Adhyaya 31
पुलस्त्य उवाच—प्रभासखण्डे प्रसिद्धे रक्तानुबन्धतीर्थे प्रायश्चित्तकथां वदामि। युद्धात् प्रत्यागच्छन् इन्द्रसेनराजा स्वपत्नीं सुनन्दां पतिव्रतधर्मे परीक्षितुम्, स्वमरणवार्तां मिथ्यैव निवेदयितुं दूतं प्रेषयामास। सा पतिप्राणा धैर्यनिष्ठा तद्वाक्यश्रवणमात्रेण प्राणान् त्यक्तवती। ततो राज्ञः स्त्रीवधदोषः कर्मफलरूपेण द्वितीयच्छायारूपेण, गुरुत्वेन, तेजोक्षयेन, दुर्गन्धेन च देहे प्रादुरभूत्। स शुद्ध्यर्थं अन्त्येष्टिक्रियाः कृत्वा, काशीं कपालमोचनं चान्यानि च बहूनि तीर्थानि परिभ्रमन् अपि दोषं न जहाति। चिरपर्यटनेनार्बुदपर्वतं प्राप्य रक्तानुबन्धे स्नात्वा तत्क्षणादेव द्वितीयच्छाया नश्यति, मङ्गललक्षणानि च पुनरागच्छन्ति। तीर्थसीमां लङ्घयतः पुनर्दोषो जायते; ततः शीघ्रं प्रत्यागत्य पुनः शुद्धिं लभते—इति तस्य सीमाबद्धा महिमा प्रकाशितः। ततः तीर्थस्य परं माहात्म्यं ज्ञात्वा दानानि कृत्वा, चितां रचयित्वा, वैराग्यपरायणः स्वयमेवाग्निं प्रविश्य शिवलोकं जगाम। फलश्रुतौ—तत्र दत्तं श्राद्धं चात्यन्तफलप्रदम्; सूर्यसङ्क्रान्तौ स्नानं ब्रह्महत्यादोषहरम्; ग्रहणे विशेषतः गोदानादिदानैः सप्तकुलोद्धारः स्यात् इति प्रशंस्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । रक्तानुबन्धं वै गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते ब्रह्महत्यया
पुलस्त्य उवाच—रक्तानुबन्धं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतं गच्छेत्; यत्र सम्यक् स्नातो नरः ब्रह्महत्यापापात् पूर्णं मुच्यते।
Verse 2
पुराऽसीत्पार्थिवोनाम इंद्रसेनो महीपतिः । तस्याऽसीत्सुप्रिया भार्या सुनन्दानाम भामिनी । पतिव्रता पतिप्राणा सदा पत्युः प्रिये स्थिता
पुरा इन्द्रसेन इति नाम पार्थिवो महीपतिरासीৎ। तस्य सुनन्दा नाम सुप्रिया भार्या, पतिव्रता पतिप्राणा, सदा पत्युः प्रिये स्थिता।
Verse 3
कस्यचित्त्वथ कालस्य स राजा सपरिग्रहः । परदेशं गतो हंतुं शत्रुसंघं दुरासदम्
कस्यचित्कालस्य तु स राजा सपरिग्रहः परदेशं गतः, दुरासदं शत्रुसंघं हन्तुम्।
Verse 4
तं निहत्य धनं भूरि गृहीत्वा प्रस्थितो गृहम् । ततोऽग्रे प्रेषयामास स दूतं कृत्रिमं नृप
तान् निहत्य बहु धनं गृहीत्वा स नृपो गृहं प्रति प्रस्थितः। ततः पूर्वमेव कृत्रिमं दूतं प्रेषयामास।
Verse 5
सुनन्दां ब्रूहि गत्वा त्वमिन्द्रसेनो हतो रणे । तदाकारस्ततो लक्ष्यः पातिव्रत्ये ममाज्ञया
