Adhyaya 9

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । केदारमिति विख्यातं सर्वपापहरं नृणाम्

पुलस्त्य उवाच—ततः, नृपश्रेष्ठ, त्रैलोक्यविश्रुतं तीर्थं केदारमिति विख्यातं गच्छेत्; तत् नृणां सर्वपापहरं भवति।

Verse 2

यत्र मन्दाकिनी पुण्या सरस्वत्या समागता । तत्र स्नातो नरो राजन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

यत्र पुण्या मन्दाकिनी सरस्वत्या सह समागता, तत्र स्नातो नरो, राजन्, सर्वकिल्बिषैः प्रमुच्यते।

Verse 3

शृणु राजन्यथावृत्तमितिहास पुरातनम् । ऋषिभिर्बहुधा गीतमर्बुदे पर्वतोत्तमे

शृणु, राजन्, यथावृत्तं पुरातनमितिहासम्; ऋषिभिर्बहुधा गीतम् अर्बुदे पर्वतोत्तमे।

Verse 4

अजपालो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं स पाति नात्र संशयः

अजपालो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः; सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं स पाति, नात्र संशयः।

Verse 5

न हस्तिनो न पादाता न चाश्वास्तस्य भूपतेः । न रथाश्च महाराज न कोशाश्च तथाविधाः

न हस्तिनो न पादाता न चाश्वास्तस्य भूपतेः; न रथाश्च, महाराज, न कोशाश्च तथाविधाः।

Verse 6

न गृह्णाति करं राजन्प्रजाभ्योथाधिकं नृप । राज्यं स ईदृशं चक्रे सर्वलोकहिते रतः

स राजन् प्रजाभ्यः करं न गृह्णाति, नृप, अधिकं कदाचन। सर्वलोकहिते रतः स ईदृशं धर्म्यं राज्यं चकार॥

Verse 7

जातापराधो भूपृष्ठे जायते चेत्कथंचन । तं गत्वा निग्रहं तस्य चक्रुः शस्त्राणि तत्क्षणात्

भूपृष्ठे जातापराधो यदा कश्चित् कथंचन जायते। तं प्रति गत्वा शस्त्राणि तत्क्षणात् तस्य निग्रहं चक्रुः॥

Verse 8

एवमस्य नरेन्द्रस्य वर्त्तमानस्य भूतले । सुखेन रमते लोको राज्ये निहतकंटके

एवं नरेन्द्रे भूतले वर्तमाने निहतकण्टके राज्ये। लोकोऽपि सुखेन रमते स्म॥

Verse 9

कामं वर्षति पर्जन्यः सस्यानि रसवंति च । गावः प्रभूतदुग्धाश्च विद्यमाने नराधिपे

विद्यमाने नराधिपे पर्जन्यः कामं वर्षति। सस्यानि रसवन्ति, गावश्च प्रभूतदुग्धाः भवन्ति॥

Verse 10

केनचित्त्वथ कालेन वसिष्ठो भगवान्मुनिः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्य गेहमुपागतः

केनचित् त्वथ कालेन भगवान् मुनिर्वसिष्ठः। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तस्य गेहमुपागतः॥

Verse 11

तं दृष्ट्वा पूजयामास शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यपाद्यादिभिस्तथा

तं दृष्ट्वा स शास्त्रदृष्टेन विधिना सम्यक् पूजयामास—प्रत्युत्थायाभिवाद्य च, अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा, स्वागतकर्माणि चकार।

Verse 12

एवं संपूजितस्तेन भक्त्या परमया नृप । सुखोपविष्टो विश्रांतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । राजर्षीणां कथाश्चक्रे देवर्षीणां तथैव च

एवं तेन परमभक्त्या संपूजितो वसिष्ठो मुनिसत्तमः सुखोपविष्टो विश्रान्तः, राजर्षीणां देवर्षीणां च कथाः समाचख्यौ।

Verse 13

ततः कथावसाने तु कस्मिंश्चिन्नृपसत्तम । पप्रच्छ विनयोपेतस्तं मुनिं शंसितव्रतम्

ततः कथावसाने कस्मिंश्चित्काले नृपसत्तमो विनयसमन्वितः तं शंसितव्रतं मुनिं पप्रच्छ।

