डोः पुत्रस्य वृत्तान्तं कथयति। स बालः शुभलक्षणसम्पन्नोऽपि कश्चन विद्वानतिथिः षण्मासाभ्यन्तरे तस्य मरणं व्याहरत्। ततो मृकण्डुः शीघ्रमुपनयनं कारयित्वा ब्राह्मणानां सर्ववयस्कानां प्रति नमस्काररूपां विनयशिक्षां ददौ। तीर्थयात्रायां सप्तर्षयः समायान्ति; बालः श्रद्धया तानभिवादयति। ते दीर्घायुषं वरं ददुः, किन्त्वङ्गिराः सूक्ष्मदृष्ट्या पञ्चमे दिने मृत्युप्रसङ्गं ज्ञात्वा सत्यरक्षणाय उपायं सूचयति। ऋषयः बालं ब्रह्मलोकं नयन्ति; ब्रह्मा पृष्ट्वा तस्मै कल्पान्तपर्यन्तं दीर्घायुषं ददाति। स स्वगृहं प्रत्यागत्य वरं निवेद्य अर्बुदशैले रम्याश्रमस्थापनं ब्रह्मपूजनं च संकल्पयति। अत्र फलश्रुतिः—श्रावणपूर्णिमायां तस्मिन्नाश्रमे पितृतर्पणं कृतं पितृमेधसमफलदं; ऋषियोगेन श्रेष्ठब्राह्मणतर्पणं ब्रह्मलोके दीर्घवासदं; तत्र श्रद्धया स्नानं कुलस्य अकालमृत्युभयं नाशयति।
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यः नृपश्रेष्ठं प्रति संक्षेपेणोपदेशं करोति। स जगति विख्यातं, महापापहरं परमं लिङ्गं दर्शयति—यत् ऋषिणा उद्दालकेन प्रतिष्ठापितं, उद्दालकेश्वरनाम्ना प्रसिद्धम्। तस्य लिङ्गस्य स्पर्शनं दर्शनं च पुण्यप्रदं, विशेषतः पूजनं परमफलदं कथ्यते। ये तं देवदेवं शङ्करं तत्र भक्त्या समर्चयन्ति, ते सर्वरोगविनिर्मुक्ता भवन्ति, गार्हस्थ्यं प्राप्नुवन्ति, सर्वपापविमुक्ताः शिवलोके महीयन्ते। इति प्रभासखण्डे (अर्बुदखण्डे) द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
पुलस्त्य ऋषिः राजानं प्रति उपदिशति—सिद्धैः प्रतिष्ठापितं, “सत्सिद्धिदं” सिद्धलिङ्गं नाम पवित्रं लिङ्गं गच्छेत्। तस्य दर्शनपूजनादिना सर्वपातकानां नाशः कथ्यते। तस्य समीपे परमपवित्रजलयुक्तं कुण्डं निर्दिश्यते। तत्र स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यादिदोषविशेषस्यापि विमोचनं भवतीति श्रूयते। अथ तत्र स्नायमानस्य यत्कामं मनसि चिन्तयति तत्सर्वं सिद्ध्यतीति स्थलमहिमा सार्वत्रिकीक्रियते, अन्ते च देहान्ते परां गतिं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः। उपसंहारे स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे, अर्बुदखण्डान्तर्गतं “सिद्धेश्वरमाहात्म्यम्” इत्यध्यायशीर्षकं च निर्दिश्यते, यत् परम्परासूचनार्थं कोलोफनरूपेण स्थितम्।
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
