Adhyaya 7
पुलस्त्यः अचलेश्वरतीर्थे यात्राविधानं वर्णयति। श्रद्धया दर्शनमात्रेणापि सिद्धिः स्यादिति स प्रतिपादयति। कृष्णचतुर्दश्यां (तथा आश्विने फाल्गुने च) कृतं श्राद्धं परमगतिदं भवतीति, दक्षिणाभिमुखेन पुष्पपत्रफलैः पूजनं अश्वमेधफलसमं इति, पञ्चामृततर्पणं शिवलोकसामीप्यं ददाति इति, प्रदक्षिणायाः प्रत्येकं पदं पापविनाशकं इति च फलानि क्रमशः कथयति। ततः नारदात् स्वर्गे श्रुतं अद्भुतं दृष्टान्तं निवेदयति—अभक्तः शुकः नीडं परितः स्वभावतः पुनःपुनः प्रदक्षिणं कृत्वा कालं गतः, ततः स्मृतिसहितः राजा वेणुरूपेण जातः। पूर्वजन्मकृतप्रदक्षिणाप्रभावं स्मरन् स वेणुः अचलेश्वरे प्रायः केवलं प्रदक्षिणामेव आश्रित्य स्थितः। आगताः मुनयः (नारदादयः) तस्य सामान्योपचारत्यागं पृच्छन्ति; स च कारणं निवेद्य तीर्थकृपामेव आश्रयतीति वदति। मुनयः तदुपदेशं अनुमोद्य स्वयमपि प्रदक्षिणां कुर्वन्ति, वेणुश्च शम्भोः प्रसादात् दुर्लभां चिरस्थायिनीं पदवीं प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपुण्यमचलेश्वरम् । यं दृष्ट्वा सिद्धिमाप्नोति नरः श्रद्धासमन्वितः
पुलस्त्य उवाच—ततः गच्छेत् नृपश्रेष्ठ, सुपुण्यं अचलेश्वरम्। यं दृष्ट्वा श्रद्धासमन्वितो नरः सिद्धिम् आप्नोति।
Verse 2
तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः । आश्विने फाल्गुने वापि स याति परमां गतिम्
तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं विधिवत्करोति नरः । आश्विने फाल्गुने वापि स परमां गतिमवाप्नोति ॥
Verse 3
यस्तु पूजयते भक्त्या दक्षिणां दिशमास्थितः । पुष्पैः पत्रैः फलैश्चैव सोऽश्वमेधफलं लभेत्
यस्तु भक्त्या दक्षिणां दिशमास्थाय पूजयति । पुष्पैः पत्रैः फलैश्चैव सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
Verse 4
पंचामृतेन यस्तत्र तर्पणं कुरु ते नरः । सोऽपि देवस्य सांनिध्यं शिवलोकमवाप्नुयात्
पञ्चामृतेन यस्तत्र तर्पणं कुरुते नरः । सोऽपि देवस्य सान्निध्यं शिवलोकमवाप्नुयात् ॥
Verse 5
प्रदक्षिणांते यस्तस्य प्रणामं कुरुते नरः । नश्यंति सर्वपापानि प्रदक्षिणपदेपदे
प्रदक्षिणान्ते यस्तस्य प्रणामं कुरुते नरः । प्रदक्षिणपदेपदे नश्यन्ति सर्वपापानि ॥
Verse 6
तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं तत्त्वं शृणु महामते । मया पूर्वं श्रुतं स्वर्गे नारदाच्छक्रसन्निधौ
तत्र पूर्वमभूदाश्चर्यं तत्त्वं शृणु महामते । मया पूर्वं श्रुतं स्वर्गे नारदाच्छक्रसन्निधौ ॥
Verse 7
तत्र पूर्वं शुको नीडं वृक्षे चैवाकरोद्द्विजः । गतागतेन नीडस्य कुरुते तं प्रदक्षिणाम्
तत्र पुरा शुकः कश्चिद् वृक्षे नीडं चकार द्विजः। नीडस्य गतिमागत्य पुनः पुनः प्रदक्षिणां तामकरोत्॥
Verse 8
न च भक्त्या महाराज पक्षियोनिसमुद्भवः । अथासौ मृत्युमापन्नः कालेन महता शुकः
न च भक्त्या महाराज पक्षियोनिसमुद्भवः। अथासौ शुकः कालेन महता मृत्युमापन्नवान्॥
Verse 9
संजातः पार्थिवे वंशे राजा वेणुरिति स्मृतः । जातिस्मरो महाराज सर्वशत्रुनिकृन्तनः
स जातः पार्थिवे वंशे राजा वेणुरिति स्मृतः। जातिस्मरो महाराज सर्वशत्रुनिकृन्तनः॥
Verse 10
स तं स्मृत्वा प्रभावं हि प्रदक्षिणासमुद्भवम् । अचलेश्वरमासाद्य प्रदक्षिणामथाकरोत्
स तं स्मृत्वा प्रभावं हि प्रदक्षिणासमुद्भवम्। अचलेश्वरमासाद्य प्रदक्षिणामथाकरोत्॥
Verse 11
नक्तं दिनं महाराज नान्यत्किंचित्करोति सः । न तथा तपसे यत्नो न नैवेद्ये कथंचन
नक्तं दिनं महाराज नान्यत्किंचित्करोति सः। न तथा तपसे यत्नो न नैवेद्ये कथंचन॥
Verse 12
न पुष्पे धूपदाने च प्रदक्षिणापरः सदा । केनचित्त्वथ कालेन मुनयोऽत्र समागताः