Verse 14

अजपाल उवाच । अतीतानागतं विप्र वर्त्तमानं तथैव च । त्वं वेत्सि सकलं ब्रह्मंस्तपश्चर्याप्रभावतः

अजपाल उवाच—अतीतानागतं वर्तमानं च, हे विप्र, त्वं सर्वं वेत्सि; तपश्चर्याप्रभावतः, हे ब्रह्मन्, सकलं ज्ञातवानसि।

Verse 15

कौतुकं हृदि मे जातं वर्त्तते मुनिपुंगव । प्रसादः क्रियतां मह्यं कथयस्व प्रसादतः

मम हृदि कौतुकं महज्जातं मुनिपुङ्गव; मयि प्रसादं कुरु, प्रसादतः कथयस्व मे।

Verse 16

वसिष्ठ उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल यत्ते मनसि वर्त्तते । कथयिष्यामि तत्सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

वसिष्ठ उवाच—ब्रूहि, पार्थिवशार्दूल, यत्ते मनसि वर्तते। तत्सर्वं कथयिष्यामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥

Verse 17

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन ममैतद्राज्यमुत्तमम् । निष्कण्टकं सदा क्षेमं सर्वकामसमन्वितम्

राजोवाच—केन कर्मविपाकेन ममैतद् राज्यमुत्तमम्। निष्कण्टकं सदा क्षेमं सर्वकामसमन्वितम्॥

Verse 18

न दीनो न च दुःखार्त्तो व्याधिग्रस्तो न कोऽपि च । विद्यते मम राज्ये च न दरिद्रो महामुने

न दीनो न च दुःखार्त्तो व्याधिग्रस्तो न कोऽपि च। विद्यते मम राज्ये च न दरिद्रो महामुने॥

Verse 19

नारीयं मम साध्वी च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मच्चित्ता मद्गतप्राणा नित्यं मम हिते रता । अनया चिंतितं ब्रह्मन्सर्वं विस्तरतो वद

नारीयं मम साध्वी च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। मच्चित्ता मद्गतप्राणा नित्यं मम हिते रता। अनया चिन्तितं ब्रह्मन् सर्वं विस्तरतो वद॥

Verse 20

किं दानस्य प्रभावेन व्रतयागस्य वा मुने । तपसो वा मुनिश्रेष्ठ व्रतस्य नियमस्य च

किं दानस्य प्रभावेन व्रतयागस्य वा मुने। तपसो वा मुनिश्रेष्ठ व्रतस्य नियमस्य च॥

Verse 21

जन्मान्तरकृतं पुण्यं परं कौतूहलं हि मे । कथयस्व प्रसादेन विस्तरेण द्विजोत्तम

जन्मान्तरकृतं पुण्यं मम परमं कौतूहलं जातम्। प्रसादेन, हे द्विजोत्तम, विस्तरेण सम्यक् कथय॥

Verse 22

वसिष्ठ उवाच । शृणु सर्वं महीपाल विस्तरेण च कथ्यते । न च मन्युस्त्वया कार्यो न च व्रीडा महामते

वसिष्ठ उवाच—शृणु सर्वं महीपाल, विस्तरेण कथ्यते। न त्वया मन्युः कार्यो, न च व्रीडा महामते॥

Verse 23

अन्यदेहांतरे राजञ्छूद्रजातिसमुद्भवः । शूद्रजातिरियं साध्वी तव पत्नी ह्यभूत्पुरा

अन्यदेहान्तरें राजन् शूद्रजातिसमुद्भवः। शूद्रजातिरियं साध्वी तव पत्नी ह्यभूत्पुरा॥

Verse 24

केनचित्त्वथ कालेन दुर्भिक्षे समुपस्थिते । अन्नक्षयान्महाराज सर्व लोकः क्षुधार्दितः

केनचित्कालयोगेन दुर्भिक्षे समुपस्थिते। अन्नक्षयात् महाराज सर्वलोकः क्षुधार्दितः॥

Verse 25

ततस्त्वं भार्यया सार्द्धमन्यदेशांतरे गतः । समारुह्य च कृच्छ्रेण कस्मिंश्चिद्गिरिनिर्झरे

