Adhyaya 50
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यऋषिः राजानं प्रति कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तत्त्वतः कथयति। कोटितीर्थं सर्वपातकनाशनं पावनं च निरूप्यते। ‘कोटि’शब्देन निर्दिष्टा तीर्थशक्तिः कथं केषुचित् स्थानेषु संहिता भवतीति कारणं प्रतिपाद्यते—अनेककोटितीर्थाणां गणनां कृत्वा, तेषां कोटिभागः अर्बुदपर्वते न्यवसदिति, पुष्करे कुरुक्षेत्रे च सम्बन्धिताः संहतयः, वाराणस्यां च अर्धकोटिः देवैः प्रशस्ता रक्षिता चेति वर्ण्यते। कलियुगे जनानां म्लेच्छभावप्राप्तौ संसर्गेण तीर्थविप्लवः सम्भवतीति, तस्मात् तीर्थाणि शीघ्रं नामनिर्दिष्टेषु रक्षितस्थानेषु एव स्थितिं कुर्वन्तीति मुख्यो भावः। ततः साधनमार्गः प्रदर्श्यते—यथाशक्ति स्नानं कर्तव्यं, विशेषतः भाद्रपदमासे (नभस्ये) कृष्णपक्षत्रयोदश्यां। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र कृतं स्नानं जपः होमश्च सर्वं कोटिगुणं भवतीति, अनुग्रहप्रमाणरूपेण निश्चयेन प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कोटितीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । तीर्थानां यत्र संजाता कोटिः पार्थिव हेलया
पुलस्त्य उवाच—ततो कोटितीर्थं गच्छेत्, सर्वपातकनाशनम्। राजन्, यत्र पार्थिवस्य हेलया तीर्थानां कोटिः संजाता।
Verse 2
यदा स्यात्कलिकालस्तु रौद्रो राजन्महीतले । म्लेच्छभूता जनाः सर्वे तत्स्पर्शात्तीर्थविप्लवः
यदा कलिकालो रौद्रो राजन् महीतले भवेत्। म्लेच्छभूता जनाः सर्वे, तत्स्पर्शात् तीर्थविप्लवः।
Verse 3
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां भूमिवासिनाम् । तेषां कोटिस्ततोऽवात्सीत्पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
भूमौ वसन्ति तीर्थानि तिस्रः कोट्यः अर्धकोटिश्च; तेषां मध्ये पूर्णा कोटिः ‘अर्बुद’नाम्नि पर्वते निवासं चकार।
Verse 4
पुष्करे च तथा कोटिः कुरुक्षेत्रे च पार्थिव । वाराणस्यामर्धकोटिः स्तुता देवैः सवासवैः । राजन्नेतानि रक्षंति सर्वे देवाः सवासवाः
पुष्करेऽपि कोटिः, कुरुक्षेत्रेऽपि पार्थिव; वाराणस्यामर्धकोटिः देवैः सवासवैः स्तुता। राजन्, एतानि तीर्थानि सर्वे देवाः सवासवाः रक्षन्ति।
Verse 5
यदा यदा भयार्त्तानि म्लेच्छस्पर्शात्समंततः । स्थानेष्वेतेषु तिष्ठंति तीर्थान्युक्तेषु सत्वरम्
यदा यदा म्लेच्छस्पर्शेन सर्वतः भयार्त्तानि तीर्थानि भवन्ति, तदा तानि उक्तेषु स्थानेषु सत्वरं शरणं गत्वा तिष्ठन्ति।
Verse 6
कोटितीर्थानि त्रीण्येव तत्र जातानि भूतले । अर्ध कोटिसमेतानि सर्वपापहराणि च
तत्र भूतले कोटितीर्थानि त्रीण्येव जातानि, अर्धकोटिसमेतानि; तानि सर्वपापहराणि च।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां नभस्ये च विशेषतः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्; कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां, नभस्ये च विशेषतः।
Verse 8
तत्र स्नानादिकं सर्वं जपहोमादिकं च यत् । सर्वं कोटिगुणं राजंस्तत्प्रसादादसंशयम्
तत्र स्नानादिकं सर्वं जपहोमादिकं च यत् । तत्सर्वं कोटिगुणफलं भवति, राजन्, तत्तीर्थप्रसादात् न संशयः ॥
Verse 50
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे कोटितीर्थप्रभाववर्णनंनाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘कोटितीर्थप्रभाववर्णनम्’ नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