Adhyaya 34

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । कृष्णतीर्थं ततो गच्छेत्कृष्णस्य दयितं सदा । यत्र सन्निहितो नित्यं स्वयं विष्णुर्महीपते । ययातिरुवाच । कृष्णतीर्थं कथं तत्र जातं ब्राह्मणसत्तम । कस्मिन्काले मुने ब्रूहि सर्वं विस्तरतो मम

पुलस्त्य उवाच—ततः कृष्णतीर्थं गच्छेत्, कृष्णस्य सदा दयितं; यत्र नित्यं स्वयं विष्णुः सन्निहितो, महीपते। ययातिरुवाच—कथं तत्र कृष्णतीर्थं जातं, ब्राह्मणसत्तम? कस्मिन्काले, मुने, सर्वं मम विस्तरतो ब्रूहि।

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चंद्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

पुलस्त्य उवाच—तस्मिन् घोरे एकार्णवे प्रलयसमये स्थावरजङ्गमं सर्वं नष्टम्; चन्द्रार्कपवनाश्च नष्टाः; ज्योतींषि अपि प्रलयं गतानि।

Verse 4

ततो युगसहस्रांते विबुद्धः कमलासनः । एकाकी चिंतयामास कथं सृष्टिर्भवेदिति

ततः युगसहस्रान्ते कमलासनः ब्रह्मा विबुद्धः; एकाकी सन् अचिन्तयत्—“कथं नु सृष्टिः भवेत्?” इति।

Verse 5

भ्रमंश्चापि चतुर्वक्त्रो यावत्पश्यति दूरतः । चतुर्भुजं विशालाक्षं पुरुषं पुरतः स्थितम्

भ्रमन् चापि चतुर्वक्त्रः यावत् पश्यति दूरतः; पुरतः स्थितं चतुर्भुजं विशालाक्षं दिव्यं पुरुषं ददर्श।

Verse 6

तं चोवाच चतुर्वक्त्रः कस्त्वं केन विनिर्मितः । किमर्थमिह संप्राप्तः सर्वं विस्तरतो वद

तं चोवाच चतुर्वक्त्रः—“कस्त्वं? केन विनिर्मितः? किमर्थमिह संप्राप्तः? सर्वं विस्तरतो वद।”

Verse 7

तमुवाचाथ गोविंदः प्रहसञ्छ्लक्ष्णया गिरा

तमुवाचाथ गोविन्दः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा—“शृणु ब्रह्मन्…” इति।

Verse 8

अहमाद्यः पुमानेको मया सृष्टो भवानपि । स्रष्टुमिच्छामि भूयोऽपि भूतग्रामं चतुर्विधम्

अहमाद्यः पुरुष एक एव; मया त्वमपि सृष्टः। भूयोऽपि चतुर्विधं भूतग्रामं स्रष्टुमिच्छामि॥

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रुद्धो देवः पितामहः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं भर्त्सयंश्च पुनःपुनः

पुलस्त्य उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रुद्धो देवः पितामहः। परुषं वाक्यमब्रवीद् भर्त्सयंश्च पुनःपुनः॥

Verse 10

सृष्टस्त्वं हि मया मूढ प्रथमोऽहमसंशयम् । त्वादृशानां सहस्राणि करिष्येऽहमसंशयम्

सृष्टस्त्वं हि मया मूढ; प्रथमोऽहमसंशयम्। त्वादृशानां सहस्राणि करिष्येऽहमसंशयम्॥

Verse 11

एवं विवदमानौ तौ मिथो राजन्महाद्युती । स्पर्धया रोषताम्राक्षौ युयुधाते परस्परम्

एवं विवदमानौ तौ मिथो राजन् महाद्युती। स्पर्धया रोषताम्राक्षौ युयुधाते परस्परम्॥

Verse 12

मुष्टिभिर्बाहुभिश्चैव नखैर्दंतैर्विकर्षणैः । एवं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमवर्त्तत

मुष्टिभिर्बाहुभिश्चैव नखैर्दन्तैर्विकर्षणैः। एवं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमवर्तत॥

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते तयोर्मध्ये नृपोत्तम । प्रादुर्भूतं महालिंगं दिव्यं तेजोमयं शुभम्