ततस्त्वं भार्यया सार्धमन्यदेशान्तरं गतः। समारुह्य च कृच्छ्रेण कस्मिंश्चिद्गिरिनिर्झरे॥

Verse 26

त्वया दृष्टं मनोहारि शुभं पंकजकाननम् । तत्र स्नात्वा पयः पीत्वा पितृदेवाः प्रतर्पिताः

त्वया तत्र मनोहारि शुभं पङ्कजकाननं दृष्टम्। तत्र स्नात्वा पयः पीत्वा पितृदेवान् प्रतर्पितवानसि॥

Verse 27

मनसा चिंतितं ह्येतत्पद्मान्यादाय करोम्यहम् । विक्रयं येन चाहारो भवेन्मम च सर्वथा

मनसा चिन्तितं ह्येतत्—पद्मान्यादाय करोम्यहम्। विक्रयं येन चाहारो भवेन्मम च सर्वथा॥

Verse 28

ततः पद्मानि भूरीणि गृहीत्वा भार्यया सह । गतो यत्र जनो भूरि गतः पार्थिवसत्तम

ततः पद्मानि भूरीणि गृहीत्वा भार्यया सह। गतो यत्र जनो भूरि गतः पार्थिवसत्तम॥

Verse 29

न केऽपि प्रति गृह्णंति लोका दुर्भिक्षपीडिताः । भ्रमितस्त्वं च सर्वत्र श्रांतो वैराग्यमागतः

न केऽपि प्रतिगृह्णन्ति लोका दुर्भिक्षपीडिताः। भ्रमितस्त्वं च सर्वत्र श्रान्तो वैराग्यमागतः॥

Verse 30

ततो दिनावसाने तु गुहामेकां समाश्रितः । भूमौ पद्मानि निक्षिप्य क्षुधाविष्टः प्रसुप्तवान्

ततो दिनावसाने तु गुहामेकां समाश्रितः। भूमौ पद्मानि निक्षिप्य क्षुधाविष्टः प्रसुप्तवान्॥

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु कर्णयोस्ते समागतः । पठतां द्विजमुख्यानां ध्वनिर्वेदपुराणयोः

एतस्मिन्नेव काले तव कर्णयोः समुपागतः। द्विजमुख्यानां पठतां वेदपुराणयोर्ध्वनिः॥

Verse 32

तं श्रुत्वा सहसोत्थाय ज्ञात्वा जागरणं ततः । पद्मान्यादाय तत्रैव सभार्यः शिवमंदिरे

तं श्रुत्वा सहसोत्थाय जागरणं तदिति ज्ञात्वा। पद्मान्यादाय तत्रैव सभार्यः शिवमन्दिरं जगाम॥

Verse 33

तत्र नागवती वेश्या शिवरात्रिपरायणा । केदारे परया भक्त्या करोति निशि जागरम्

तत्र नागवती नाम वेश्या शिवरात्रिपरायणा। केदारे परया भक्त्या निशि जागरमाचरत्॥

Verse 34

तस्याः पार्श्वे स्थिता दासी त्वया पृष्टा नरेश्वर । देवस्य पुरतो बाले किमर्थं रात्रिजागरम्

तस्याः पार्श्वे स्थिता दासी त्वया पृष्टा नरेश्वर। देवस्य पुरतो बाले किमर्थं रात्रिजागरम्॥

Verse 35

तयोक्तं शिवरात्र्यां वै वेश्येयं वरवर्णिनी । कुरुते नागवती नाम रात्रौ भक्त्या च जागरम्

तयोक्तं शिवरात्र्यां वै वेश्येयं वरवर्णिनी। नागवती नाम सा रात्रौ भक्त्या जागरमाचरति॥

Verse 36

यः श्रद्धाभक्तिसंयुक्तः कुरुते रात्रिजागरम् । पूजयित्वा महादेवं स याति परमं पदम्

यः श्रद्धाभक्तिसंयुक्तो रात्रौ जागरणं करोति, महादेवं सम्यक् पूजयित्वा स परमं पदं प्राप्नोति।

