Adhyaya 5
अध्यायः संवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः अर्बुदस्य माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति; सूतः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—ययातिराजेन पुलस्त्यं मुनिं प्रति अर्बुदस्य तीर्थक्रमः फलानि च पृष्टानि। पुलस्त्यः धर्मसमृद्धं महत्त्वं निरूप्य संक्षेपेण वक्तुमिच्छन् प्रथमं नागतीर्थं वर्णयति—तत् सर्वकामप्रदं, विशेषतः स्त्रीणां सन्तानप्रदं सौभाग्यवर्धकं च। ततः गौतमी नाम पतिव्रता ब्राह्मणविधवा तीर्थयात्रापरा अर्बुदं प्राप्य नागतीर्थे स्नातवती। पुत्रसमन्वितां स्त्रियमवलोक्य शोकाकुला सा अन्तःकरणे पुत्रकामनां चकार; जलात् निर्गत्यैव सा संगवर्जिता गर्भिणी बभूव। लज्जया आत्मघातं कर्तुमुद्यतां तां अशरीरी वाणी निवारयामास—एतत् तीर्थप्रभावात्, जलमध्ये यत् संकल्प्यते तत् सिद्ध्यति इति। सा तत्रैव निवसन्ती शुभलक्षणयुक्तं पुत्रं प्रसूता। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र कृतं श्राद्धं वंशपरम्परां रक्षति; निष्कामस्नानश्राद्धाभ्यां चिरस्थायी लोकाः प्राप्यन्ते। स्त्रियः पुष्पफलार्पणेन सन्तानं सौभाग्यं च लभन्ते; नियमयुक्ता तीर्थयात्रा प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः । कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्
ऋषय ऊचुः। अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः। कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्॥
Verse 2
सूत उवाच । पुरासीच्च ऋषिश्रेष्ठः पुलस्त्यो भगवान्मुनिः । ययातेश्च गृहे यातस्तं नत्वा चाब्रवीन्नृपः
सूत उवाच—पुरा ऋषिश्रेष्ठो भगवान् मुनिः पुलस्त्यः आसीत्। स ययातेर्गृहं जगाम; तं प्रणम्य नृपोऽब्रवीत्॥
Verse 3
।ययातिरुवाच । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्यजीवितम् । कथयस्व प्रसादेन कथामर्बुदसंभवाम्
ययातिरुवाच—स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ; सफलं मेऽद्य जीवितम्। प्रसादेन कथयस्व अर्बुदसम्भवकथाम्॥
Verse 4
अर्बुदाख्यो नगो नाम विख्यातो यो धरातले । तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि तत्फलं द्विजसत्तम
अर्बुदाख्यो नगो नाम धरातले विख्यातः। तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि, तत्फलं द्विजसत्तम॥
Verse 5
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि तीर्थयात्रापरायण । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ येन यात्रां करोम्यहम्
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि, तीर्थयात्रापरायण। तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ, येन यात्रां करोम्यहम्॥
Verse 6
पुलस्त्य उवाच । बहुधर्ममयो राजन्नर्बुदः पर्वतोत्तमः । अशक्तो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि
पुलस्त्य उवाच—बहुधर्ममयो राजन् अर्बुदः पर्वतोत्तमः। अशक्तोऽहं विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि॥
Verse 7
संक्षेपादेव वक्ष्यामि तीर्थमुख्यानि ते तथा । नागतीर्थं तु तत्राद्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्
संक्षेपेणैव ते तत्र तीर्थमुख्यानि वक्ष्यामि। तेषु प्रथमं नागतीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम्॥
Verse 8
नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम् । शृणु राजन्पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्
नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम्। शृणु राजन् पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्॥
Verse 9
गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता । बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा
गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता। बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा॥
Verse 10
अर्बुदं सा च संप्राप्ता नागतीर्थं विवेश ह । तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नातुमभ्याययौ पुरा
अर्बुदं सा समासाद्य नागतीर्थं विवेश ह। तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नानायाभ्याययौ पुरा॥
Verse 11
नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता । शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप
नायका नाम नारी सा पुत्रसंयुक्ता समागता। शुश्रूषां गौतमी तस्याश्चकार नानाविधां नृप॥
