Adhyaya 30

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि

पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि ॥

Verse 2

ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने

ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने ॥

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः

पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः ॥

Verse 4

प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः

प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः ॥

Verse 5

एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः

एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः ॥

Verse 6

अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्तः क्षुत्क्षामः पर्यटन्दिशः

अन्नौषधिरसाभावात् स केवलास्थिशेषतां जगाम। अन्यस्मिन् दिवसे क्षुत्क्षामः सन् दिशो दिशः पर्यटत्॥

Verse 7

चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम् । तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम

क्षुत्तृषापीडितो भृशं चण्डालनिलयं गतः। तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम॥

Verse 8

तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु । क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्

तमादाय गृहं गत्वा सलिलेन प्रक्षालयत्। क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्॥

Verse 9

अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप । शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चक्रेऽतीव महीपते

अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहो नृपोत्तम। शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चकारातीव भूमिप॥

Verse 10

नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् । यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते

नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि साम्प्रतम्। यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते॥

Verse 11

नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम् । येन शक्रादयो देवा यांति कष्टतरां दशाम्

नाहं भक्षयिष्यामि यदभक्ष्यं कदाचन। अपि च क्षितिमण्डलं त्यक्ष्यामि, येन शक्रादयो देवा अतिदुःखतरां दशां यान्ति॥

Verse 12

एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः । प्रणष्टः सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरम्

एवं मनसा सञ्चिन्त्य सकोपो हव्यवाहनः। सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरं सहसा प्रणष्टः॥

Verse 13

प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । प्रणष्टास्तु जनाः सर्वे विशेषात्संशयं गताः

प्रणष्टे सहसा वह्नौऽग्निष्टोमादिकाः क्रियाः। प्रणष्टाः; सर्वे जनाश्च विशेषात् संशयं गताः॥

Verse 14

ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः । यज्ञभागविहीनत्वान्मंत्रं चक्रुस्ततो मिथः

ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः। यज्ञभागविहीनत्वान् मन्त्रं चक्रुस्ततो मिथः॥

Verse 15

त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः । शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः

त्यक्ते तु वह्निना मर्त्ये ततो नाशं गता नराः। शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः॥

Verse 16

तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम् । यथा चरति मर्त्ये च तथा नीतिर्विधीयताम्

तस्मादिदानीं यत्र वह्निः तिष्ठति तत्र स अन्वेष्यताम्। मर्त्यलोके यथा स चरति तथा तदनुरूपा नीतिः विधीयताम्॥

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवं ते निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले

पुलस्त्य उवाच—एवं निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः। ते तथाग्निमन्वैष्यन्त समन्तात् क्षितिमण्डले॥

Verse 18

ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः । पप्रच्छुः श्रद्धया वह्निर्यदि दृष्टः प्रकथ्यताम्

ततः श्रान्ता दिवौकसः पुरतः शुकं दृष्ट्वा श्रद्धया पप्रच्छुः। यदि वह्निर्दृष्टस्त्वया तर्हि नः प्रकथ्यताम्॥

Verse 19

शुक उवाच । योऽयं वंशो महानग्रे प्रदग्धो वह्निसंगतः । प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः

शुक उवाच—योऽयं महान् वंशोऽग्रे वह्निसङ्गतः प्रदग्धः। तत्र प्रणष्टो हव्यवाहो मया दृष्टो महाद्युतिः॥

Verse 20

शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः । गद्गदा भावि ते वाणी प्रोक्त्वेदं प्रस्थितो द्रुतम्

शुकेनावेदितो वह्निः मन्युना वृतः तं शप्त्वा। ‘गद्गदा भावि ते वाणी’ इति प्रोक्त्वा द्रुतं प्रस्थितः॥

Verse 21

प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम् । तत्रस्थो द्विपराज्ञा स कथितो विबुधान्प्रति

स शमीगर्भं प्रविवेश, तरुसत्तमं अश्वत्थं च; तत्र स्थितं तं द्विपराज्ञा विबुधान् प्रति न्यवेदयत्।

Verse 22

स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति । ततो जलाशयं गत्वा पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके

स तमुवाच—“ते जिह्वा विपरीता भविष्यति।” ततः स अर्बुदसंज्ञके पर्वते जलाशयं गत्वा।

Verse 23

प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते । तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां प्रोक्तो हुताशनः

भगवान् वह्निः तथा प्रविष्टो यथा देवैर्न लक्ष्यते; तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां हुताशनः प्रोक्तः।

Verse 24

अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च । दग्धाश्च जलजाः सर्वे सुतप्तेनैव वारिणा

“अत्रासौ वह्निस्तिष्ठति, पर्वतस्य निर्झरे; सुतप्तेनैव वारिणा जलजाः सर्वे दग्धाः।”

Verse 25

कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः । तच्छ्रुत्वा यत्नमास्थाय प्रविष्टो हव्यवाहनः

“कृच्छ्रादहं तस्मान्मृत्युमुखाद् विनिष्क्रान्तः, सुराः।” इति श्रुत्वा यत्नमास्थाय हव्यवाहनः प्रविष्टः।

Verse 26

भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः

“भविष्यसि विजिह्वस्त्वम्”—इति नृपोऽग्निः तं दर्दुरं शप्त्वा उवाच।

Verse 27

ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात् । संवेष्ट्य तुष्टुवुः सर्वे स्तवैर्वेदोद्भवैर्नृप

ततो देवगणाः सर्वे सलिलाश्रयात् निष्क्रान्ताः; सर्वतः संवेष्ट्य तं नृपं वेदोद्भवैः स्तवैः सर्वे तुष्टुवुः।

Verse 28

देवा ऊचुः । त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्चरसि पावक । त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्

देवा ऊचुः—त्वमग्ने पावक सर्वभूतानामन्तश्चरसि; त्वया हीनं जगत्सर्वं सत्वरं नाशं यास्यति।

Verse 29

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः । विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः। भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः विनाशमेव यास्यामः; तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि।

Verse 30

त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः । त्वं चंद्रस्त्वं च धनदो मरुत्त्वं च सुरेश्वरः

त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः। त्वं चन्द्रस्त्वं च धनदः, मरुत्त्वं च सुरेश्वरः।

Verse 31

इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन । किमर्थं भगवन्मर्त्त्यं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः । किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि

हे हुताशन! इन्द्रादयः सर्वे विबुधाः त्वदायत्ताः। भगवन्, किं कारणं मर्त्यलोकं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः? किं कारणं भगवन्, निरपराधान् अस्मान् त्यक्तुमिच्छसि?