Verse 37

कृत्वोपवासं पद्मैर्य्यः पूजयेत्त्र्यंबकं नरः । स याति रुद्रसालोक्यं सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः

यः कृत्वोपवासं पद्मैस्त्र्यम्बकं नरः पूजयेत्, स रुद्रसालोक्यं याति, अप्सरोगणैः सेव्यमानः।

Verse 38

सकामो लभते कामान्देवैरपि सुदुर्ल्लभान् । स त्वं पद्मानि मे देहि कांचनं च पलत्रयम् । एतेषां मूल्यमादाय प्राणाधारं समाचर

सकामोऽपि कामान् लभते देवैरपि सुदुर्लभान्। अतः त्वं मे पद्मानि देहि, काञ्चनं च पलत्रयम्; एतेषां मूल्यमादाय प्राणाधारं समाचर।

Verse 39

ततस्त्वं भार्यया चोक्तो गृह्यमाणे च कांचने । न ग्राह्यं मूल्यमेतेषां त्वया नाथ कथंचन

ततः त्वं भार्यया प्रोक्तो गृह्यमाणे च काञ्चने— ‘नाथ, एतेषां मूल्यम् त्वया कथञ्चन न ग्राह्यम्’ इति।

Verse 40

उपवासो बलाज्जातो ह्यन्नाभावाद्वयोरपि । पद्मैरेभिर्हरः पूज्यो द्वाभ्यामेवाद्य निश्चयम्

उपवासो बलाज्जातो ह्यन्नाभावाद्वयोरपि। अतः पद्मैरेभिर्द्वाभ्यामेव अद्य हरो पूज्य इति निश्चयः।

Verse 41

इदं त्वयाऽद्य कर्त्तव्यं त्याज्यमस्यास्तु कांचनम् । भार्याया वचनं श्रुत्वा तैः पद्मैः पूजितः शिवः

इदं त्वयाऽद्य कर्तव्यं; अस्याः काञ्चनं त्याज्यम्। भार्यावचनं श्रुत्वा तैः पद्मैः शिवः पूजितः॥

Verse 42

श्रद्धया च सभार्येण जागरं च शिवाग्रतः । कृतं त्वया महाराज भार्यया शिवमंदिरे

श्रद्धया सभार्येण शिवाग्रतः जागरं कृतम्। महाराज, भार्यया सह शिवमन्दिरे त्वया कृतम्॥

Verse 43

पुराणश्रवणं जातं तत्र पार्थिवसत्तम । शिवरात्र्यां महाराज पद्मैस्तु पूजितः शिवः

तत्र पुराणश्रवणं जातं, पार्थिवसत्तम। शिवरात्र्यां महाराज पद्मैस्तु शिवः पूजितः॥

Verse 44

केदारस्याग्रतो भक्त्या रात्रौ जागरणं तथा । कृतं त्वया महाराज एकाग्रेण च चेतसा

केदारस्याग्रतो भक्त्या रात्रौ जागरणं तथा। महाराज, एकाग्रेण चेतसा त्वया कृतम्॥

Verse 46

ततः कालांतरेणैव कालधर्मं गतो भवान् । भार्येयं च त्वया सार्धं संप्रविष्टा हुताशनम्

ततः कालान्तरेणैव कालधर्मं गतो भवान्। भार्येयम् अपि त्वया सार्धं हुताशनं संप्रविष्टा॥

Verse 47

ततो जाता महाराज दशार्णाधिपतेः सुता । वैदेहे नगरे राजा जातस्त्वं पार्थिवोत्तम

ततः, महाराज, दशार्णाधिपतेः सुता जाता; वैदेहनगरे च त्वं, पार्थिवोत्तम, राजा जातः।

Verse 48

अजपाल इति ख्यातो नाम्ना च धरणीतले । सर्वेषां प्राणिनां त्वं च वल्लभो नृपसत्तम

अजपाल इति नाम्ना त्वं धरणीतले ख्यातः; सर्वप्राणिनां च त्वं वल्लभोऽसि, नृपसत्तम।

Verse 49

एतस्मात्कारणाज्जाता भार्येयं प्राणसंमता । भूयोऽपि तव संजाता यन्मां त्वं परिपृच्छसि

