Adhyaya 38

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । कुंडं तु शिवलिंगाख्यं ततो गच्छेन्महीपते । यत्र सा जाह्नवी गुप्ता तिष्ठते भूपसत्तम

पुलस्त्य उवाच—ततो, महीपते, शिवलिङ्गाख्यं कुण्डं गच्छेत्; यत्र जाह्नवी गुप्ता तिष्ठति, भूपसत्तम।

Verse 2

तस्यां स्नातो नरः सम्यक्सर्वतीर्थफलं लभेत् । मुच्यते पातकात्कृत्स्नादाजन्ममरणांतिकात्

तस्यां सम्यक् स्नातो नरः सर्वतीर्थफलं लभेत्, कृत्स्नात् पातकात् मुच्यते, आजन्ममरणान्तिकात्।

Verse 3

ययाति रुवाच । किमर्थं तत्र सा गुप्ता जाह्नवी तिष्ठते विभो । कस्मिन्काले समायाता परं कौतूहलं हि मे

ययातिरुवाच—हे विभो, किमर्थं सा जाह्नवी तत्र गुप्ता तिष्ठति? कस्मिन्काले समायाता? मम परं कौतूहलं वर्तते।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । यदा प्रसादितो देवैर्भगवान्वृषभध्वजः । अर्बुदेऽस्मिन्सदा स्थेयमचलेन त्वया विभो

पुलस्त्य उवाच—यदा देवैः प्रसादितो भगवान् वृषभध्वजः, तदा हे विभो, त्वमिदं प्रार्थितः—‘अस्मिन्नर्बुदेऽचले सदा स्थेयम्, अचल एव भव।’

Verse 5

तत्र संस्थापिते लिंगे स्वयं देवेन शंभुना । यत्पातितं पुरा लिंगं वालखिल्यैर्महर्षिभिः

तत्र स्वयं देवेन शंभुना लिङ्गे संस्थापिते, यत् पुरा वालखिल्यैर्महर्षिभिः पातितं लिङ्गं, तदेव तत्र प्रतिष्ठितम्।

Verse 6

अतिकोपसमायुक्तैः कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तदा देवेन प्रतिज्ञातं सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

अतिकोपसमायुक्तः स कदाचित् कारणान्तरे, तदा देवेन त्रिदिवौकसां सर्वेषां पुरतः प्रतिज्ञा कृता।

Verse 7

अचले तु मयात्रैव स्थातव्यं नात्र संशयः । ततः कालेन महता वसतस्तस्य तत्र च

‘अचले तु मया अत्रैव स्थातव्यम्, नात्र संशयः।’ ततः कालेन महता स तत्र वसन्नेवाभवत्।

Verse 8

अचलेश्वररूपस्य गंगा चित्ते व्यजायत । कथं नित्यं तया सार्द्धं भविष्यति समागमः

अचलेश्वररूपं धृत्वा तस्य चित्ते गङ्गा समुत्पन्ना—“कथं नित्यं तया सह मम समागमो भविष्यति?” इति।

Verse 9

अथ जानाति नो गौरी मानिनी परमेश्वरी । तस्यैवं चिन्तयानस्य बहुशो नृपसत्तम

अथ मानिनी परमेेश्वरी गौरी तद्विचारं जज्ञौ। एवं चिन्तयतः तस्य बहुशो, हे नृपसत्तम।

Verse 10

उपायं सुमहद्ध्यात्वा जाह्नवीसंगसंभवम् । तेनादिष्टा गणाः सर्वे नंदिभृङ्गिपुरःसराः

जाह्नवीसङ्गसम्भवमुपायं सुमहत् ध्यात्वा, तेन सर्वे गणाः आदिष्टाः—नन्दिभृङ्गिपुरःसराः।

Verse 11

अभिप्रायोऽस्ति मे कश्चिज्जलाश्रयव्रतोद्भवः । क्रियतामुत्तमं कुण्डमस्मिन्पर्वतरोधसि

“अस्ति मे कश्चिदभिप्रायो जलाश्रयव्रतोद्भवः। अस्मिन् पर्वतरोधसि उत्तमं कुण्डं क्रियताम्।”

Verse 12

तत्राहं जलमध्यस्थः स्थास्यामि जलतत्परः । तच्छ्रुत्वा त्वरितं चक्रुर्गणाः कुण्डमनेकशः

“तत्राहं जलमध्यस्थः स्थास्यामि, जलतत्परः।” इति श्रुत्वा गणाः त्वरितं नानाप्रकारेण कुण्डं चक्रुः।

Verse 13

स्वच्छोदकसमाकीर्णं सुतीर्थं सुसुखावहम् । ततो गौरीमनुज्ञाप्य जाह्नवीसंगलालसः

स्वच्छोदकपूर्णं तत् सुतीर्थं सुसुखप्रदम्। ततः गौरीमनुज्ञाप्य जाह्नवीसङ्गलालसः॥

Verse 14

व्रतव्याजेन देवेशो विवेश तदनन्तरम् । चिन्तयामास तत्रस्थो गंगां त्रैलोक्यपाविनीम्

व्रतव्याजेन देवेशो विवेश सलिलं ततः। तत्रस्थश्चिन्तयामास गङ्गां त्रैलोक्यपाविनीम्॥