ततो वर्षसहस्रान्ते तयोर्मध्ये नृपोत्तम । प्रादुर्भूतं महालिङ्गं दिव्यं तेजोमयं शुभम् ॥

Verse 14

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । युद्धाद्ब्रह्मन्निवर्तस्व त्वं च विष्णो ममाज्ञया

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । युद्धाद्ब्रह्मन्निवर्तस्व त्वं च विष्णो ममाज्ञया ॥

Verse 15

एतन्माहेश्वरं लिंगं योऽस्य चांते गमिष्यति । स ज्येष्ठः स विभुः कर्त्ता युवयोर्नात्र संशयः

एतन्माहेश्वरं लिङ्गं योऽस्य चान्ते गमिष्यति । स ज्येष्ठः स विभुः कर्त्ता युवयोर्नात्र संशयः ॥

Verse 16

अधोभागं व्रजत्वेक एकश्चोर्द्ध्वं ममाज्ञया । तच्छ्रुत्वा सत्वरो ब्रह्मा व्योममार्गं समाश्रितः

अधोभागं व्रजत्वेक एकश्चोर्द्ध्वं ममाज्ञया । तच्छ्रुत्वा सत्वरो ब्रह्मा व्योममार्गं समाश्रितः ॥

Verse 17

विदार्य वसुधां कृष्णोऽप्यधस्तात्सत्वरं गतः । स भित्त्वा सप्तपातालानधो यावत्प्रयाति च । तावत्कालाग्निरुद्रस्तु दृष्टस्तेन महात्मना

विदार्य वसुधां कृष्णोऽप्यधस्तात्सत्वरं गतः । स भित्त्वा सप्तपातालानधो यावत्प्रयाति च । तावत्कालाग्निरुद्रस्तु दृष्टस्तेन महात्मना ॥

Verse 18

गंतुमिच्छंस्ततोऽधस्ताद्यावद्वेगं करोति सः । तावत्तस्यार्चिभिर्दग्धः कृष्णत्वं समपद्यत

अधोऽपि गन्तुमिच्छन् स वेगेनात्यन्तमाययौ । तस्य तेजोऽर्चिभिर्दग्धः कृष्णवर्णतामगात् ॥

Verse 19

ततो मूर्छाभिसंतप्तो दह्यमानोऽद्भुताग्निना । निवर्त्य सहसा विष्णुर्वैलक्ष्यं परमं गतः

ततो मूर्छासमाविष्टो दह्यमानोऽद्भुताग्निना । सहसा निववृते विष्णुर्वैलक्ष्यं परमं गतः ॥

Verse 20

तथा लिंगं समासाद्य भक्त्या पूजा कृता ततः । वेदोक्तैः परमैः सूक्ष्मैः स्तुतिं चक्रे महीपते

तथा लिङ्गं समासाद्य भक्त्या पूजां चकार सः । वेदोक्तैः परमैः सूक्ष्मैः स्तुतिं चक्रे महीपते ॥

Verse 21

ब्रह्माऽपि व्योममार्गेण गतो हंसविमानतः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तस्यांतं नाभ्यपद्यत

ब्रह्माऽपि व्योममार्गेण हंसविमानमास्थितः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तस्यान्तं नाभ्यपद्यत ॥

Verse 22

ततो वर्षसहस्रांते केतकीं सोऽप्यपश्यत । आयांतीं व्योममार्गेण तया पृष्टश्चतुर्मुखः

ततो वर्षसहस्रान्ते केतकीं सोऽप्यपश्यत । आयान्तीं व्योममार्गेण तया पृष्टश्चतुर्मुखः ॥

Verse 23

क्व त्वया गम्यते ब्रह्मन्निरालंबे महापथि । शून्ये तत्त्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

क्व त्वया गम्यते ब्रह्मन्, निरालम्बे महापथि? शून्ये तत्त्वं समाचक्ष्व; परं कौतूहलं हि मे।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । मम स्पर्धा समुत्पन्ना विष्णुना सह शोभने । लिंगस्यास्य हि पर्यंतं यो लभिष्यति चावयोः

