Adhyaya 37
अध्याये पुलस्त्येनोपदेशरूपेण कथ्यते—पापहरं तीर्थं नागह्रदं गन्तव्यमिति। तत्र कारणकथा श्रूयते—कद्रूशापपीडिताः, परीक्षितो यज्ञाग्नौ नाशभयाकुलाश्च नागाः शेषं शरणं ययुः। शेषः तान् अर्बुदपर्वते तपः कर्तुं चण्डिकादेवीं (कामरूपिणीं) निरन्तरं पूजयितुं च न्ययोजयत्; तस्या स्मरणमापदः शमयतीति स उवाच। ते नागाः गुहामार्गेण पर्वतं प्रविश्य घोरं तपश्चर्यां चक्रुः—होमजपोपवासादिभिः। तेन देवी प्रसन्ना वरं ददौ—यावद् यज्ञसमाप्तिः तावत् मम समीपे निर्भयाः स्थास्यथ; ततः स्वधाम गमिष्यथ। यत् च तैः गुहा विदारितेति, तस्मात् स्थलं लोके ‘नागह्रदतीर्थम्’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति देवी न्यगदत्। अनन्तरं कालविधानं—श्रावणमासे कृष्णपक्षे पञ्चम्यां भक्त्या स्नानं कृतं सर्पभयं नाशयति; तत्र कृतं श्राद्धं पितॄन् तर्पयतीति। श्रावणकृष्णपञ्चम्यां तत्र देव्या नित्यसन्निधिः पुनरपि प्रतिपाद्यते, स्नानश्राद्धयोः स्वहिताय विधानं च उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । नागह्रदं ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । यत्र नागैस्तपस्तप्तं रम्ये पर्वतरोधसि
पुलस्त्य उवाच—ततः नागह्रदं तीर्थं गच्छेत्, पापप्रणाशनम्; यत्र रम्ये पर्वतरोधसि नागैः तपः तप्तम्।
Verse 2
कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा नागाः सर्वे भयातुराः । पप्रच्छुर्नागराजानं शेषं प्रणतकन्धराः
कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा सर्वे नागा भयातुराः । प्रणतकन्धराः सन्तः शेषं नागाधिपं पप्रच्छुः ॥
Verse 3
मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम । किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम्
मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम । किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम् ॥
Verse 4
शेष उवाच । प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा । तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः
शेष उवाच । प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा । तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः ॥
Verse 5
न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि । तस्माद्गत्वार्बुदंनाम पर्वतं धरणीतले
न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि । तस्माद्गत्वार्बुदं नाम पर्वतं धरणीतले ॥
Verse 6
तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः । यत्रास्ते सा स्वयं देवी चंडिका कामरूपिणी
तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः । यत्रास्ते सा स्वयं देवी चण्डिका कामरूपिणी ॥
Verse 7
यस्याः संकीर्त्तनेनापि नश्यंति विपदो ध्रुवम् । आराधयध्वमनिशं तां देवीं मम वाक्यतः
यस्याः नामसंकीर्तनमात्रेणापि विपदः ध्रुवं विनश्यन्ति; तस्मात् मम वचनात् तां देवीं निरन्तरं समाराधयत।
Verse 8
तस्याः प्रसादतः सर्वे भविष्यथ गतज्वराः । एतमेवात्र पश्यामि उपायं नागसत्तमाः । दैवो वा मानुषो वाऽपि नान्यो वो मुक्तिकारकः
तस्याः प्रसादेन यूयं सर्वे गतज्वराः भविष्यथ। एतदेवात्र उपायं पश्यामि, हे नागसत्तमाः; दैवो मानुषो वा, अन्यो न कश्चिद् वो मुक्तिकारकः।
Verse 9
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तास्ततो नागा नागराजेन पार्थिव । प्रणम्य तं ततो जग्मुरर्बुदं पर्वतं प्रति
पुलस्त्य उवाच—एवमुक्ताः ततः नागा नागराजेन, हे पार्थिव, तं प्रणम्य ततः जग्मुः अर्बुदं पर्वतं प्रति।
Verse 10
ते भित्त्वा धरणीपृष्ठं पर्वते तदनन्तरम् । निजग्मुर्बिलमार्गेण कृत्वा श्वभ्रे सुविस्तरम्
ते पर्वते ततः परं धरणीपृष्ठं भित्त्वा, सुविस्तरं श्वभ्रं कृत्वा, बिलमार्गेण निजग्मुः।
Verse 11
ततो धृतव्रताः सर्वे देवी भक्तिपरायणाः । वसंति भक्तिसंयुक्ताश्चण्डिकाराधनाय ते
ततः सर्वे धृतव्रताः देवीभक्तिपरायणाः, भक्तिसंयुक्ताः, चण्डिकाराधनाय तत्र वसन्ति स्म।
Verse 12
तस्थुस्तत्र सदा होमं कुर्वन्तो जाप्यमुत्तमम् । एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे
तत्र ते नित्यं तिष्ठन्तो होमं कुर्वन्ति, उत्तमं जप्यं च जपन्ति। केचिदेकाहाराः, केचिन्निराहाराः, अपरे वायुभक्षाः सन्ति।
Verse 13
दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे । पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये सद्यः प्रक्षालकास्तथा