Verse 12
सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिः पृथग्विधैः । अथ सा चिंतयामास गौतमी पुत्रदुःखिता
सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिश्च नानाविधैः समुपेत्य, अथ गौतमी पुत्रदुःखिता सती गाढं चिन्तयामास।
Verse 13
धन्योऽयं तनयो ह्यस्याः शुश्रूषां कुरुते सदा । पुत्रयुक्ता त्वियं धन्या धिगहं पुत्रवर्जिता
धन्योऽयं तस्या तनयो यः सदा मातुः शुश्रूषां करोति; पुत्रयुक्ता सा धन्या, धिगहं तु पुत्रवर्जिता।
Verse 14
अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना सुदुःखिता । अथ सा निर्गता तस्मात्सलिलान्नृपसत्तम
अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना च सुदुःखिता; अथ सा तस्मात् सलिलात् निर्गता, नृपसत्तम।
Verse 15
विनाऽपि भर्तृसंयोगात्सद्यो गर्भवती ह्यभूत् । सा गर्भलक्षणैर्युक्ता सुजनव्रीडयाऽन्विता
भर्तृसंयोगं विनाऽपि सा सद्य एव गर्भवती बभूव; गर्भलक्षणैर्युक्ता सा सुजनव्रीडया चान्विता।
Verse 16
चकार मरणे बुद्धिं ज्वालयामास पावकम् एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी
सा मरणे बुद्धिं चकार, पावकं ज्वालयामास; एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी।
Verse 17
वागुवाच । नो त्वं गौतमि चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुमर्हसि । दोषो नास्ति तवात्रार्थे तीर्थस्यास्य प्रभावतः
वागुवाच—हे गौतमि, त्वं चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुं नार्हसि। अत्रार्थे तव दोषो नास्ति; अस्य तीर्थस्य प्रभावतः एतदभवत्।
Verse 18
यो यद्वांछति चित्ते च जलमध्ये स्थितो नरः । चिन्तितं च तदाप्नोति नारी वा नात्र संशयः
यो नरः जलमध्ये स्थितः सन् हृदि यद्वाञ्छति, तदेव चिन्तितं प्राप्नोति; नारी वा नरः—नात्र संशयः।
Verse 19
त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा पुत्रवांछा कृता हृदि । तव गर्भगतो नूनं पुत्रः पुत्रि भविष्यति
त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा हृदि पुत्रवाञ्छा समुत्पन्ना; अतः तव गर्भगतो नूनं पुत्रः भविष्यति, हे पुत्रि।
Verse 20
तस्माद्विरम भद्रं ते निर्दोषासि पतिव्रते । विरराम ततः साध्वी गौतमी मरणान्नृप
तस्माद्विरम; भद्रं ते। त्वं पतिव्रते निर्दोषासि। ततः साध्वी गौतमी मरणात् विरराम, हे नृप।
Verse 21
श्रुत्वाऽकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषिताम् । दृष्ट्वा पतिं विना गर्भं वाक्यमेत दुवाच ह
आकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषितां श्रुत्वा, पतिं विना गर्भं दृष्ट्वा, सा एतानि वाक्यानि उवाच।
Verse 22
अहो तीर्थप्रभावोऽयमपूर्वः प्रतिभाति मे । यत्र संजायते गर्भः स्त्रीणां शुक्ररजोविना
अहो अस्य तीर्थस्य प्रभावो मेऽपूर्व एव प्रतिभाति। यत्र स्त्रीणां शुक्ररजोविना अपि गर्भः संजायते॥
Verse 23
नाहं कुत्रापि यास्यामि मुक्त्वेदं तीर्थमुत्तमम् । एवमुक्त्वा ततः साध्वी तत्रैव न्यवसत्सदा
इदं तीर्थमुत्तमं मुक्त्वा नाहं कुत्रापि गमिष्यामि। इत्युक्त्वा सा साध्वी ततः परं तत्रैव सदा न्यवसत्॥
Verse 24
पुत्रं वै जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम् । तत्र पार्थिवशार्दूल कृष्णपक्षे ऽश्विनस्य च
सा तत्र सर्वलक्षणलक्षितं पुत्रं वै जनयामास। पार्थिवशार्दूल, कृष्णपक्षेऽश्विनमासस्य च॥
Verse 25
यः पुनः कुरुते श्राद्धं तस्य वंशो न नश्यति । न प्रेतो जायते राजन्वंशे तस्य कदाचन
यः पुनः श्राद्धं करोति तस्य वंशो न नश्यति। राजन्, तस्य वंशे कदाचन प्रेतो न जायते॥
Verse 26
यः पुमान्कामरहितः स्नानं तत्र समाचरेत् । श्राद्धं च पार्थिवश्रेष्ठ तस्य लोकाः सनातनाः
यः पुमान् कामरहितः तत्र स्नानं समाचरेत्। श्राद्धं च, पार्थिवश्रेष्ठ, तस्य लोकाः सनातनाः॥
Verse 27
या स्त्री पुष्पफलान्येव तीर्थे चास्मिन्विसर्जयेत् । सा स्यात्पुत्रवती धन्या सौभाग्यं च प्रपद्यते
या स्त्री अस्मिन् तीर्थे पुष्पफलानि श्रद्धया विसृजति, सा पुत्रवती धन्या भवति, सौभाग्यं च लोके प्राप्नोति।
Verse 28
निष्कामा स्वर्गमाप्नोति दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तस्य समाचरेत्
निष्कामः पुरुषः स्वर्गं प्राप्नोति, यत् त्रिदशैरपि दुष्प्राप्यम्; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्य तीर्थस्य यात्रां समाचरेत्।