ब्रह्मोवाच—मम स्पर्धा समुत्पन्ना विष्णुना सह शोभने; लिङ्गस्यास्य हि पर्यन्तं यो लभिष्यति चावयोः।

Verse 25

स ज्यायानितरो हीनो ह्येतदुक्तं पिनाकिना । प्रस्थितोऽहं ततश्चोर्द्ध्वमधोमार्गं गतो हरिः

स ज्यायानितरो हीनो—ह्येतदुक्तं पिनाकिना; प्रस्थितोऽहं ततश्चोर्ध्वम्, अधोमार्गं गतो हरिः।

Verse 26

लब्ध्वा लिंगस्य पर्यंतं यास्यामि क्षितिमंडले । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्पुष्पमभ्यभाषत

लब्ध्वा लिङ्गस्य पर्यन्तं यास्यामि क्षितिमण्डले; तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्पुष्पमभ्यभाषत।

Verse 27

व्यर्थश्रमोऽसि लोकेश नांतो लिंगस्य विद्यते । चतुर्युगसहस्राणां कोटिरेका पितामह

व्यर्थश्रमोऽसि लोकेश, नान्तो लिङ्गस्य विद्यते; चतुर्युगसहस्राणां कोटिरेका पितामह।

Verse 28

लिंगमूर्ध्नः पतंत्या मे कालो जातो महाद्युते । तथापि क्षिति पृष्ठं तु न प्राप्तास्मि कथंचन

लिङ्गमूर्ध्नः पतन्त्या मम महाद्युते बहुकालो व्यतीतः। तथापि क्षितिपृष्ठं कदाचन न प्राप्तास्मि॥

Verse 29

यावत्कालेन हंसस्ते योजनं संप्रगच्छति । तावत्कालेन गच्छामि योजनानामहं शतम्

यावत्कालेन ते हंसो योजनमेकं समाप्नोति। तावत्कालेनाहं योजनानां शतं गच्छामि॥

Verse 30

तस्मान्निवर्तनं युक्तं मम वाक्येन ते विभो । दर्शयित्वा च मां विष्णोर्ज्येष्ठत्वं व्रज सांप्रतम्

तस्मान्मम वाक्येन ते विभो निवर्तनं युक्तम्। मां प्रमाणीकृत्य विष्णोर्ज्येष्ठत्वं स्थापयितुं सांप्रतम् व्रज॥

Verse 31

ततो हृष्टमना भूत्वा गृहीत्वा तां चतुर्मुखः । पुनर्वर्षसहस्रांते भूमिपृष्ठमुपागतः । दर्शयामास तां विष्णोरेषा लिंगस्य मूर्धतः

ततो हृष्टमना भूत्वा चतुर्मुखस्तां गृहीत्वा। पुनर्वर्षसहस्रान्ते भूमिपृष्ठमुपागतः॥ विष्णवे तां दर्शयामास—एषा लिङ्गमूर्धतः॥

Verse 32

मयाऽनीता शुभा माला लब्धश्चांतं चतुर्भुज । त्वया लब्धो न चासत्यं वद मे पुरुषोत्तम

मयाऽनीता शुभा माला लब्धश्चान्तश्चतुर्भुज। त्वया न लब्धः; सत्यं वद मे पुरुषोत्तम॥

Verse 33

विष्णुरुवाच । अनंतस्याप्रमेयस्य देवदेवस्य शूलिनः । नाहं शक्तः परं पारं गंतुं ब्रह्मन्कथंचन

विष्णुरुवाच—अनन्तस्याप्रमेयस्य देवदेवस्य शूलिनः । ब्रह्मन्, नाहं कथञ्चन तस्य परं पारं गन्तुं शक्तः ॥

Verse 34

यदि त्वयाऽस्य पर्यंतो लब्धो ब्रह्मन्कथंचन । तत्ते तुष्टिं गतो नूनं देवदेवो महेश्वरः

ब्रह्मन्, यदि त्वयाऽस्य पर्यन्तो लब्धः कथञ्चन । तदा नूनं देवदेवो महेश्वरस्त्वयि तुष्टिं गतः ॥

