Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

वसिष्ठ उवाच— आसीत्पूर्वं गौतमो नाम मुनिर्महातपाः। अहिल्या तस्य दयिता धर्मपत्नी यशस्विनी॥

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

स मुनिः तदा शिष्यान् शतशोऽध्यापयामास। श्रुताध्ययनसंपन्नान् कृत्वा तान् ततः स्वगृहान् विससर्ज॥

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

तस्यापरः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः। उत्तङ्को नाम मेधावी तस्य मन्दिरे न्यवसत्॥

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

स जरयापि परिप्लुतं तं न विससर्ज; उत्तङ्कोऽपि सुशिष्यत्वात् तस्य शिरसि पलितमपि नाज्ञासीৎ।

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारङ्गतोऽपि सः; केनचित्कालान्तरেণ काष्ठार्थं बहिर्ययौ।

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

प्रभूतानि काष्ठानि समादाय स आश्रमं परमं गतः; अथ तत्र भूतले काष्ठसञ्चयं न्यक्षिपत्।

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

तदा काष्ठलग्नां श्वेतां जटामेकां स ददर्श; तां दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं स्वमनसि पर्यचिन्तयत्।

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

धिक् धिक् मे जीवितं नष्टं, कुतः कार्यरतस्य च फलम्? अबुद्धिना मया कलत्रसङ्ग्रहः कदापि न कृतः।

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

“मम शैथिल्येन दुर्मतेश्च कुलच्छेदो भविष्यति” इति। गुरुपत्न्या संदृष्टः उत्तङ्कस्तदा दुःखेनाभिभूतः।

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

तस्य दुःखं स शीघ्रं गौतमाय न्यवेदयत्। गौतमस्तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या तमभाषत।

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

“वत्स, त्वं गृहं गच्छ; अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः विधानेन पालयस्व; पत्न्या सह—न संशयः।”

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

इत्युक्तो गुरुणा स प्रत्युवाच गुरुम्—“स्वामिन्, दक्षिणां प्रार्थय; अहं दास्याम्यसंशयम्।”

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

गौतम उवाच—“वत्स, त्वया मम सर्वदा महती सेवा कृता; तेनैव मे परिपूर्णत्वं जातं, नात्र संशयः।”

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

उत्तङ्क उवाच—स्वामिन्, मया किंचिद् ग्राह्यं भवतु; तेन मम हृदि सन्तोषो जायते। त्वत्प्रसादात्, मुनिश्रेष्ठ, अहं विद्यापारङ्गतोऽस्मि।

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

गौतम उवाच—पुत्र, मया न किञ्चिद् ग्राह्यम्; तव सेवया अहं सन्तुष्टोऽस्मि। त्वत्तो धनं न इच्छामि; सुखेन गृहं प्रति गच्छ।

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

इत्युक्तो गुरुणा सः पुनर्गुरुपत्नीं मातरं चाभ्यभाषत—मातः, मया किंचिद् ग्राह्यं भवतु; मम हृदयस्य सन्तोषो दीयताम्।

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

गुरुपत्न्युवाच—पुत्र, सौदासं गच्छ; ममाज्ञां सत्वरं कुरु। तस्य प्रिया धर्मपत्नी यशस्विनी मदयन्ती नाम।

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

कुण्डले तस्याः मदयन्त्याः क्षिप्रम् आनय, पुत्रक। नो चेत् पञ्चमेऽह्नि अनागतः सन् त्वं मया शापं प्रदास्यसे।

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

इति गुरुपत्न्या समादिष्टः स तदा सत्वरं प्रस्थितः। सौदासस्य गृहं प्राप्य व्याघ्रास्यं तं च ददर्श॥

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

उपस्थितं भक्षणार्थं विप्रं दृष्ट्वा स तदा प्राह। ‘भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः’॥

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

उत्तंक उवाच— ‘अवश्यं भक्षय मां, नराधिप; एकं तु शृणु। कुण्डले मे देहि तात; दत्त्वा गुरवे पुनरागमिष्यामि। ततः भक्षस्व; मा त्वं कार्यविवर्जितः’॥

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

सौदास उवाच— ‘गच्छ त्वं दुर्गे मन्दिरे यत्रास्ते दयिता मम। तामासाद्य यत्नेन, द्विज, जीवितव्यभयात्’॥

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

‘मम वाक्येन तां याच; सा ते कुण्डले दास्यति। त्वया च नान्यथा कार्यं; एतत्सत्यं द्विजसत्तम’॥

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

वसिष्ठ उवाच—मदयन्त्याः समीपं गत्वा द्विजोत्तमः प्रोवाच—“देवि, मे कुण्डले देहि; सौदासो नृपतिस्त्वां समादिशत्।”

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

मदयन्त्युवाच—“विप्र, द्विजसत्तम, कुण्डलेषु मेऽद्यापि सन्देहः। नृपस्याभिज्ञानं त्वमानय; तत् द्विज, मम दर्शय।”

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

स त्वरितं गत्वा भूपं नृपस्याभिज्ञानं याचत।

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

सौदास उवाच—“यैर्विना सुगतिर्नास्ति, ये च दुर्गतिं नयन्ति वै; हे द्विजोत्तम, गत्वा तां साध्वीं मम वाक्यं ब्रूहि। ततः सा नूनं रत्नमण्डिते कुण्डले प्रदास्यति।”