अस्मिन्नध्याये ‘गजतीर्थप्रभाववर्णनम्’ इति नाम्ना पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति अनुत्तमं तीर्थं गजतीर्थं गन्तुं विधिं चोपदिशति। पूर्वकाले दिग्गजाः शुद्धाचाराः संयताः सन्तः तत्र तपः कृतवन्तः; ऐरावतप्रमुखैः लोकधारकैः अन्यैश्च गजैः सह तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठापितम्। अत्र मुख्यो विधिः सम्यक्-स्नानमेव। यः श्रद्धया विधिवत् तत्र स्नाति, स गजदानस्य यत् पुण्यफलं तत्समं फलम् अवाप्नोति—इति निश्चितं फलश्रुतिः। एवं तीर्थनाम, आदर्शतपश्चर्या, तथा स्नानात् गजदानफलसमता—एतेषां संयोगेन पुराणोक्ततीर्थधर्मः संक्षेपेण निरूप्यते।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः देवखाततीर्थस्य महिमानं श्रोतॄन् प्रति उपदिशति। एतत् तीर्थं परमपुण्यप्रदं, स्वयम्प्रसिद्धं, विद्वद्भिः (विबुधैः) प्रशस्तं च इति वर्ण्यते; तस्य कीर्तिः स्वतः प्रकटिता इव कथ्यते। ततः तत्र श्राद्धकर्मणः विशेषविधानं निरूप्यते—विशेषतः अमावास्यायां श्राद्धं कर्तव्यम्, तथा सूर्यस्य कन्याराशौ संक्रान्तिकालेऽपि तत्र कृतं श्राद्धं महाफलप्रदम् इति। एतत्कर्मणा कर्तुः परलोकगतिः उन्नता भवति, पितॄणां च उद्धारः सिध्यति; येऽपि दुर्गतौ पतिताः स्युः तेऽपि तेन लाभं प्राप्नुवन्ति। अन्ते स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे (अर्बुदखण्डे) देवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामेति कोलोफोनेन अध्यायस्य स्थानं विषयश्च निर्दिश्यते।
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यः श्रोतारं क्रमशः पवित्रदेशविशेषं प्रति नयति—“ततः व्यासेश्वरं गच्छेत्” इति विधिना व्यासेन प्रतिष्ठापितं व्यासतीर्थं व्यासेश्वरदेवालयं च दर्शयति। अत्र दर्शनमेव परिवर्तनशीलं ज्ञानसाधनं प्रतिपाद्यते; तस्य देवतास्थानस्य दर्शनात् मेधा, मतिः, शुचिता च जायन्ते इति महिमा वर्ण्यते। अन्ते कोलोफोनेन अस्य ग्रन्थस्य स्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसहस्रश्लोकात्मकत्वं, सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे च स्थितिः, तथा च “व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्” नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय इति निर्देशः कृतः; एतेन पाठ-उद्धरण-निबन्धनार्थं प्रमाणाङ्कनं सुस्पष्टं भवति।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