Verse 35

नान्यथा चास्य पर्यंतो दृश्यते केन चित्क्वचित् । तस्माज्ज्येष्ठो भवाञ्छ्रेष्ठः कनिष्ठोऽहमसंशयम्

नान्यथा चास्य पर्यन्तो दृश्यते केनचित्क्वचित् । तस्माज्ज्येष्ठो भवाञ्छ्रेष्ठः कनिष्ठोऽहमसंशयम् ॥

Verse 36

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्वृषभध्वजः । कोपं चक्रे महाराज ब्रह्माणं प्रति तत्क्षणात्

पुलस्त्य उवाच—एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्वृषभध्वजः । महाराज, ब्रह्माणं प्रति तत्क्षणात् कोपं चक्रे ॥

Verse 37

अथाह दर्शनं गत्वा धिग्धिग्व्यर्थप्रजल्पक । मिथ्या प्रजल्पमानेन किमिदं साहसं कृतम्

अथ स दर्शनं गत्वा उवाच—धिग्धिग्व्यर्थप्रजल्पक! मिथ्या प्रजल्पमानेन किमिदं साहसं कृतम् ॥

Verse 38

यस्मात्त्वया मृषा प्रोक्तं मम पर्यंतदर्शनम् । तस्मात्त्वं सर्ववर्णानां पूजार्हो न भविष्यसि

यतो त्वया मृषा प्रोक्तं मम पर्यन्तदर्शनम् । तस्मात् त्वं सर्ववर्णानां पूजार्हो न भविष्यसि ॥

Verse 39

ये च त्वां पूजयिष्यंति मानवा मोह संयुताः । ते कृच्छ्रं परमं प्राप्य नाशं यास्यंति कृत्स्नशः

ये च त्वां पूजयिष्यन्ति मानवा मोहसंयुताः । ते कृच्छ्रं परमं प्राप्य नाशं यास्यन्ति कृत्स्नशः ॥

Verse 40

केतक्या च तथा प्रोक्तं यस्मात्तस्मात्सुदुष्टया । अस्या हि स्पर्शनाल्लोकः श्वपाकत्वं प्रयास्यति

केतक्या च तथा प्रोक्तं यस्मात् तस्मात् सुदुष्टया । अस्या हि स्पर्शनाल्लोकः श्वपाकत्वं प्रयास्यति ॥

Verse 41

एवं शापो तयोर्दत्त्वा देवः प्रोवाच केशवम् । प्रसन्नवदनो भूत्वा तदा तुष्टो महेश्वरः

एवं शापो तयोर्दत्त्वा देवः प्रोवाच केशवम् । प्रसन्नवदनो भूत्वा तदा तुष्टो महेश्वरः ॥

Verse 42

भगवानुवाच । वासुदेव महाबाहो तुष्टस्तेऽहं महामते । सत्यसंभाषणादेव वरं वरय सुव्रत

भगवानुवाच । वासुदेव महाबाहो तुष्टस्तेऽहं महामते । सत्यसंभाषणादेव वरं वरय सुव्रत ॥

Verse 43

श्रीवासुदेव उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं तुष्टो महेश्वरः । न चापुण्यवतां देव त्वं तुष्टिमधिगच्छसि । अवश्यं यदि मे देयो वरो देवेश्वर त्वया

श्रीवासुदेव उवाच—एष एव वरः प्रशस्यः, यत् त्वं महेश्वर तुष्टोऽसि। हे देव, अपुण्यवतां प्रति त्वं तुष्टिं नाधिगच्छसि। तथापि यदि ममावश्यं वरः प्रदेयः, हे देवेश्वर, त्वया…

Verse 44

लिंगमेतदनंताख्यं लघुतां नय मा चिरम् । येन सृष्टिर्भवेल्लोके व्याप्तं विश्वमनेन तु

लिङ्गमेतदनन्ताख्यं लघुतां नय मा चिरम्। येन लोके सृष्टिर्भवेत्, अनेन तु विश्वं सर्वं व्याप्तम्॥

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । ततः संक्षिप्य तल्लिंगं लघु कृत्वा महेश्वरः । अब्रवीत्केशवं भूयः शृणु वाक्यमिदं हरे