गत्वा सुनन्दां ब्रूहि—‘इन्द्रसेनो रणमध्ये हतः’। ततः ममाज्ञया तस्याः पातिव्रत्यलक्षणं निरीक्षस्व।
Verse 6
यदि सा निश्चयं गच्छेन्मरणं प्रति भामिनी । तदा रक्ष्या प्रयत्नेन वाच्यं हास्यं ममोद्भवम्
यदि सा भामिनी मरणं प्रति निश्चयं गच्छेत्, तदा सा प्रयत्नेन रक्ष्या; ममोद्भवं हास्यजनकं वचनं च वाच्यम्।
Verse 7
एवमुक्तो गतो दूतस्तत्क्षणान्नृपसत्तम । तस्यै निवेददामास यदुक्तं तेन भूभुजा
एवमुक्तो दूतस्तत्क्षणादेव गत्वा, नृपसत्तम, तस्यै तेन भूभुजा यदुक्तं तत्सर्वं निवेदयामास।
Verse 8
अथ तस्य वचः श्रुत्वा सुनंदा चारुहासिनी । गतप्राणा नृपश्रेष्ठ पतिप्राणा महासती
तस्य वचः श्रुत्वा सुनन्दा चारुहासिनी, नृपश्रेष्ठ, पतिप्राणा महासती तत्क्षणादेव गतप्राणा बभूव।
Verse 9
यस्मिन्काले मृता सा तु सुनन्दा शीलमंडना । तस्मिन्काले नृपः सोऽपि तत्पापेन समाश्रितः
यस्मिन्काले सा शीलमण्डना सुनन्दा मृता, तस्मिन्नेव काले स नृपोऽपि तत्पापेन समाश्रितोऽभवत्।
Verse 10
अथापश्यद्द्वितीयां स च्छायां गात्रस्य चोपरि । तथा गुरुतरं कायं सालस्यं समपद्यत
अथ स स्वगात्रोपरि द्वितीयां छायामपश्यत्; तथा च कायो गुरुतरः सञ्जज्ञे, स आलस्यं समपद्यत।
Verse 11
तेजोहीनं सुदुर्गंधि विवर्णं नृपसत्तम । अथ प्राप्तो गृहं राजा श्रुत्वा भार्यासमुद्भवम्
तेजोहीनं सुदुर्गन्धि विवर्णं च, हे नृपसत्तम; अथ राजा भार्यासमुद्भवं श्रुत्वा गृहं प्रत्यागात्।
Verse 12
विनाशं दुःखशोकार्तः करुणं पर्यदेवयत् । स ज्ञात्वा पापमात्मानं स्त्रीहत्यासुविदूषितम्
स दुःखशोकार्तो विनाशं करुणं पर्यदेवयत्; आत्मानं पापं ज्ञात्वा स्त्रीहत्यादोषेण सुविदूषितम्।
Verse 13
ब्राह्मणानां समादेशात्तथा यात्रापरोऽभवत् । कृत्वौर्द्ध्वदैहिकं तस्या लघुमात्र परिग्रहः । वाराणस्यां गतः पूर्वं तत्र दानं ददौ बहु
ब्राह्मणानां समादेशात् स यात्रापरोऽभवत्। तस्या ऊर्ध्वदैहिकं कृत्वा, लघुमात्रपरिग्रहः पूर्वं वाराणसीं गतः, तत्र बहु दानं ददौ।
Verse 14
कपालमोचने तीर्थे सर्वपापप्रणाशने । त्रिनेत्रो यत्र निर्मुक्तः पुरा वै ब्रह्महत्यया
कपालमोचनतीर्थे सर्वपापप्रणाशने । यत्र त्रिनेत्रो भगवान् पुरा ब्रह्महत्यादोषात् विमुक्तोऽभवत् ॥
Verse 15
तस्य च्छाया द्वितीया सा न नष्टा तत्र भूपते । ततः कनखलं प्राप्तः सुपुण्यं शुद्धिदं नृणाम्
तत्र भूपते तस्य द्वितीया छाया न नष्टा बभूव । ततः स कनखलं प्राप्तः सुपुण्यं नृणां शुद्धिदम् ॥
Verse 16