न पुष्पैर्न धूपदानैश्च स तु कदाचन । प्रदक्षिणापरः नित्यं तस्थौ; कालेन मुनयः केचनात्र समागताः ॥
Verse 13
नारदः शौनकश्चैव हारीतो देवलस्तथा । गालवः कपिलो नंदः सुहोत्रः कश्यपो नृपः
नारदः शौनकश्चैव हारीतो देवलस्तथा । गालवः कपिलो नन्दः सुहोत्रः कश्यपो नृप ॥
Verse 14
एते चान्ये च बहवो देवव्रतपरायणाः । केचित्स्नानं कारयंति तस्य लिंगस्य भक्तितः
एते चान्ये च बहवो देवव्रतपरायणाः । केचित् भक्त्या तस्य लिङ्गस्य स्नानं कारयन्ति ॥
Verse 15
अन्ये च विविधां पूजां जपमन्ये समाहिताः । एके नृत्यंति राजेंद्र गायंति च तथा परे
अन्ये च विविधां पूजां जपमन्ये समाहिताः । एके नृत्यन्ति राजेन्द्र गायन्ति च तथा परे ॥
Verse 16
बलिमन्ये प्रयच्छंति स्तुतिं कुर्वंति चापरे । अथाश्चर्यं परं दृष्ट्वा प्रदक्षिणापरं नृपम्
बलिं केचिद् प्रयच्छन्ति स्तुतिं कुर्वन्ति चापरे । अथाश्चर्यं परं दृष्ट्वा प्रदक्षिणापरं नृपम् ॥
Verse 17
परं कौतुकमापन्ना वाक्यमेतदथाब्रुवन् । प्रदक्षिणासमुद्भूतं कारणं ज्ञातुमिच्छवः
परं कौतुकसमाविष्टाः ते ततः वाक्यमिदमब्रुवन्—प्रदक्षिणात् समुद्भूतस्यास्य कारणस्य ज्ञानं वयं कर्तुमिच्छामः।
Verse 18
ऋषय ऊचुः । कस्मात्त्वं पार्थिवश्रेष्ठ प्रदक्षिणापरः सदा । देवस्यास्य विशेषेण सत्यं नो वक्तुमर्हसि
ऋषय ऊचुः—कस्मात् त्वं पार्थिवश्रेष्ठ सदा प्रदक्षिणापरः? अस्य देवस्य विशेषेण कारणं सत्यं नो ब्रूहि।
Verse 19
न ददासि जलं लिंगे प्रभूतं सुमनोहरम् । पुष्पधूपादिकं वाथ स्तोत्राणि विविधानि च
त्वं लिङ्गे प्रभूतं सुमनोहरं जलं न ददासि; न च पुष्पधूपादिकं समर्पयसि, नानाविधानि स्तोत्राणि च न पठसि।
Verse 20
समर्थोऽसि तथान्येषां दानानां त्वं महीपते । एतन्नः कौतुकं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
महीपते, त्वं तथान्येषां दानानां कर्तुं समर्थोऽसि; अतः एतत् सर्वं कौतुककारणं यथावत् नो वक्तुमर्हसि।
Verse 21
वेणुरुवाच । यदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः । पूर्वदेहांतरे वृत्तं सर्वं सत्यं विशेषतः
वेणुरुवाच—यदहं संप्रवक्ष्यामि तच्छृणुत द्विजसत्तमाः; पूर्वदेहान्तरवृत्तं सर्वं सत्यं विशेषतः।
Verse 22
प्रासादेऽस्मिन्पुरा पक्षी शुकोऽहं स्थितवांस्तदा । कृतवांश्च तदा देवं प्रदक्षिणामहर्निशम्
अस्मिन्नेव प्रासादे पुरा अहं पक्षी शुकः सन् तदा न्यवसाम्। तदा देवं प्रति अहर्निशं प्रदक्षिणां कृतवान्।
Verse 23
कृपयाऽस्य प्रभावाच्च जातो जातिस्मरस्त्वहम् । अधुना परया भक्त्या यत्करोमि प्रदक्षिणाम्
अस्य कृपया प्रभावाच्च अहं जातिस्मरः अभवम्। अतः अधुनापि परया भक्त्या प्रदक्षिणां करोमि।
Verse 24
न जाने किं फलं मेऽद्य देवस्यास्य प्रसादतः । एतस्मात्कारणाच्चाहं नान्यत्किंचित्करोमि भोः
अद्य मे किं फलं स्यात् इति न जानेऽहं देवस्यास्य प्रसादतः। एतत्कारणादेव भोः नान्यत्किंचित्करोम्यहम्।
Verse 25
पुलस्त्य उवाच । वेणुवाक्यं ततः श्रुत्वा मुनयः शंसितव्रताः । विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधुसाध्विति चाब्रुवन्
पुलस्त्य उवाच—वेणोर्वाक्यं ततः श्रुत्वा शंसितव्रता मुनयः। विस्मयोत्फुल्लनयनाः ‘साधु साधु’ इति चाब्रुवन्।
Verse 26
ततः प्रदक्षिण पराः सर्वे तत्र महर्षयः । बभूवुर्मुनयः सर्वे श्रद्धया परया युताः
ततः सर्वे तत्र महर्षयः प्रदक्षिणापराः अभवन्। सर्वे मुनयः परया श्रद्धया युताः बभूवुः।
Verse 27
सोऽपि राजा महाभागो वेणुः शंभोः प्रसादतः । शाश्वतं स्थानमापन्नो दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि
सोऽपि राजा महाभागो वेणुः शम्भोः प्रसादतः । शाश्वतं स्थानमापन्नो दुर्लभं त्रिदशैरपि ॥