पुलस्त्य उवाच—ततः संक्षिप्य तल्लिङ्गं लघु कृत्वा महेश्वरः। अब्रवीत् केशवं भूयः—शृणु वाक्यमिदं हरे॥

Verse 46

एतन्मेध्यतमे देशे लिंगं स्थापय मे हरे । पूजय त्वं विधानेन परं श्रेयः प्रपत्स्यसे

एतन्मेध्यतमे देशे लिङ्गं स्थापय मे हरे। पूजय त्वं विधानेन, परं श्रेयः प्रपत्स्यसे॥

Verse 47

मम तेजोविनिर्दग्धः कृष्णत्वं हि यतो गतः । कृष्ण एव ततो नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

मम तेजोविनिर्दग्धः कृष्णत्वं हि यतो गतः। कृष्ण एव ततो नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति॥

Verse 48

कृष्णकृष्णेति ते नाम प्रातरुत्थाय मानवः । कीर्तयिष्यति यो भक्त्या स याति परमां गतिम्

यः मानवः प्रातरुत्थाय भक्त्या ‘कृष्ण कृष्ण’ इति तव नाम कीर्तयिष्यति, स परमां गतिं प्राप्नोति।

Verse 49

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तमीशानस्तत्रैवांतरधीयत । वासुदेवोऽपि तल्लिंगं गृहीत्वाऽर्बुदपर्वते । निर्झरे स्थापयामास सुपुण्ये विमलोदके

पुलस्त्य उवाच—एवमुक्त्वा ईशानस्तत्रैवांतरधीयत। वासुदेवोऽपि तल्लिङ्गं गृहीत्वाऽर्बुदपर्वते सुपुण्ये विमलोदके निर्झरे स्थापयामास।

Verse 50

कृष्णतीर्थं ततो जातं नाम्ना हि धरणीतले । शृणु पार्थिवशार्दूल तत्र स्नातस्य यत्फलम्

ततः धरणीतले ‘कृष्णतीर्थम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धं जातम्। शृणु पार्थिवशार्दूल, तत्र स्नातस्य यत्फलम्।

Verse 51

स्नात्वा कृष्णह्रदे पुण्ये तल्लिंगं पश्यते तु यः । सर्वतीर्थोद्भवं श्रेयः स मर्त्त्यो लभतेऽखिलम्

यः पुण्ये कृष्णह्रदे स्नात्वा तल्लिङ्गं पश्यति, स सर्वतीर्थोद्भवं श्रेयः अखिलं लभते।

Verse 52

तथा च सर्वदानानां निष्कामः प्राप्नुयात्फलम् । सकामोऽपि फलं चेष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

तथा निष्कामः सर्वदानानां फलं प्राप्नुयात्; सकामोऽपि यद्यपि सुदुर्लभं स्यात्, इष्टं फलं प्राप्नोति।

Verse 53

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । य इच्छेच्छाश्वतं श्रेयो नात्र कार्या विचारणा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्। यः शाश्वतं श्रेय इच्छेत्, अत्र विचारणा न कार्या॥

Verse 54

एकादश्यां महाराज निराहारो जितेन्द्रियः । यस्तत्र जागरं कृत्वा लिंगस्याग्रे सुभक्तितः

एकादश्यां महाराज निराहारो जितेन्द्रियः। यस्तत्र जागरं कृत्वा लिङ्गस्याग्रे सुभक्तितः॥

Verse 55

प्रभाते कुरुते श्राद्धं यस्तु श्रद्धासमन्वितः । पितृन्संतारयेत्सर्वान्पूर्वजैः सह धर्मवित्

प्रभाते कुरुते श्राद्धं यस्तु श्रद्धासमन्वितः। पितॄन् सन्तारयेत् सर्वान् पूर्वजैः सह धर्मवित्॥

Verse 56

तिलान्कृष्णान्नरस्तत्र ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स मर्त्त्यो मुच्यते ध्रुवम्

तिलान् कृष्णान् नरस्तत्र ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः। ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स मर्त्यो मुच्यते ध्रुवम्॥

Verse 57

दर्शनादेव राजेन्द्र कृष्णतीर्थस्य मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

दर्शनादेव राजेन्द्र कृष्णतीर्थस्य मानवः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा॥