एतस्मात्कारणात् प्राणसंमता भार्येयम् जाता; भूयोऽपि तव संजाता, यन्मां त्वं परिपृच्छसि।

Verse 50

तस्य देवस्य माहात्म्यात्केदारस्य महीपतेः । राज्यं ते सुखदं नृणां तथा निहतकण्टकम्

तस्य देवस्य केदारस्य माहात्म्यात्, महीपते, ते राज्यं नृणां सुखदं जातं तथा निहतकण्टकम्।

Verse 51

प्राप्तं त्वया महाराज केदारस्य प्रसादतः । येन त्वं सैन्यहीनोऽपि पृथिवीं परिरक्षसि

प्राप्तं त्वया, महाराज, केदारप्रसादतः; येन त्वं सैन्यहीनोऽपि पृथिवीं परिरक्षसि।

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः । गमनाय मतिं चक्रे केदारं प्रति भूमिपः

पुलस्त्य उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः। केदारं प्रति गमनाय मतिं चक्रे स भूमिपः॥

Verse 53

स गत्वा पर्वते रम्ये पूजयित्वा च तं विभुम् । शिवरात्रिपरः सम्यग्वर्षेवर्षे बभूव ह

स गत्वा पर्वते रम्ये पूजयित्वा च तं विभुम्। शिवरात्रिपरः सम्यग्वर्षेवर्षे बभूव ह॥

Verse 54

पुत्रं राज्ये च संस्थाप्य ततोऽर्बुदमथागमत् । प्राप्तो मुक्तिं ततो भूयः सभार्यस्तत्प्रभावतः

पुत्रं राज्ये च संस्थाप्य ततोऽर्बुदमथागमत्। प्राप्तो मुक्तिं ततो भूयः सभार्यस्तत्प्रभावतः॥

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं केदारस्य महीपते । माहात्म्यं शुभदं नृणां सर्व पापप्रणाशनम्

एतत्ते सर्वमाख्यातं केदारस्य महीपते। माहात्म्यं शुभदं नृणां सर्वपापप्रणाशनम्॥

Verse 56

माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवरात्रिरिति ख्याता भूतलेऽस्मिन्महामते

माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णपक्षे चतुर्दशी। शिवरात्रिरिति ख्याता भूतलेऽस्मिन्महामते॥

Verse 57

तस्यां तु सर्वथा राजन्यात्रां तस्य समाचरेत् । केदारस्य महाराज प्रकुर्यात्पूजनं नृप

तस्यां शिवरात्र्यां हे राजन् निश्चयेन यात्रां समाचरेत्। हे महाराज, नृप, केदारस्य पूजनं प्रकुर्यात्॥

Verse 58

माघकृष्णचतुर्दश्यां यः कुर्यात्तत्र जागरम् । कृतोपवासो नृपते शिवलोकं स गच्छति

माघकृष्णचतुर्दश्यां यः तत्र जागरं कुर्यात्। कृतोपवासो हे नृपते स शिवलोकं गच्छति॥

Verse 59

स्नात्वा गंगासरस्वत्योः संगमे सर्वकामदे । ये प्रपश्यन्ति केदारं ते यास्यंति परां गतिम्

गङ्गासरस्वत्योः सङ्गमे सर्वकामदे स्नात्वा। ये केदारं प्रपश्यन्ति ते परां गतिं यास्यन्ति॥

Verse 60

कुण्डे केदारसंज्ञे यः प्रपिबेद्विमलं जलम् । सप्तपूर्वान्सप्त परान्पूर्वजांस्तारयेत्तु सः

केदारसंज्ञे कुण्डे यः विमलं जलं प्रपिबेत्। स सप्तपूर्वान् सप्त परान् पूर्वजान् तारयति॥

Verse 61

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्त्या परमया नृप । सोऽपि पापैर्विमुच्येत केदारस्य प्रभावतः

यश्चैतत् नित्यं परमया भक्त्या शृणुयात्, हे नृप। सोऽपि केदारप्रभावतः पापैर्विमुच्यते॥