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

वसिष्ठ उवाच—प्रत्यभिज्ञानमादाय स गत्वा तस्यै तत् सम्यक् न्यवेदयत्।

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

ततः सा तस्मै कुण्डले प्रददौ— “गृहाण मे कुण्डले, द्विज; यत्नमास्थाय नीयतां, द्विजसत्तम।”

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

“एते कुण्डले नित्यं तक्षकः वाञ्छति, द्विज।” इति स समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः; कौतुकात् पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

“भूप, अभिज्ञानरूपेण मया दीप्तकुण्डले सम्प्राप्ते; वाक्यार्थस्तु न विज्ञातः, ततोऽहं पुनरागतः।”

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

“कौतुकाद्वद मे, राजन्, स्वकार्ये च यथास्थितम्; कैर्विना सुगतिर्नास्ति, दुर्गतिं के नयन्ति च?”

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

सौदास उवाच— “आराधिता द्विजा विप्र, भवन्ति सुगतिप्रदाः; असन्तुष्टा दुर्गतिदाः, सद्यो मम यथा पुरा।”

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

एतावान् मम शापोऽयं महात्मना वसिष्ठेन कृतः। तेनोक्तं—यदा कश्चित् त्वां प्रश्नं पृच्छति तदा शापस्य शर्तिः पूर्णा भविष्यति।

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

तदा त्वं दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि, न संशयः। त्वत्प्रसादात् द्विजोत्तम, अहं अपि शापाद् विमुक्तः। सात्त्विकं धाम प्राप्य, गच्छ विप्र; नमोऽस्तु ते।

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

वसिष्ठ उवाच—उत्तङ्कः तेनैव निर्मुक्तः सत्वरं पन्थानम् आश्रितः। गच्छन् चातिक्षुधाविष्टः स बिल्वफलानि अपश्यत्।

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

ततः स कृष्णाजिने कुण्डले बद्ध्वा भूतले न्यस्य। फलाकाङ्क्षी क्षुधयान्वितो मुनिरारुरोह।

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः। कुण्डले गृहीत्वा तूर्णं दक्षिणामुखो जगाम।

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

अथोत्तङ्कः फलाहारी भूमौ अवतीर्य महावेगेन समावृतः सर्वतोऽन्वेषणं चकार।

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

स सम्मुखं समीपं प्राप्तं दृष्ट्वा पन्नगोत्तमः रौद्रं तमसा संवृतं बिलं प्रविवेश।

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

उत्तङ्कोऽपि तद्बिलं प्राप्य तमसावृतं प्रविश्य दण्डकाष्ठं समादाय कुपितो ह्यखनत्तदा।

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

तं गुरुकार्यतः सक्लेशं दुःखितं दृष्ट्वा पाकशासनः दण्डान्ते वज्रं समारोपयामास।

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

ततः स शीघ्रं धरणीतलं विदार्य कुण्डलार्थं परिभ्रमन् पातालं प्रविवेश।

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

तत्र स सर्वश्वेतं शुभलक्षणसमन्वितं वाजिनं ददर्श। तेनोक्तः—“मम गुह्यं स्पृश; ततः तव कार्यं सिद्धिं गमिष्यति।”

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

स तदनु शीघ्रमेव चकार; ततः धूमः समजायत। तेन पर्वतसदृशेन वह्निना पातालं सर्वत्र व्याप्यतामगात्।

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

ततः सर्वे पन्नगाः व्याकुलाः सन्तः समुपाद्रवन्। तक्षकं पुरतः कृत्वा कुण्डलान्विताः समागताः; तानि उत्तंकाय दत्त्वा प्रणिपत्य स्वगृहं ययुः।

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

वसिष्ठ उवाच—अथाश्वस्तं तं द्विजोत्तममिदमुवाच—“अहं अग्निर्भवान्; यस्त्वया पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः सम्यगाराधितः।”

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

त्वां दुःखितं ज्ञात्वा कृपापरः अहम् इह समागतः। अतः सर्वथा, भगवन्, शीघ्रं मम पृष्ठमारुह।

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

नयामि त्वां तत्र यत्र गुरुः सर्वगुणालयः वसति। तस्य पृष्ठमारुह्य स आश्रमं प्रति प्रतस्थे।

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

तत्क्षणादेव गौतमस्य निवेशनं समनुप्राप्तः। तस्मिन्नेव कालेऽहल्या कृतमण्डना तत्रासीत्।

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

स्नाता साध्वी भर्तारमभ्येत्य वाक्यमुवाच। ‘उत्तङ्कोऽद्य न संप्राप्तः, शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्’ इति।

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

गुरुकृत्येषु शिथिलः स मया यदालक्षितः। तस्या वाक्यावसाने तु उत्तङ्कः पर्यदृश्यत।

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः। भक्त्या प्रणिपत्य तां कुण्डले संन्यवेदयत्।

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

सा तान् दृष्ट्वा तत्क्षणात् साध्वी कर्णयोः समारोपयत्। ततः स्वगृहं प्रति शीघ्रमुत्तङ्कं विससर्ज ह॥

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

वसिष्ठ उवाच—एवं स विवरो जातस्तक्षकॊत्तङ्ककारणात्। धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे नित्यं मे मनसि चिन्त्यते॥

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि। शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्॥