पुलस्त्यः राजानं प्रसिद्धं गौतमाश्रमं गन्तुमुपदिशति—यत्र पूर्वं धर्मात्मा मुनिर्गौतमः तपश्चचार। स भक्त्या महादेवं समाराधयामास; तस्य प्रभावात् भूमिं भित्त्वा महालिङ्गं प्रादुरभवत्, तत्रैव शैवसन्निधेः विशेषप्रकाशं सूचयन्। ततः आकाशवाणी लिङ्गपूजां विधाय वरं वृणु इति न्यवेदयत्। गौतमो वरं याचते—आश्रमस्थाने नित्यं देवसन्निधिः स्यात्, तथा ये भक्त्या शिवं तत्र पश्यन्ति ते ब्रह्मलोकं प्राप्नुयुः। विशेषतः माघकृष्णपक्षे चतुर्दश्यां दर्शनात् परा गतिरिति निर्दिश्यते। अनन्तरं समीपस्थकुण्डस्य माहात्म्यं कथ्यते—तत्र स्नानं कुलोद्धारकं भवति। तत्र श्राद्धं, विशेषेण इन्दुसंक्षये, गयाश्राद्धसमं पुण्यं ददाति; तिलदानं च बीजसंख्यानुसारं दीर्घं स्वर्गवासं प्रयच्छति। गोदावरीसिंहस्थस्नानादिफलैः सह तुलनया, अस्य तीर्थस्य पुण्यगणना व्यापकधर्मकालेन सह प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
पुलस्त्यः कुलसंतारणनाम तीर्थं वर्णयति—यत्र विधिवत् स्नानमात्रेणापि कुलस्य समुद्धरणं भवतीति, अतिशयेन प्रशस्यं च। तत्र पूर्वं नृपोऽप्रस्तुतो नाम, हिंस्रशासनः, लोभपरायणः, दान-ज्ञान-नियमविहीनश्च आसीत्। वृद्धावस्थायां स्वप्ने पीडिताः पितरः प्रादुर्भूय, स्वधर्मपालनेऽपि तस्य दुष्कृतैः नरके पतिताः स्म इति निवेद्य, प्रायश्चित्त-पूजा-शुभकर्माणि कर्तुं प्रेरयन्ति। स राजा इन्दुमतीं देवीं निवेदयति; सा च वदति—सुपुत्रः पितॄन् तारयति, दुष्पुत्रः तु बाधते; अतः धर्मविदो ब्राह्मणाः पृच्छ्यन्तामिति। ब्राह्मणाः दीक्षां, देहशुद्धिं, तीर्थयात्रां स्नानदानसमन्वितां च विधाय, ततः परं यज्ञादिकर्मयोग्यतां निर्दिशन्ति। राजा यात्रां कृत्वा अर्बुदस्य पुण्यतोयेषु श्रद्धया स्नात्वा, घोरनरकात् पितॄन् विमोचयति; ते दिव्यविमानैः प्रादुर्भूय, एतत् तीर्थं ‘कुलसंतारण’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति वदन्ति, राजानं च तीर्थप्रभावात् सशरीरं स्वर्गारोहणाय आमन्त्रयन्ति। अन्ते पुलस्त्यः पुनरपि माहात्म्यं प्रतिपादयति, राकासोम-व्यातिपातादिसंयोगे स्नानपुण्यवृद्धिं च निर्दिशति।
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
पुलस्त्यः ऋषिसेवितं पवित्रं रामतीर्थं प्रति यात्रां वर्णयति, यत्र स्नानमात्रेण पापसङ्क्षयः स्यात्। ततः पुरावृत्तं कथ्यते—भृगुवंशजः वीरतपस्वी भार्गवरामः शत्रुक्षयकामः त्रिशतवर्षाणि घोरं तपः चकार। तपसा तुष्टो महादेवः प्रादुरभवत्, वरं दत्त्वा परमं पाशुपतास्त्रं प्रददौ, यस्य स्मरणमात्रेणापि शत्रुनाशः सिध्यतीति। तेनैव देवकृपया तत्सरः त्रिषु लोकेषु “रामतीर्थम्” इति प्रसिद्धिं यास्यतीति शङ्करः अवदत्। अनन्तरं विधिः—कार्त्तिकपूर्णिमायां कृतिकायोगे सति अत्र एकाग्रतया श्राद्धं कृत्वा पितृमेघफलम्, शत्रुक्षयः, चिरं स्वर्गवासश्च लभ्यते। अन्ते महादेवोऽन्तर्धत्ते; जमदग्निवधशोकात् परशुरामः सप्तकत्रयं तर्पणं कृत्वा, क्षत्रियैः सह वैरस्य शपथापूर्वकं प्रसङ्गं दर्शयति, तथा विशेषतः क्षत्रियैः प्रयत्नेनात्र श्राद्धकरणं फलप्रदं इति उपदिश्यते।
