Adhyaya 28
पुलस्त्यः राजानं प्रति “मानुष्यह्रद/मानुष्यतीर्थ” इति परमपुण्यं जलतीर्थं वर्णयति। तत्र स्नानेन मानुष्यभावः स्थिरीभवति; महापापभारयुक्तोऽपि जन्तुयोनिं न पततीति तस्य सिद्धान्तः। तदनन्तरं दृष्टान्तकथा—मृगयूथं व्याधैः पीडितं तस्मिन् जले प्रविश्य तत्क्षणादेव मनुष्यरूपं प्राप्नोति, पूर्वजन्मस्मृतिं च धारयति। आगताः व्याधाः शस्त्रधराः मृगमार्गं पृच्छन्ति; ते नवमानुषाः केवलं तीर्थप्रभावादेव परिवर्तनं जातमिति निवेदयन्ति। ततः व्याधाः शस्त्राणि त्यक्त्वा स्नात्वा “सिद्धिं” प्राप्नुवन्ति। पापहरत्वं दृष्ट्वा शक्रः (इन्द्रः) धूल्या पूरयित्वा तस्य प्रभावं शमयितुं यतते; तथापि परम्परया तस्य सामर्थ्यं न क्षीयते। बुधाष्टम्यां तत्र स्नाताः पशुयोनिं न प्राप्नुवन्ति, श्राद्धदानैश्च पितृमेधस्य पूर्णफलं लभन्ते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपुण्यं मानुषं ह्रदम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मनुष्यो जायते सदा
पुलस्त्य उवाच—ततो नृपश्रेष्ठ! सुपुण्यं ‘मानुषं’ नाम ह्रदं गच्छेत्; यत्र सम्यक् स्नातः नरः सदा मानुष्यो जायते।
Verse 2
न तिर्यक्त्वमवाप्नोति कृत्वाऽपि बहुपातकम् । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तच्छृणु नराधिप
बहुपातकं कृत्वाऽपि तत्र स्नातः न तिर्यक्त्वम् अवाप्नोति; तत्र पूर्वम् आश्चर्यम् अभूत्—तत् शृणु, नराधिप।
Verse 3
मृगयूथमनुप्राप्त व्याधव्याप्तं समन्ततः । ते मृगा भयसन्त्रस्ताः प्रविष्टा जलमध्यतः
मृगयूथं व्याधैः समन्ततः व्याप्तं समुपस्थितम्; ते मृगाः भयसंत्रस्ताः जलस्य मध्ये प्रविष्टाः।
Verse 4
सद्यो मनुष्यतां प्राप्ताः पूर्वजातिस्मरास्तथा । एतस्मिन्नेव काले तु व्याधास्ते समुपागताः
सद्य एव ते मनुष्यतां प्राप्ताः, पूर्वजन्मस्मृतियुक्ताश्चाभवन्। तस्मिन्नेव काले व्याधास्तेऽपि तत्र समुपागताः॥
Verse 5
चापबाणधराः सर्वे यथा वै यमकिंकराः । पप्रच्छुश्च मृगान्भूप मानुषत्वमुपागतान्
चापबाणधराः सर्वे यथा यमकिंकराः। ते भूप मृगान् मानुषत्वमुपागतान् पप्रच्छुः॥
Verse 6
मृगयूथमनु प्राप्तमस्मिन्स्थाने जलाश्रये । केन मार्गेण तद्यातं वदध्वं सत्वरं हि नः । वयं सर्वे परिश्रांताः क्षुत्तृड्भ्यां च विशेषतः
अस्मिन्जलाश्रये स्थाने मृगयूथमनु प्राप्ताः स्मः। केन मार्गेण तद्गतं वदत शीघ्रं नः; वयं सर्वे परिश्रान्ताः, क्षुत्तृड्भ्यां विशेषतः॥
Verse 7
मनुष्या ऊचुः । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुष्यं भावमाश्रिताः । तीर्थस्यास्य प्रभावेण सत्यमेतदसंशयम्
मनुष्याः ऊचुः—वयं ते हरिणाः सर्वे मानुष्यभावमाश्रिताः। अस्य तीर्थस्य प्रभावेण सत्यमेतदसंशयम्॥
Verse 8
पुलस्त्य उवाच । ततस्ते शबराः सर्वे त्यक्त्वा चापानि पार्थिव । कृत्वा स्नानं जले तस्मिन्सद्यः सिद्धिं गता नृप
पुलस्त्य उवाच—ततः सर्वे शबराः पार्थिव चापान् त्यक्त्वा, तस्मिन् जले स्नानं कृत्वा, सद्यः सिद्धिं गताः, नृप॥
Verse 9
ततः शक्रस्तु तद्दृष्ट्वा तीर्थं पापहरं नृप । पूरयामास सर्वत्र पांसुभिर्नृपसत्तम
ततः शक्रः तद् दृष्ट्वा पापहरं तीर्थं, हे नृप, सर्वत्र पांसुभिः पूरयामास, हे नृपसत्तम।
Verse 10
अद्यापि मनुजास्तत्र बुधाष्टम्यां नराधिप । स्नानं ये प्रकरिष्यंति तिर्यक्त्वं न व्रजंति ते
अद्यापि, हे नराधिप, बुधाष्टम्यां तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकरिष्यन्ति, ते तिर्यक्त्वं न व्रजन्ति।
Verse 11
पितृमेधफलं कृत्स्नं श्राद्धदानादवाप्नुयुः
श्राद्धदानाद् अवाप्नुयुः कृत्स्नं पितृमेधफलं।
Verse 28
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे मनुष्यतीर्थप्रभाव वर्णनंनामाष्टाविंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, तृतीयेऽर्बुदखण्डे, मनुष्यतीर्थप्रभाववर्णनं नाम अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः।