Adhyaya 48
पुलस्त्यः कुलसंतारणनाम तीर्थं वर्णयति—यत्र विधिवत् स्नानमात्रेणापि कुलस्य समुद्धरणं भवतीति, अतिशयेन प्रशस्यं च। तत्र पूर्वं नृपोऽप्रस्तुतो नाम, हिंस्रशासनः, लोभपरायणः, दान-ज्ञान-नियमविहीनश्च आसीत्। वृद्धावस्थायां स्वप्ने पीडिताः पितरः प्रादुर्भूय, स्वधर्मपालनेऽपि तस्य दुष्कृतैः नरके पतिताः स्म इति निवेद्य, प्रायश्चित्त-पूजा-शुभकर्माणि कर्तुं प्रेरयन्ति। स राजा इन्दुमतीं देवीं निवेदयति; सा च वदति—सुपुत्रः पितॄन् तारयति, दुष्पुत्रः तु बाधते; अतः धर्मविदो ब्राह्मणाः पृच्छ्यन्तामिति। ब्राह्मणाः दीक्षां, देहशुद्धिं, तीर्थयात्रां स्नानदानसमन्वितां च विधाय, ततः परं यज्ञादिकर्मयोग्यतां निर्दिशन्ति। राजा यात्रां कृत्वा अर्बुदस्य पुण्यतोयेषु श्रद्धया स्नात्वा, घोरनरकात् पितॄन् विमोचयति; ते दिव्यविमानैः प्रादुर्भूय, एतत् तीर्थं ‘कुलसंतारण’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति वदन्ति, राजानं च तीर्थप्रभावात् सशरीरं स्वर्गारोहणाय आमन्त्रयन्ति। अन्ते पुलस्त्यः पुनरपि माहात्म्यं प्रतिपादयति, राकासोम-व्यातिपातादिसंयोगे स्नानपुण्यवृद्धिं च निर्दिशति।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कुलसंतारणं गच्छेत्तत्र तीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यक्कुलं तारयतेऽखिलम्
पुलस्त्य उवाच—कुलसन्तारणं गच्छेत् तत्र तीर्थमनुत्तमम्। यत्र स्नातो नरः सम्यक् कुलं तारयतेऽखिलम्॥
Verse 2
दश पूर्वान्भविष्यांश्च तथात्मानं नृपोत्तम । उद्धरेच्छ्रद्धयायुक्तस्तत्र दानेन मानवः
हे नृपोत्तम, श्रद्धायुक्तो मानवस्तत्र दानेन दश पूर्वान् दश भविष्यांश्च स्वयमेव च उद्धरेत्।
Verse 3
आसीदप्रस्तुतो नाम राजा पूर्वं स पापकृत् । नापि दानं तथा ज्ञानं न ध्यानं न च सत्क्रिया
पूर्वं ‘आसीदप्रस्तुत’ इति नाम राजा आसीत्, स पापकृत्; न दानं न ज्ञानं न ध्यानं न च सत्क्रिया तेन कदाचन कृतम्।
Verse 4
तस्मिञ्छासति लोकानां नासीत्सौख्यं कदाचन । परदार रुचिर्नित्यं महादण्डपरश्च सः
तस्मिन् शासति लोकानां कदाचन सौख्यं नाभवत्; स नित्यं परदाररुचिः, महादण्डपरश्चाभवत्।
Verse 5
न्यायतोऽन्यायतो वापि करोति धनसंग्रहम् । स घातयति लोकांश्च निर्दोषान्पापकृत्तमः
न्यायतःऽन्यायतः वा स धनसङ्ग्रहं करोति; पापकृत्तमः स निर्दोषानपि लोकान् घातयामास।
Verse 6
ततो वार्धक्यमापन्नस्तथापि न शमं गतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पितृभिः प्रतिबोधितः । तं प्रसुप्तं समासाद्य नारकेयैः सुदुःखितैः
ततः स वार्धक्यमापन्नोऽपि शमं न जगाम; कस्यचित्कालस्य पितृभिः प्रतिबोधितः—नारकेयैः सुदुःखितैः—सुप्तं तमुपेत्य।
Verse 7
पितर ऊचुः । वयं शुद्धसमाचारा नित्यं धर्मपरायणाः । दानयज्ञतपःशीलाः स्वदारनिरतास्तथा
पितर ऊचुः—वयं शुद्धसमाचाराः सदा धर्मपरायणाः। दानयज्ञतपःशीलाः स्वदारनिरताश्च नित्यम्॥
Verse 8
स्वकर्मभिः कुलांगार दिवं प्राप्ता यथार्हतः । कुपुत्रं त्वां समासाद्य नरकं समुपस्थिताः । तस्मादुद्धर नः सर्वान्कृत्वा किंचिच्छुभार्चनम्
स्वकर्मभिः कुलाङ्गार दिवं प्राप्ता यथार्हतः। कुपुत्रं त्वां समासाद्य नरकं समुपस्थिताः॥ तस्मादुद्धर नः सर्वान्कृत्वा किंचिच्छुभार्चनम्॥
Verse 9
कर्मभिस्तव पापात्मन्वयं नरकमाश्रिताः । नरकं दश यास्यंति भविष्याश्च तथा भवान्
कर्मभिस्तव पापात्मन् वयं नरकमाश्रिताः। नरकं दश यास्यन्ति भविष्याश्च तथा भवान्॥
Verse 10
एवमुक्त्वा च ते सर्वे पितरस्तु सुदुःखिताः । याताश्च नरकं भूयः प्रबुद्धः सोऽपि पार्थिवः
एवमुक्त्वा च ते सर्वे पितरस्तु सुदुःखिताः। याताश्च नरकं भूयः प्रबुद्धः सोऽपि पार्थिवः॥
Verse 11
ततो दुःखमनुप्राप्तः पितृवाक्यानि संस्मरन् । रुरोद प्रातरुत्थाय तं भार्या प्रत्यभाषत
ततो दुःखमनुप्राप्तः पितृवाक्यानि संस्मरन्। रुरोद प्रातरुत्थाय तं भार्या प्रत्यभाषत॥
Verse 12
इन्दुमत्युवाच । किमर्थं राजशार्दूल त्वं रोदिषि महास्वनम् । कथं ते कुशलं राज्ये शरीरे वा पुरेऽथवा
इन्दुमत्युवाच— किमर्थं राजशार्दूल त्वं महास्वनं रोदिषि? राज्ये ते कुशलं किं, शरीरे वा, पुरेऽथवा?
Verse 13
राजोवाच । मया दृष्टोऽद्य स्वप्नांते पिता ह्यथ पितामहः । अपश्यं दुःखितान्देवि ताभ्यामथाग्रजान्पितॄन्
राजोवाच— मया दृष्टोऽद्य स्वप्नान्ते पिता ह्यथ पितामहः। अपश्यं दुःखितान् देवि, ताभ्यामथाग्रजान् पितॄन्॥
Verse 14
उपालब्धोऽस्मि तैः सर्वैस्तव कर्मभिरीदृशैः । दारुणे नरके प्राप्ता अधर्मादिविचेष्टितैः
उपालब्धोऽस्मि तैः सर्वैस्तव कर्मभिरीदृशैः। दारुणे नरके प्राप्ता अधर्मादिविचेष्टितैः॥
Verse 15
अथान्ये दश यास्यन्ति भविष्याश्च भवानपि । तस्मात्कृत्वा शुभं कर्म दुर्गतेश्चोद्धरस्व नः
अथान्ये दश यास्यन्ति भविष्याश्च भवानपि। तस्मात्कृत्वा शुभं कर्म दुर्गतेश्चोद्धरस्व नः॥
Verse 16
एवमुक्तः प्रबुद्धोऽहं पितृभिर्वरवर्णिनि । तेनाहं दुःखमापन्नस्तद्वाक्यं हृदि संस्मरन्
एवमुक्तः प्रबुद्धोऽहं पितृभिर्वरवर्णिनि। तेनाहं दुःखमापन्नस्तद्वाक्यं हृदि संस्मरन्॥
Verse 17
इन्दुमत्युवाच । सत्यमेतन्महाराज यदुक्तोऽसि पितामहैः । न त्वया सुकृतं कर्म संस्मरेऽहं कृतं पुरा
इन्दुमत्युवाच—सत्यमेतन्महाराज, यत् पितामहैस्त्वं तथोक्तोऽसि। अहं तु त्वया पुरा कृतं किञ्चित् सुकृतकर्म न संस्मरामि।
Verse 18
यथा सुपुत्रमासाद्य तरंति पितरो नृप । कुपुत्रेण तथा यांति नरकं नात्र संशयः
हे नृप, यथा सुपुत्रमासाद्य पितरस्तरन्ति, तथा कुपुत्रेण नरकं यान्ति; नात्र संशयः।
Verse 19
स त्वमाहूय विप्रेंद्रान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । पृष्ट्वा तान्कुरु यच्छ्रेयः पितॄणामात्मना सह
अतः त्वं विप्रेन्द्रान् धर्मशास्त्रविचक्षणान् आहूय, तान् पृष्ट्वा, पितॄणामात्मनः सह यच्छ्रेयः तत् कुरु।
Verse 20
आनयामास राजाऽसौ ततो विप्राननेकशः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । उवाच विनयोपेतो भार्यया सहितो हितान्