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तत्त्वतः कथयति। कोटितीर्थं सर्वपातकनाशनं पावनं च निरूप्यते। ‘कोटि’शब्देन निर्दिष्टा तीर्थशक्तिः कथं केषुचित् स्थानेषु संहिता भवतीति कारणं प्रतिपाद्यते—अनेककोटितीर्थाणां गणनां कृत्वा, तेषां कोटिभागः अर्बुदपर्वते न्यवसदिति, पुष्करे कुरुक्षेत्रे च सम्बन्धिताः संहतयः, वाराणस्यां च अर्धकोटिः देवैः प्रशस्ता रक्षिता चेति वर्ण्यते। कलियुगे जनानां म्लेच्छभावप्राप्तौ संसर्गेण तीर्थविप्लवः सम्भवतीति, तस्मात् तीर्थाणि शीघ्रं नामनिर्दिष्टेषु रक्षितस्थानेषु एव स्थितिं कुर्वन्तीति मुख्यो भावः। ततः साधनमार्गः प्रदर्श्यते—यथाशक्ति स्नानं कर्तव्यं, विशेषतः भाद्रपदमासे (नभस्ये) कृष्णपक्षत्रयोदश्यां। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र कृतं स्नानं जपः होमश्च सर्वं कोटिगुणं भवतीति, अनुग्रहप्रमाणरूपेण निश्चयेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्येन राज्ञे उपदिश्यमाने चन्द्रोद्भेदतीर्थस्य माहात्म्यं कथ्यते। चन्द्रसम्बन्धेन प्रतिष्ठापितं पापहरं, अतुलं तीर्थं निर्दिश्यते। अमृतपानकथायां राहोः देवेषु वैरं जातम्; विष्णुना शिरश्छिन्नमपि तस्य शिरः अमरत्वात् देवानां भयहेतुः, विशेषतः ग्रहणकाले चन्द्रस्य पीडाकारकं भवति। चन्द्रः शरणं प्रार्थयन् आर्बुदं गत्वा शिखरं भित्त्वा गभीरां गुहां निर्माय तत्र घोरं तपः करोति। तेन प्रसन्नो महेश्वरः वरं ददाति। चन्द्रः राहोः ग्रहणपीडायाः शमनं याचते। शिवः राहोः शक्तिं स्वीकृत्य प्रतिकारधर्मं स्थापयति—ग्रहणकाले अस्मिन् स्थाने स्नानदानयोः कृतयोः जनानां कल्याणं भवति, सुकृतं अक्षयं स्यात्, चन्द्रपीडा च विधिना शम्यते। शिखरभेदनात् ‘चन्द्रोद्भेद’ इति नामाभवत्। ग्रहणसमये स्नातानां पुनर्जन्मविमोचनं, सोमवारे स्नात्वा दर्शनं कृत्वा चन्द्रलोके निवासश्च फलश्रुतिः। अन्ते शिवोऽन्तर्धत्ते, चन्द्रश्च हृष्टः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तते।
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
पुलस्त्य ऋषिः राजा ययातिं प्रति ईशानीशिखरनाम महाशिखरस्य परमं माहात्म्यं कथयति। तस्य केवलदर्शनमात्रेण पापक्षयः, शुभप्राप्तिः, सप्तजन्मसु सौभाग्यं च भवतीति। ययातेः प्रश्नानुसारं देवी तत्र कदा किमर्थं तपश्चकारेति, तदपि स दिव्याख्यानरूपेण निवेदयति। देवाः शङ्किताः—यदि शिववीर्यं देव्याः क्षेत्रे पतति तर्हि जगद्व्यवस्था विपर्यस्येत—इति चिन्तयित्वा गुप्तं वायुम् प्रेषयन्ति, संयमं याचयितुम्। शिवः लज्जया निवर्तते; देवी दुःखिता शापं ददाति—देवा अपत्यहीना भविष्यन्ति, वायुः अशरीरो भविष्यति। सा क्रुद्धा अर्बुदं प्रति जगाम। इन्द्रादयः देवाः प्रसादं याचन्ति; शिवः आगत्य स्वकर्मणः लोकहितत्वं व्याचष्टे, चतुर्थदिने देव्याः स्वदेहात् पुत्रं दास्यामीति प्रतिजानाति। देवी देहलेपेन चतुर्भुजं विनायकं निर्माय, शिवेन प्राणितः स सर्वपूज्यः अग्रपूज्यश्च गणनायकः अभवत्। ततः देवाः शिखरं सेवया दर्शनैश्च पापनाशनं घोषयन्ति; तत्र तीर्थस्नानं अमरपदप्रदं, माघशुक्लतृतीयाव्रतं सप्तजन्मसुखदं भवतीति। इति प्रभासखण्डान्तर्गत-अर्बुदखण्डे द्विपञ्चाशत्तमोऽध्याय इति कोलोफोनेन समाप्तिः।
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
पुलस्त्यः त्रिषु लोकेषु विख्यातं ब्रह्मपदं नाम तीर्थं प्रति कथां प्रवर्तयति। अर्बुदपर्वते अचलेश्वरसम्बद्धे यात्राव्रते देवाः शुद्धाश्च ऋषयः समागच्छन्ति। नियम-होम-व्रत-स्नान-उपवास-दुर्जपादिभिः क्लान्ता ऋषयः ब्रह्माणं प्रार्थयन्ते—संसारसागरात् तारयितुं सुकरं उपदेशं, स्वर्गप्राप्त्युपायं च स्पष्टयितुम्। ब्रह्मा करुणया स्वस्य मङ्गलं ‘पदं’ पापहरं स्थानं निर्दिशति—तत्र स्पर्शमात्रेण, श्रद्धया चाभिमुख्येन, स्नान-दान-व्रत-होम-जपाद्युपकरणं विना अपि शुभगतिः सिध्यतीति। एकमेव नित्यमावश्यकं—अचलश्रद्धा। कार्त्तिकपूर्णिमायां जल-फल-गन्ध-माल्य-अनुलेपनैः पूजनं कृत्वा, यथाशक्ति मधुरान्नैः ब्राह्मणान् भोजयेत्; तेन दुर्लभं ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। अन्ते युगानुसारं पदस्य वर्ण-परिमाणभेदो वर्ण्यते—कृतेऽसंख्येयश्वेतं, त्रेतायां रक्तं, द्वापरे कपिशं, कलौ सूक्ष्मं कृष्णं—इति तीर्थस्य काल-तत्त्वार्थं दृढीकुर्वन्।
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
अध्याये पुलस्त्येन कथ्यते यथा त्रिपुष्करं पर्वतार्बुदे प्रतिष्ठितं भवति। पद्मयोनिर्ब्रह्मा पुष्करं प्रति सन्ध्योपासनार्थं गच्छति, मानुषलोके यावत् तिष्ठति तावत् त्रिपुष्करे सन्ध्यां वन्दिष्ये इति व्रतस्यानुसारतः। तदा वसिष्ठस्य दीर्घे यज्ञसत्रे कर्मकालः प्राप्तः; ब्रह्मणोऽभावे यज्ञः सम्यक् न समाप्यते इति वसिष्ठो ब्रह्माणं निवार्य याचते—यज्ञस्थले त्रिपुष्करं नय, तत्र सन्ध्योपासनां कृत्वा यज्ञस्याध्यक्षत्वेन स्थित्वा समापनं कुरु इति। ब्रह्मा चिन्तयित्वा ज्येष्ठ-मध्य-कनिष्ठरूपं त्रिविधं पुष्करतीर्थत्रयं पुण्यतमेऽर्बुदस्थे जलाशये समानीतवान्; ततः प्रभृति त्रिपुष्करं अर्बुदे विद्यते इति प्रसिद्धम्। अन्ते फलश्रुतिः—यः कार्त्तिकपूर्णिमायां शान्तचित्तः स्नानं दानं च करोति स चिरस्थायी लोकान् प्राप्नोति। उत्तरदिशि च सावित्रीकुण्डं नाम श्रेष्ठं स्थानं, यत्र स्नानदानाभ्यां शुभसिद्धिः प्राप्यते।