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । वेष्टितो भगवान्वह्निर्देवैः स्तुतिपरायणैः । तस्यैव निर्झरस्याथ तटस्थो वाक्यमब्रवीत्

पुलस्त्य उवाच— स्तुतिपरायणैर्देवैः परिवेष्टितो भगवान् वह्निः। तस्यैव पुण्यनिर्झरस्य तटे स्थित्वा ततः स वाक्यमब्रवीत्।

Verse 33

वह्निरुवाच । अभक्ष्यभक्षणे शक्रो मामिच्छति नियोजितुम् । तेनैव न करोत्येष वृष्टिं मर्त्त्ये सुरेश्वरः

वह्निरुवाच— शक्रो माम् अभक्ष्यभक्षणे नियोजयितुमिच्छति। तेनैव कारणेन सुरेश्वरः एष मर्त्यलोके वृष्टिं न करोति।

Verse 34

अतोऽहं भूतलं त्यक्त्वा प्रविष्टो निर्झरे त्विह । प्रणष्टान्नरसे लोके न चाहं स्थातुमुत्सहे

अतः अहं भूतलं त्यक्त्वा इह निर्झरे प्रविष्टः। लोके नरसः प्रणष्टे, न च अहं तत्र स्थातुमुत्सहे।

Verse 35

शक्र उवाच । शृणु यस्मान्मया रोधः कृतो वृष्टेर्हुताशन । देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः

शक्र उवाच— शृणु, हुताशन, यतो मया वृष्टेः रोधः कृतः। देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः अस्ति।

Verse 36

प्रतीपस्तत्सुतः साधुः सर्वशीलवतां वरः । देवापौ च गते स्वर्गं ज्येष्ठभ्रातरमग्रजम् । संत्यक्त्वा जगृहे राज्यं शंतनुस्तत्सुतोऽवरः

तस्य सुतः प्रतीपः साधुः सर्वशीलवतां वरः। देवापौ ज्येष्ठभ्रातृ स्वर्गं गते, प्रतीपस्यावरः सुतः शंतनुः ज्येष्ठमग्रजं परित्यज्य राज्यं जग्राह॥

Verse 37

एतस्मात्कारणाद्राज्ये तस्य वृष्टिर्निराकृता । तवादेशात्करिष्यामि निवर्तस्व हुताशन

एतत्कारणादस्य राज्ये वृष्टिर्निराकृता। तव आदेशात् करिष्यामि; निवर्तस्व हुताशन॥

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान्घनान् । द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले

पुलस्त्य उवाच— एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान् घनान्। द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले॥

Verse 39

अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः । गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः । पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते

अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः। गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः। पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते॥

Verse 40

ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान्हव्यवाहनः । रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्

ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान् हव्यवाहनः। रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्॥

Verse 41

देवा ऊचुः । तवाऽदेशात्कृता वृष्टिरन्यत्कार्यं हुताशन । यत्ते प्रियं तदस्माकं सुशीघ्रं हि निवेदय

देवा ऊचुः—तव आदेशात् वृष्टिः कृता, हुताशन; अन्यत् किं कार्यम्? यत्ते प्रियं तदस्माकं, तत् सुशीघ्रं निवेदय।

Verse 42

अग्निरुवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । ख्यातिं यातु धरापृष्ठे युष्माकं हि प्रसादतः

अग्निरुवाच—एतत् पुण्यं जलाशयं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम्; युष्माकं प्रसादतः धरापृष्ठे ख्यातिं यातु।

Verse 43

देवा ऊचुः । अग्नितीर्थमिदं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति । अत्र स्नातो नरः सम्यगग्निलोकं प्रयास्यति

देवा ऊचुः—इदमग्नितीर्थं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति; अत्र सम्यक् स्नातो नरः अग्निलोकं प्रयास्यति।

Verse 44

यस्तिलान्दास्यति नरस्तीर्थेऽस्मिन्सुसमाहितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्य भविष्यति

यः तिलान् दास्यति नरः तीर्थेऽस्मिन् सुसमाहितः, तस्य अग्निष्टोमयज्ञस्य फलं भविष्यति।

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्वस्थानं ययुस्ततः । वह्निश्च भगवान्राजन्यथापूर्वमवर्तत

पुलस्त्य उवाच—एवमुक्त्वा सुराः सर्वे ततः स्वस्वस्थानं ययुः; वह्निश्च भगवान् राजन् यथापूर्वम् अवर्तत।

Verse 46

यश्चैत्पठते नित्यं प्रातरुत्थाय चोत्तमम् अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं मुच्यते सर्वपातकैः

यः कश्चिदेतदग्नितीर्थस्योत्तमं माहात्म्यं प्रातःसमुत्थाय नित्यं पठति, स सर्वपातकैः प्रमुच्यते।

Verse 47

अहोरात्रकृतात्पापात्स शृण्वन्नपि मुच्यते

अहोरात्रकृतात्पापात् स शृण्वन्नपि मुच्यते।