ततः स राजा अनेकशो विप्रान् आनयामास—वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञान् धर्मशास्त्रविचक्षणान्। स विनयोपेतो भार्यया सहितः तान् हितान् उवाच।
Verse 21
राजोवाच । कर्मणा केन पितरो निरयस्था द्विजोत्तमाः । स्वर्गं यांति सुपुत्रेण तारिताः प्रोच्यतां स्फुटम्
राजोवाच—द्विजोत्तमाः, केन कर्मणा निरयस्थाः पितरः सुपुत्रेण तारिता स्वर्गं यान्ति? तत् स्फुटं प्रोच्यताम्।
Verse 22
ब्राह्मणा ऊचुः । पितृमेधेन राजेंद्र कृतेन विधिपूर्वकम् । निरयस्था दिवं यांति यद्यपि स्युः सुपापिनः
ब्राह्मणा ऊचुः—राजेन्द्र, विधिपूर्वकं कृतस्य पितृमेधस्य प्रभावात् निरयस्थाः पितरः अपि दिवं यान्ति, यद्यपि ते महापापिनः स्युः।
Verse 23
राजोवाच । दीक्षयंतु द्विजाः सर्वे तदर्थं मां धृतव्रतम् । यत्किंचिदत्र कर्त्तव्यं प्रोच्यतामखिलं हि तत्
राजोवाच—तदर्थं मां धृतव्रतं सर्वे द्विजाः दीक्षयन्तु; अत्र यत्किञ्चित् कर्तव्यं, तत् अखिलं हि प्रोच्यताम्।
Verse 24
तथोक्तास्ते नृपेंद्रेण ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । समग्राः पार्थिवं प्रोचुर्यदुक्तं यज्ञकर्मणि
एवं नृपेन्द्रेणोक्ताः सत्यवादिनो ब्राह्मणाः, यज्ञकर्मणि यदुक्तं तत् समग्रं पार्थिवाय प्रोचुः।
Verse 25
दीक्षा ग्राह्या नृपश्रेष्ठ पुरश्चरणमादितः । कृत्वा कायविशुद्ध्यर्थं ततः श्रेयस्करी भवेत्
नृपश्रेष्ठ, आदितः दीक्षा ग्राह्या, ततः पुरश्चरणं कायविशुद्ध्यर्थं कृत्वा; ततः सा श्रेयस्करी भवेत्।
Verse 26
स त्वं पापसमाचारो बाल्यात्प्रभृति पार्थिव । असंख्यं पातकं तस्मात्तीर्थयात्रां समाचर
पार्थिव, त्वं बाल्यात्प्रभृति पापसमाचारः; तव पातकान्यसंख्यानि। तस्मात् तीर्थयात्रां समाचर।
Verse 27
सर्वतीर्थाभिषिक्तस्त्वं यदा स्यान्नृपसत्तम । प्रायश्चित्तेन योग्यः स्यास्ततो यज्ञस्य नान्यथा
सर्वतीर्थाभिषिक्तस्त्वं यदा स्यान्नृपसत्तम । प्रायश्चित्तेन योग्यः स्यास्ततो यज्ञस्य नान्यथा ॥
Verse 28
प्रभासादीनि तीर्थानि यानि संति धरातले । गंतव्यं तेषु सर्वेषु स्नानं कुरु समाहितः
प्रभासादीनि तीर्थानि यानि संति धरातले । गंतव्यं तेषु सर्वेषु स्नानं कुरु समाहितः ॥
Verse 29
मनसा गच्छ दुर्गाणि ददद्दानमनुत्तमम् । नश्येत्तेनाशुभं किंचिदपि ब्रह्मवधोद्भवम् । यन्न याति नृणां राजंस्तीर्थस्नानादिना भुवि
मनसा गच्छ दुर्गाणि ददद्दानमनुत्तमम् । नश्येत्तेनाशुभं किंचिदपि ब्रह्मवधोद्भवम् । यन्न याति नृणां राजंस्तीर्थस्नानादिना भुवि ॥
Verse 30
पुलस्त्य उवाच । विप्राणां वचनं श्रुत्वा स राजा श्रद्धयाऽन्वितः । तीर्थयात्रापरो भूत्वा परिबभ्राम मेदिनीम्
पुलस्त्य उवाच । विप्राणां वचनं श्रुत्वा स राजा श्रद्धयाऽन्वितः । तीर्थयात्रापरो भूत्वा परिबभ्राम मेदिनीम् ॥
Verse 31
नियतो नियताहारो ददद्दानानि भूरिशः । राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य वसुं सत्यपराक्रमम्