Verse 15

सा ध्याता तत्क्षणात्तत्र शिवेन सह संगता । एवं स भगवांस्तत्र जाह्नवीं भजते सदा

सा ध्याता तत्क्षणात्तत्र शिवेन सह संगता। एवं स भगवान् तत्र जाह्नवीं भजते सदा॥

Verse 16

व्रतव्याजेन राजेन्द्र न तु गौरी व्यजानत । कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो भगवान्मुनिः । कैवल्यज्ञानसंपन्नस्तत्रायातः परिभ्रमन्

व्रतव्याजेन राजेन्द्र न तु गौरी व्यजानत। कस्यचित्कालतः पश्चान्नारदो भगवान् मुनिः। कैवल्यज्ञानसंपन्नस्तत्रायातः परिभ्रमन्॥

Verse 17

स तु दृष्ट्वा महादेवं जलस्थं व्रतधारिणम् । कामजैरिंगितैर्युक्तं तत्राऽसौ विस्मयान्वितः

स तु दृष्ट्वा महादेवं जलस्थं व्रतधारिणम्। कामजैरिङ्गितैर्युक्तं तत्रासौ विस्मयान्वितः॥

Verse 18

वक्त्रनेत्रविकारोऽयं किमस्य व्रतधारिणः । ईदृक्कामसमायुक्तस्ततो ध्यानस्थितो मुनिः

व्रतधारिणोऽस्य मुनिवरस्य वक्त्रनेत्रयोर्विकारः किमर्थम्? इदृक्कामसमायुक्त इति चिन्तयन् स मुनिर्ध्यानस्थितिमापेदे।

Verse 19

अथाऽपश्यद्ध्यानदृष्ट्या गंगासक्तं महेश्वरम् । गौर्या भयेन सव्याजं ततो विस्मयमागतः

अथ स ध्यानेन जातया दृष्ट्या गङ्गासक्तं महेश्वरमपश्यत्; गौर्याः भयेन सव्याजं तदाचरितं विदित्वा स विस्मयमगात्।

Verse 20

तदा स कथयामास सर्वं हरविचेष्टितम्

तदा स सर्वं हरविचेष्टितं यथावत् कथयामास।

Verse 21

ततो देवी त्वरायुक्ता ययौ यत्र महेश्वरः । आताम्रनयना रोषाद्वेपमाना मुहुर्मुहुः

ततो देवी त्वरायुक्ता यत्र महेश्वरस्तत्र ययौ; रोषादाताम्रनयना मुहुर्मुहुः कम्पमाना।

Verse 22

तां दृष्ट्वा कोपसंयुक्तां समायातां महेश्वरीम् । उवाच जाह्नवी भीता ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

तां कोपसंयुक्तां समायातां महेश्वरीं दृष्ट्वा जाह्नवी दिव्येन चक्षुषा ज्ञात्वा भीता उवाच।

Verse 23

आवयोः संगमे देवी नारदेन निवेदिता । सेयं रुष्टा समायाति कुरुष्व यदनन्तरम्

देवि, आवयोः संगमः नारदेन निवेदितः। सा रुष्टा समायाता; इदानीं यदनन्तरं कर्तव्यं तत्कुरु॥

Verse 24

श्रीमहादेव उवाच । कर्त्तव्यं जाह्नवि श्रेयः पुरो गत्वा नगात्मजाम् । अत्यर्थं मानिनी ह्येषा साम्ना च वशवर्तिनी

श्रीमहादेव उवाच—जाह्नवि, श्रेयस्करं यत् त्वं पुरतः गत्वा नगात्मजामुपगच्छ। अत्यर्थं मानिनी ह्येषा, साम्ना तु वशवर्तिनी॥

Verse 25

तत्क्षणाज्जायते साध्वी तस्मात्सामपरा भव । नो चेच्छापं मया सार्धं तव दास्यत्यसंशयम्

तत्क्षणादेव सा साध्वी भवति; तस्मात् त्वं सामपरायणा भव। नो चेच्छापं मया सार्धं तव दास्यत्यसंशयम्॥

Verse 26

एवमुक्ता च रुद्रेण जाह्नवी नृपसत्तम । कुण्डान्निर्गत्य सा गंगा सम्मुखं प्रययौ तदा

एवमुक्ता च रुद्रेण, नृपसत्तम, सा जाह्नवी गङ्गा कुण्डान्निर्गत्य तदा सम्मुखं प्रययौ॥

Verse 27

प्रत्युद्ययौ सलज्जा च कृतांजलिपुरःसरा । प्रणम्य शिरसा चेयं ततः प्राह स्वलंकृता

सा सलज्जा प्रत्युद्ययौ कृताञ्जलिपुरःसरा। शिरसा प्रणम्य ततः स्वलङ्कृता प्राह॥

Verse 28

पुराऽहं तव कांतेन निपतन्ती नभस्तलात् । धृता देवि तवा प्येतद्विदितं नृपतेः कृते

पुरा अहं तव कान्तेन नभस्तलात् पतन्ती धृता, देवि; एतदपि तव विदितं नृपतेः बोधार्थम्।