तथैव पुष्करारण्यं तस्मादमरकण्टकम् । कुरुक्षेत्रं ततो राजन्प्राप्तोऽसौ नृपसत्तमः
तथैव पुष्करारण्यं तस्मादमरकण्टकम् । ततः कुरुक्षेत्रं राजन् प्राप्तोऽसौ नृपसत्तमः ॥
Verse 17
प्रभासं सोमतीर्थं च ततस्तु कृमिजांगले । एकहंसं ततो राजन्पुण्यपारिप्लवं ततः
प्रभासं सोमतीर्थं च ततः कृमिजाङ्गले । एकहंसं ततो राजन् पुण्यपारिप्लवं ततः ॥
Verse 18
रुद्रकोटिं विरूपाक्षं ततः पंचनदं नृप । एवमादीनि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । परिभ्रमन्महीपाल परिश्रांतो नराधिपः
रुद्रकोटिं विरूपाक्षं ततः पञ्चनदं नृप । एवमादीनि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । परिभ्रमन् महीपाल परिश्रान्तो नराधिपः ॥
Verse 19
ततो वर्षसहस्रांते संप्राप्तोऽर्बुदपर्वते । तत्रापश्यन्नरपतिस्तीर्थान्यायतनानि च
ततो वर्षसहस्रान्ते सः समुपागतः पुनः । अर्बुदपर्वतं प्राप्य ददर्श तीर्थमायतनम् ॥
Verse 20
तपस्विसंघान्विविधान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । ददौ दानानि बहुशो ब्राह्मणेभ्यो यदृच्छया
तपस्विसङ्घान् विविधान् ब्राह्मणान् वेदपारगान् । यथायोगं यथाकालं दानैः सन्तोषयामास ॥
Verse 21
प्राप्तो रक्तानुबंधं च तीर्थं तत्रैव पर्वते । तत्र स्नातो विनिष्क्रांतो यावत्पश्यति भूमिपः
प्राप्तो रक्तानुबन्धाख्यं तीर्थं तत्रैव पर्वते । तत्र स्नात्वा विनिष्क्रान्तो यावत् पश्यति भूपतिः ॥
Verse 22
तावन्न दृश्यते च्छाया द्वितीया स्त्रीवधोद्भवा । लघुत्वं सर्वगात्राणि संप्राप्तानि महीपते
तावन्न दृश्यते छाया द्वितीया स्त्रीवधोद्भवा । लघुत्वं सर्वगात्रेषु संप्राप्तं भूपतेस्तदा ॥
Verse 23
विगन्धता प्रणष्टा च तेजोवृद्धिः पराभवत् । ततो हृष्टमना भूत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः । स्तूयमानश्चतुर्दिक्षु बंदिभिः प्रस्थितो गृहम्
विगन्धता प्रणष्टा च तेजोवृद्धिः समभवत् । हृष्टचित्तो बहु दत्त्वा दानानि भूरिशः । चतुर्दिक्षु स्तुतो बन्दिभिः प्रस्थितो गृहम् ॥
Verse 24
ततो रक्तानुबंधस्य सोमातिक्रमणं नृप । यावत्करोति राजेन्द्र तावदस्य पुनस्तथा
ततः, नृप, सोमपानविधेः अतिक्रमणं यदा यदा स करोति, राजेन्द्र, तदा तावदेव तस्य रक्तानुबन्धदोषः पुनः पुनस्तथैव प्रत्यागच्छति।
Verse 25
सा च्छाया दृश्यते देहे द्वितीया नृपसत्तम । स एव गन्धो गात्रेषु तेजोहानिश्च सा नृप
सा द्वितीया छाया च देहे दृश्यते, नृपसत्तम; स एव गन्धो गात्रेषु पुनरभवत्, नृप, तेजोहानिश्चाभवत्।