नियतो नियताहारो ददद्दानानि भूरिशः । राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य वसुं सत्यपराक्रमम् ॥
Verse 32
कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रानुषंगतः । यातोऽसौ नृपतिश्चैव ह्यर्बुदे निर्मलोदकम्
कस्यचित्कालानन्तरं तीर्थयात्रानुषङ्गेन स नृपतिरर्बुदं निर्मलोदकनाम शुद्धजलतीर्थं प्राप्तवान्।
Verse 33
स स्नानमकरोत्तत्र श्रद्धापूतेन चेतसा । स्नातमात्रस्य तस्याथ तस्मिन्नेव जलाशये
तत्र स श्रद्धापूतेन चेतसा पवित्रस्नानं कृतवान्; स्नातमात्रस्य तस्य तस्मिन्नेव जलाशये…
Verse 34
विमुक्ताः पितरो रौद्रान्नरकात्सुप्रहर्षिताः । ततो दिव्यविमानस्था दिव्यमाल्यांबरान्विताः
तस्य पितरः रौद्रान्नरकात् विमुक्ताः सुप्रहर्षिताः; ततः दिव्यविमानस्थाः दिव्यमाल्याम्बरान्विताः प्रादुर्भूताः।
Verse 35
तमूचुस्तारिताः सर्वे वयं पुत्र त्वयाऽधुना । तीर्थस्यास्य प्रभावेण भविष्याश्च तथा दश
तारिताः सर्वे ते तमूचुः— ‘पुत्र, त्वयाऽधुना वयं त्राताः; अस्य तीर्थस्य प्रभावेण तथा दशापि (पीढ्यः) भविष्यन्ति।’
Verse 36
आत्मा च पार्थिवश्रेष्ठ स्नानाच्च जलतर्पणात् । यस्मात्कुलं त्वया पुत्र तीर्थेऽस्मिंस्तारितं ततः
पार्थिवश्रेष्ठ, स्नानात् जलतर्पणाच्च तवात्माऽपि विशुद्ध्यति; यतो हे पुत्र, त्वया अस्मिन्तीर्थे कुलमिदं तारितम्।
Verse 37
कुलसंतारणंनाम तीर्थमेतद्भविष्यति । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र सहाऽस्माभिर्दिवं प्रति । आगच्छानेन देहेन तीर्थस्यास्य प्रभावतः
एतत्तीर्थं ‘कुलसंतारण’ इति नाम्ना प्रसिद्धं भविष्यति। तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र अस्माभिः सह दिवं प्रति, अस्य तीर्थस्य प्रभावात्, अनेनैव देहेन आगच्छ।
Verse 38
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तः स राजेंद्रो दिव्यकांतिवपुस्तदा । तं विमानमथारुह्य गतः स्वर्गं च तैः सह
पुलस्त्य उवाच—एवमुक्तः स राजेन्द्रो तदा दिव्यकान्तिवपुः। स तं विमानम् आरुह्य तैः सह स्वर्गं गतः।
Verse 39
एष प्रभावो राजर्षे कुलसंतारणस्य च । मया ते वर्णितः सम्यग्भूयः किं परिपृच्छसि
हे राजर्षे, कुलसंतारणतीर्थस्य एष प्रभावः। मया ते सम्यक् वर्णितः; भूयः किं परिपृच्छसि?
Verse 40
ययातिरुवाच । स किंप्रभावो राजा स तथा पापसमन्वितः । स्वदेहेन गतः स्वर्गमेतन्मे कौतुकं महत्
ययातिरुवाच—स राजा किंप्रभावः, यः पापसमन्वितोऽपि स्वदेहेन स्वर्गं गतः? एतन्मे महत् कौतुकम्।
Verse 41
पुलस्त्य उवाच । राकासोमव्यतीपात समकाले नृपोत्तम । स स्नातो यत्र भूपालस्तन्महच्छ्रेयसे परम्
पुलस्त्य उवाच—हे नृपोत्तम, राकासोमव्यतीपातसमकाले यत्र स भूपालः स्नातः, तत् स्थानं महच्छ्रेयसे परं साधनम् अभवत्।
Verse 48
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘कुलसन्तारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।