Verse 29

भगीरथाभिधानस्य ततः स्नेहो व्यवर्धत । आवयोस्तव भीत्या च नाभूत्क्वापि समागमः

ततः भगीरथाभिधानस्य स्नेहः व्यवर्धत; तव भीत्या च आवयोः क्वापि समागमो नाभूत्।

Verse 30

अधुना तव वाक्येन जानेऽहं न सुरेश्वरि । समाहूताऽस्मि रुद्रेण किं वा स्वच्छन्दतः शुभे

अधुना तव वाक्येन जानेऽहं, सुरेश्वरि; रुद्रेण समाहूता अस्मि, अथवा शुभे स्वच्छन्दतः आगता किम्?

Verse 31

त्रैलोक्यस्य प्रभुरयं तन्निष्क्रम्य कथञ्चन । तस्मादत्रैव संप्राप्ता सत्यमेतन्मयोदितम्

अयं त्रैलोक्यस्य प्रभुः; तस्मात् कथञ्चन निष्क्रम्य, तेनाहम् अत्रैव संप्राप्ता—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 32

पुलस्त्य उपाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ततो देवी प्रहर्षिता । प्रोवाच मधुरं वाक्यं सत्यमेतत्त्व योदितम्

पुलस्त्य उवाच—तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा देवी प्रहर्षिता; मधुरं वाक्यं प्रोवाच—‘सत्यमेतत्त्वयोदितम्’।

Verse 33

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं मत्तो यथेप्सितम् । मुक्त्वैकं पतिधर्म्मत्वे मम कांतं महेश्वरम्

तस्मात् वरय भद्रं ते वरं मत्तो यथेप्सितम्। एकं तु वर्जय—पतिधर्मे मम कान्तं महेश्वरं मा वियोजय॥

Verse 34

गंगोवाच । अपि दौर्भाग्ययुक्ताऽहं भार्या जाताऽस्मि शूलिनः । तस्मादेकं दिनं देहि क्रीडनार्थमनेन तु

गङ्गोवाच—अपि दौर्भाग्ययुक्ताहं भार्या जातास्मि शूलिनः। तस्मादेकं दिनं देहि क्रीडनार्थमनेन तु॥

Verse 35

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामहोरात्रं सुरेश्वरि । शिवकुंडं तथास्त्वेतन्मया यस्मात्समावृतम्

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामहोरात्रं सुरेश्वरि। शिवकुण्डं तथास्त्वेतन्मया यस्मात् समावृतम्॥

Verse 36

शिवगंगाभिधानं च तस्मात्कुण्डं धरातले । ख्यातिं यातु प्रसादेन तव पर्वतनंदिनि

शिवगङ्गाभिधानं च तस्मात् कुण्डं धरातले। ख्यातिं यातु प्रसादेन तव पर्वतनन्दिनि॥

Verse 37

पुलस्त्य उवाच । एवमस्त्विति सा देवी प्रोच्य गंगां महानदीम् । ततो विसर्जयामास तामालिंग्य मुहुर्मुहुः

पुलस्त्य उवाच—एवमस्त्विति सा देवी प्रोच्य गङ्गां महानदीम्। ततो विसर्जयामास तामालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः॥

Verse 38

गतायामथ गंगायामधोवक्त्रं सुलज्जितम् । पाणौ गृह्य ययौ रुद्रं भ्रममाणा गृहं प्रति

गतायां तु गङ्गायां लज्जया नमितानना देवी रुद्रं पाणिना गृहीत्वा भ्रममाणा गृहं प्रति ययौ।

Verse 39

एवमेतत्पुरावृत्तं तस्मिन्कुण्डे नराधिप । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुर्द्दश्यां समाहितः

एवमेतत्पुरावृत्तं तस्मिन्कुण्डे नराधिप; तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुर्दश्यां समाहितो भव।

Verse 40

शुक्लायां चैत्रमासे तु स्नानं तत्र समाचरेत् । सांनिध्याद्देवदेवस्य गंगायाश्च नृपोत्तम

शुक्लायां चैत्रमासे तु तत्र स्नानं समाचरेत्, नृपोत्तम; देवदेवस्य गङ्गायाश्च सांनिध्यात्।

Verse 41

यत्र संक्षयमायाति सर्वं तत्राशुभं कृतम् । तत्र यो वृषभं दद्याद्ब्राह्मणाय नृपोत्तम । तद्रोमसंख्ययास्वर्गे स पुमान्वसति ध्रुवम्

यत्र सर्वमशुभं कृतं संक्षयमायाति, नृपोत्तम; तत्र यो वृषभं ब्राह्मणाय ददाति, स पुमान् तद्रोमसंख्यया स्वर्गे ध्रुवं वसति।