केचिद्दन्तोलूखलिनो दन्तैरेवोलूखलवत् मर्दयन्ति; अपरेऽश्मकुट्टाः शिलां कुट्टयन्ति। अन्ये पञ्चाग्निसाधकाः, केचिच्च सद्यः प्रक्षालकाः—एवं घोरतपसि युक्ताः।
Verse 14
गीतं वाद्यं तथा चक्रुरन्ये देवाः पुरस्तदा । अनन्यश्रदयोपेतांस्तान्दृष्ट्वा पन्नगोत्तमान्
तदा तेषां पुरतोऽन्ये देवाः गीतं वाद्यं च चक्रुः। अनन्यश्रद्धया युक्तान् तान् पन्नगोत्तमान् दृष्ट्वा देवाः प्रमुदिताः समुत्सवमकुर्वन्।
Verse 15
ततो देवी सुसन्तुष्टा वाक्यमेतदुवाच ह
ततः देवी सुसन्तुष्टा सती वाक्यमेतदुवाच ह।
Verse 16
देव्युवाच । परितुष्टास्मि वो वत्साः किमर्थं तप्यते तपः । वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि
देव्युवाच—परितुष्टास्मि वो वत्साः; किमर्थं तप्यते तपः? वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि।
Verse 17
नागा ऊचुः । मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः । नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः
नागा ऊचुः—मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः। नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः॥
Verse 18
सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात् । वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति
सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात्। वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे। पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति॥
Verse 19
देव्युवाच । यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके । संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्
देव्युवाच—यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके। संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्॥
Verse 20
समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम् । युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्
समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम्। युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्॥
Verse 21
नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले । अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः
नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले। अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः॥
Verse 22
करिष्यति नरः स्नानं तस्य नाहिकृतं भयम् । भविष्यति पुनः श्राद्धात्पितॄन्संतारयिष्यति
अत्र स्नानं यः करोति नरः, तस्य नाहिकृतं भयम्; पुनश्च श्राद्धकर्मणा पितॄन् संतारयिष्यति।
Verse 23
ये भोगा भूतले ख्याता ये दिव्या ये च मानुषाः । नरो नित्यं लभिष्यति न संशयः
भूतले ख्याताः ये भोगाः, ये दिव्याः ये च मानुषाः; तान् नरो नित्यं लभिष्यति, न संशयः।
Verse 24
पुलस्त्य उवाच । ततो हृष्टा बभूवुस्ते मुक्त्वा तद्दारुणं भयम् । देव्याः शरणमापन्नास्तस्थुस्तत्र नगोत्तमे
पुलस्त्य उवाच—ततो हृष्टा बभूवुस्ते, तद्दारुणं भयम् उत्सृज्य; देव्याः शरणमापन्नाः, तत्र नगोत्तमे तस्थुः।
Verse 25
ततः कालेन महता सत्रे पारिक्षितस्य च । निर्वृत्ते ते तदा जग्मुः सुनिर्वृत्ता रसातलम्
ततः कालेन महता, पारिक्षितस्य सत्रे निर्वृत्ते; ते तदा सुनिर्वृत्ताः रसातलं जग्मुः।
Verse 26
देव्या चैवाभ्यनुज्ञाताः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । कृच्छ्रात्पार्थिवशार्दूल तद्भक्त्या निश्चलीकृताः
देव्याश्चैवाभ्यनुज्ञाताः, प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः; कृच्छ्रात् पार्थिवशार्दूल, तद्भक्त्या निश्चलीकृताः।
Verse 27
अद्यापि कृष्णपंचम्यां श्रावणे मासि पार्थिव । सान्निध्यं तत्र कुर्वंति देवीदर्शनलालसाः
अद्यापि पार्थिव, श्रावणमासे कृष्णपञ्चम्यां देवीदर्शनलालसाः जनाः तत्र सान्निध्यं जागरणं च कुर्वन्ति।
Verse 28
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । स्नानं च पार्थिवश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं स्नानं च समाचरेत्, पार्थिवश्रेष्ठ; यः आत्मनः श्रेय इच्छेत्।
Verse 37
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे नागोद्भवतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘नागोद्भवतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।