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति शुभं रुद्रह्रदं गन्तुं विधिं चोपदिशति। तत्र भक्त्या स्नात्वा जनः पावनतां प्राप्य शिवगणैः सह सम्बन्धं वा गणाधीशत्वं प्राप्नोतीति तीर्थस्य महिमा प्रतिपाद्यते। ततः उत्पत्तिकथा कथ्यते—अन्धकदैत्यवधात् परं वृषभध्वजः श्रीशिवः स्वगणैः सह तत्र स्नात्वा ह्रदं प्रतिष्ठापयामास; तस्मादयं रुद्रह्रद इति प्रसिद्धिं गतः। पुनश्च चतुर्दश्यां स्नानं सर्वतीर्थसमागमजन्यं पुण्यं ददातीति कालविशेषस्य विधानं निर्दिश्यते। अन्ते प्रभासखण्डान्तर्गत-अर्बुदखण्डस्य पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्याय इति कोलोफोनेन समाप्यते।
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति गुहेश्वरनाम्नः परमपुण्यतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। गुहामध्ये स्थितं शिवलिङ्गं “गुहेश्वरम्” इति प्रसिद्धं, पूर्वं सिद्धैः सम्यगर्चितं च, इति तस्य प्रामाण्यं निरूप्यते। अत्र फलश्रुतिः स्पष्टा—यः मनुष्यः काञ्चित् कामनां मनसि निधाय तत्र गत्वा देवमर्चयति, स तां तामिष्टसिद्धिं प्राप्नोति; यः पुनर्निष्कामभावेन भक्त्या पूजयति, स मोक्षमार्गं प्राप्नोतीति। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे (अर्बुदखण्डे) षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
पुलस्त्य ऋषिः राजानं प्रति अवियुक्तवनस्य माहात्म्यं कथयति। अस्य वनस्य विशेषः फलः—यः कश्चिद् तत्र पश्यति वा निवसति, स प्रियवस्तुभ्यः प्रियजनैश्च न वियुज्यते। एतत् तत्त्वं पुरावृत्तेन कारणकथनेन दृढीकृतम्। नहुषेन्द्रत्वापहरणेन शची दुःखिता सती तत्र वनं प्रविशति। तस्य वनस्य तत्प्रभावात् पूर्वं वियुक्तोऽपि शतक्रतुरिन्द्रः पुनरागत्य शच्याः सह संयोगं प्राप्नोति; तेन क्षेत्रस्य ‘अवियुक्त’ इति कीर्तिः प्रतिष्ठिता। ततः शची वरं ददाति—यः कश्चित् स्त्री वा पुरुषो वा प्रियसम्बन्धिभ्यः वियुक्तः सन् तत्रैकां रात्रिं वसति, स पुनः सङ्गं सहवासं च लभते। अत्र फलदानस्य (फलार्पणस्य) महत् पुण्यं विप्रैः प्रशस्यते, विशेषतः सन्तानार्थिनीनां स्त्रीणां वन्ध्यात्वनिवृत्तिः कथ्यते, ‘पुत्रफल’प्राप्तिश्च। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे अर्बुदखण्डस्य सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति उपदेशरूपेण धर्मतत्त्वं निरूपयति। प्रभासखण्डे स्थितं “उमामाहेश्वर” इति तीर्थं परमपुण्यप्रदं, सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं च इति वर्ण्यते। तस्य तीर्थस्य प्रतिष्ठा धुन्धुमारनाम्ना भक्तेन कृता इति कथ्यते, यत्र भक्त्या एव देशः पावनतां प्राप्नोति इति भावः प्रकाश्यते। यात्रिकः तत्र गत्वा उमामाहेश्वरौ दिव्यदाम्पत्यरूपेण भक्त्या पूजयेत् इति संक्षिप्तो विधिः प्रदीयते। फलश्रुतौ स्पष्टं—एवं पूजकः सप्तजन्मपर्यन्तं दौर्भाग्यं न प्राप्नोति, शुभक्षेमसमृद्धिं च लभते इति।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्येन तीर्थमाहात्म्यरूपा कथा कथ्यते। महौजसतीर्थं पातकनाशनं, स्नानेन तेजः-श्रीवर्धनं च इति प्रतिपाद्यते। ब्रह्महत्यादोषफलैः शक्रः श्रीतेजोभ्यां विहीनः, दुर्गन्धयुक्तः, देवैः परित्यक्तश्च बभूव। स बृहस्पतिं शरणं गत्वा उपदेशं लभते—भूमौ तीर्थयात्रैव तेजःप्राप्तेः उपायः, तीर्थं विना तेजोवृद्धिर्न भवति इति। बहुषु तीर्थेषु भ्रमित्वा शक्रः अर्बुदं प्राप्तः, तत्र जलाशयं दृष्ट्वा स्नात्वा महोजसा समभवत्। दुर्गन्धविनिर्मुक्तः स देवैः पुनः स्वीकृतः। ततः स कालविशेषफलश्रुतिं घोषयति—आश्विनशुक्लपक्षस्य अन्ते शक्रोदयकाले यः अत्र स्नाति स परां गतिं प्राप्नोति, जन्मजन्मान्तरं श्रीसम्पन्नो भवति। एवं पापक्षतिः, विधिपूर्वकप्रायश्चित्तं, देशकालविशेषः च संक्षेपेण उपदिश्यते।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
पुलस्त्यः श्रोतारं प्रति जम्बूतीर्थं गन्तुं विधिं कथयति—तत्र सम्यग् स्नानं कृतं चेत् इष्टफलप्रदं भवति। ततः पुरावृत्तान्तः प्रवर्तते—सूर्यवंशीयो राजा निमिः वृद्धावस्थायां अर्बुदपर्वतं गत्वा एकाग्रचित्तः प्रायोपवेशनं समारभते। तत्र बहवो मुनयः समागत्य राजर्षीणां देवर्षीणां च आदर्शचरितं पुराणपरम्परां च उपदिशन्ति। अन्ते लोमशो मुनिः विस्तरं तीर्थमाहात्म्यं पठति। तच्छ्रुत्वा निमिः शोकाकुलः सन् पूर्वं बहुतीर्थस्नानं न कृतमिति पश्चात्तापं करोति, सर्वतीर्थफलप्राप्त्युपायं च पृच्छति। करुणया लोमशः मन्त्रबलात् जम्बूद्वीपसमुद्भवानि तीर्थानि तस्मिन्नेव स्थाने समाहर्तुं प्रतिजानाति; एकीकृतासु पवित्रासु तोयधारासु स्नातुं राजानं नियोजयति। लोमशस्य ध्यानमात्रेण तीर्थानि सद्यः समायान्ति, प्रमाणार्थं जम्बूवृक्षोऽपि प्रादुर्भवति। निमिः ‘सर्वतीर्थ’कुण्डे स्नात्वा तत्क्षणादेव देहेन स्वर्गं प्राप्नोति; अतः तत्स्थानं जम्बूतीर्थमिति प्रसिद्धम्। कनीयाराशौ सूर्ये स्थिते तत्र श्राद्धकर्म कृतं गायाशीर्षसमं पुण्यं ददातीत्यपि कथ्यते।