Verse 26
ततो दुःखाभिसंतप्तो गतस्तत्रैव तत्क्षणात् । रक्तबंधमनुप्राप्तो विपाप्मा सोऽभवत्पुनः
ततः स दुःखाभिसंतप्तः तत्क्षणादेव तत्र पुनर्गतः। रक्तबन्धं पुनः प्राप्य स विपाप्मा पुनरभवत्।
Verse 27
स ज्ञात्वा तीर्थमाहात्म्यं परं पार्थिवसत्तमः । तत्र दारूणि चाहृत्य चितां कृत्वा ततो नृप । दानं दत्त्वा द्विजाग्रेभ्यः प्रविष्टो हव्यवाहनम्
स परं तीर्थमाहात्म्यं ज्ञात्वा पार्थिवसत्तमः। तत्र दारूण्याहृत्य चितां कृत्वा ततो नृपः॥ दानं दत्त्वा द्विजाग्रेभ्यः प्रविष्टो हव्यवाहनम्।
Verse 28
ततो विमानमारुह्य परित्यज्य कलेवरम् । दिव्यमाल्यांबरधरः शिवलोकमुपागमत्
ततः स विमानमारुह्य कलेवरं परित्यज्य। दिव्यमाल्याम्बरधरः शिवलोकमुपागमत्॥
Verse 29
शिवलोकमनुप्राप्ते तस्मिन्पार्थिवसत्तमे । देवर्षयस्तदा वाक्यमिदमाहुः सुविस्मयात्
शिवलोकं समनुप्राप्ते तस्मिन् पार्थिवसत्तमे । देवर्षयः सुविस्मयेन तदा वाक्यमिदमब्रुवन् ॥
Verse 30
तीर्थेभ्यस्तु परं तीर्थमिदं वै पावनं परम् । इन्द्रसेनो ह्यतः पापात्तीर्थसंगाद्व्यमुच्यत
तीर्थेभ्यः परमं तीर्थमिदं वै पावनं परम् । इन्द्रसेनः पापात् तीर्थसङ्गादेव विमोचितः ॥
Verse 31
ततः प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं च धरणीतले । रक्तानां प्राणिनां यस्मादनुबन्धं करोति यत्
ततः प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं च धरणीतले । रक्तानां प्राणिनां यस्मादनुबन्धं करोति यत् ॥
Verse 32
रक्तानुबन्धमित्येव तस्मात्तत्कीर्त्त्यते क्षितौ । तत्र सन्तर्प्य वै देवान्यः श्राद्धं कुरुते नृप
रक्तानुबन्धमित्येव तस्मात्तत्कीर्त्यते क्षितौ । तत्र सन्तर्प्य वै देवान् यः श्राद्धं कुरुते नृप ॥
Verse 33
तत्र संक्रमणे भानोर्यः स्नानं कुरुते नरः । श्रद्धया परया युक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया
तत्र सङ्क्रमणे भानोः यः स्नानं कुरुते नरः । श्रद्धया परया युक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
Verse 34
पितृक्षेत्रे गयायां च श्राद्धं यः कुरुते नरः । गयाश्राद्धसमं प्राहुः फलं तस्य महर्षयः
पितृक्षेत्रे गयायां यः श्राद्धं नरः समाचरेत् । तस्य फलं महर्षिभिर्गयाश्राद्धसमं स्मृतम् ॥
Verse 35
चन्द्रसूर्योपरागे वा गोदानं नृपसत्तम । यः करोति नरस्तत्र स कुलान्सप्त तारयेत्
चन्द्रसूर्योपरा॒गे वा गोदानं यः करोति तत् । स तत्र सप्तकुलानि तारयेदिति निश्चयः ॥