Adhyaya 63
पुलस्त्यः अर्बुदस्य माहात्म्यं संक्षेपेण समापयति। तत्र असंख्यतीर्थानां ऋषिभिः प्रतिष्ठितानां पुण्यायतनानां च कारणात् तस्य पूर्णगणना शतवर्षैः अपि न शक्या इति वदति। अर्बुदे सर्वत्र पावनता व्याप्ता—तत्र तीर्थं नास्ति, सिद्धिर्नास्ति, वृक्षो नास्ति, नदी नास्ति, देवतासन्निधिर्वा नास्ति इति न; सर्वं तत्रैव विद्यते। सुन्दर-अर्बुदपर्वतवासी जनाः पुण्यभारवाहकाः इति वर्ण्यन्ते। यः कश्चित् सर्वतोऽर्बुदं न पश्यति, तस्य जीवनस्य, धनस्य, तपसश्च व्यावहारिकं फलम् इव न सिध्यति इति दृढं मतं प्रदर्श्यते। ततः मोक्षप्रभावः मनुष्येषु एव न, कीट-पशु-पक्षिषु चतुर्विधजन्मसु च सर्वेषु भूतेषु विस्तर्यते। अर्बुदे मरणं—निष्कामं वा सकामं वा—शिवसायुज्यं ददाति, जरामरणवर्जितम्। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया नित्यं एतत्पुराणवृत्तान्तश्रवणेन तीर्थयात्राफलं लभ्यते; अतः इह परत्र च सिद्ध्यर्थं यात्रां कर्तव्या इति।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । अर्बुदस्य महाराज माहात्म्यं हि समासतः
पुलस्त्य उवाच—यत् त्वया मम पृष्टं तत् सर्वं ते सम्यगाख्यातम्। हे महाराज, अर्बुदस्य माहात्म्यं समासतो मया निरूपितम्॥
Verse 2
विस्तरेण च संख्या स्यादपि वर्षशतैरपि । असंख्यानीह तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । पदेपदे गृहाण्येव निर्मितानि महर्षिभिः
विस्तरेण तेषां संख्या वर्षशतैरपि न परिपूर्येत। अत्रासंख्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च; पदेपदे महर्षिभिर्निर्मितानि गृहाण्याश्रमाश्च दृश्यन्ते॥
Verse 3
न तत्तीर्थं न सा सिद्धिर्न स वृक्षो महीपते । न सा नदी न देवेशो यस्य तत्रास्ति न स्थितिः
हे महीपते, न तत्तीर्थं न सा सिद्धिर्न स वृक्षो न सा नदी। न च स देवेशोऽस्ति, यस्य तत्र स्थितिर्न विद्यते॥
Verse 4
ये वसंति महाराज सुरम्येऽर्बुदपर्वते । नूनं ते पुण्यकर्माणो न वसंति त्रिविष्टपे
ये वसन्ति महाराज सुरम्येऽर्बुदपर्वते। नूनं ते पुण्यकर्माणः; त्रिविष्टपे वासोऽपि तेषां न आवश्यकः॥
Verse 5
किं तस्य जीवितेनार्थः किं धनैः किं जपैर्नृप । यो न पश्यति मन्दात्मा समन्तादर्बुदाचलम्
किं तस्य जीवितेनार्थः किं धनैः किं जपैर्नृप। यो मन्दात्मा समन्तादर्बुदाचलं न पश्यति॥
Verse 6
अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । स्वेदजाश्चाण्डजाश्चापि ह्युद्भिज्जाश्च जरायुजाः
अपि कीटपतङ्गा ये, पशवः पक्षिणो मृगाः। स्वेदजाश्चाण्डजाश्चैव, उद्भिज्जा जरायुजास्तथा॥
Verse 7
तस्मिन्मृता महाराज निष्कामाः कामतोऽपि वा । ते यान्ति शिवसायुज्यं जरा मरणवर्जितम्
तस्मिन्मृता महाराज, निष्कामाः कामतोऽपि वा। ते यान्ति शिवसायुज्यं, जरा-मरणवर्जितम्॥
Verse 8
यश्चैतच्छुणुयान्नित्यं पुराणं श्रद्धयान्वितः । अर्बुदस्य महाराज स यात्राफलमश्नुते
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं, पुराणं श्रद्धयान्वितः। अर्बुदस्य महाराज, स यात्राफलमश्नुते॥
Verse 9
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तत्र समाचरेत् । य इच्छेदात्मनः सिद्धिमिह लोके परत्र च
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, यात्रां तत्र समाचरेत्। य इच्छेदात्मनः सिद्धिमिह लोके परत्र च॥
Verse 63
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडेऽर्बुदखण्डमाहात्म्यफलश्रुतिवर्णनंनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘अर्बुदखण्डमाहात्म्यफलश्रुतिवर्णन’नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