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति गङ्गाधरनाम्नः परमपुण्यस्य तीर्थस्य माहात्म्यं निरूपयति। तत् तीर्थं सुपुण्यं विमलोदकयुक्तं च कथ्यते, यत्र देवस्य शैवप्रादुर्भावेन क्षेत्रस्य पावनता प्रतिष्ठिता। हरिः/शिवः अचलेश्वररूपेण प्रादुर्भूय दिवः पतन्तीं गङ्गां धारयामास; तेन तस्याः धारणकृपया लोकः पवित्रतां प्राप। अष्टम्यां समाहितमानसः स्नानं कर्तव्यमिति विधिः, तस्य फलम्—देवैर्दुरापं परमं पदं प्राप्यते इति—उक्तम्।
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
पुलस्त्यः प्रभासखण्डे तीर्थयात्राक्रमं वर्णयति, यत्र श्रोतारं द्वौ लिङ्गौ दर्शयितुं नियोजयति—गौर्या (उमाया) कृतं काटेश्वरलिङ्गं तथा गङ्गादेव्याः कृतं गङ्गेश्वरलिङ्गम्। पूर्वं सौभाग्यविषये उमा–गङ्गयोः कलहः जातः; तस्मात् गङ्गा लिङ्गस्थलं अन्वेष्टुं प्रवृत्ता, उमा तु लिङ्गसदृशं रमणीयं पर्वताकारं ‘काटक’वत् वलयाकारचिह्नयुक्तं दृष्ट्वा पूर्णश्रद्धया पूजनं चकार। तस्याः भक्त्या महादेवः प्रसन्नो दर्शनं दत्त्वा वरं प्रददौ। गौरी तं क्षेत्रं ‘काटेश्वर’ इति नाम्ना प्रतिष्ठाप्य स्त्रीणां प्रति फलश्रुतिं प्राह—सपत्नीवैर्येण वा विरहेण वा पीडितानां केवलदर्शनमात्रेण ज्वरादिदुःखशमनं, क्षेमलाभः, गृहसौभाग्यप्रतिष्ठा च भवतीति। अनन्तरं गङ्गापि पूजनं कृत्वा वरं लब्ध्वा गङ्गेश्वरं प्रतिष्ठापयति; उभयलिङ्गदर्शनं विधेयम्, विशेषतः ‘सपत्नी-दोष’शमनं, सुख-सौभाग्यप्राप्तिश्च स्त्रीणां सिध्यतीति। अध्यायः अर्बुदक्षेत्रस्य पवित्रभूगोलमध्ये एतानि फलानि नित्यभक्तिप्रेरणारूपेण प्रतिष्ठाप्य समाप्तः।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
पुलस्त्यः अर्बुदस्य माहात्म्यं संक्षेपेण समापयति। तत्र असंख्यतीर्थानां ऋषिभिः प्रतिष्ठितानां पुण्यायतनानां च कारणात् तस्य पूर्णगणना शतवर्षैः अपि न शक्या इति वदति। अर्बुदे सर्वत्र पावनता व्याप्ता—तत्र तीर्थं नास्ति, सिद्धिर्नास्ति, वृक्षो नास्ति, नदी नास्ति, देवतासन्निधिर्वा नास्ति इति न; सर्वं तत्रैव विद्यते। सुन्दर-अर्बुदपर्वतवासी जनाः पुण्यभारवाहकाः इति वर्ण्यन्ते। यः कश्चित् सर्वतोऽर्बुदं न पश्यति, तस्य जीवनस्य, धनस्य, तपसश्च व्यावहारिकं फलम् इव न सिध्यति इति दृढं मतं प्रदर्श्यते। ततः मोक्षप्रभावः मनुष्येषु एव न, कीट-पशु-पक्षिषु चतुर्विधजन्मसु च सर्वेषु भूतेषु विस्तर्यते। अर्बुदे मरणं—निष्कामं वा सकामं वा—शिवसायुज्यं ददाति, जरामरणवर्जितम्। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया नित्यं एतत्पुराणवृत्तान्तश्रवणेन तीर्थयात्राफलं लभ्यते; अतः इह परत्र च सिद्ध्यर्थं यात्रां कर्तव्या इति।
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.