Adhyaya 40
अस्मिन्नध्याये पुलस्त्यययातिसंवादरूपेण कामेश्वरमाहात्म्यं वर्ण्यते। ययातिः मनोभवेन कामेन शिवस्य बहुतीर्थेषु सञ्चरणकारणं, तथा कामेश्वरस्य निवासवृत्तान्तं पृच्छति। पुलस्त्यः कथयति—कामः सज्जधनुर्बाणः पुनःपुनः शिवमनुगच्छन् भीषणरूपेण प्रादुर्भवति; ततो देवदेवः प्रसिद्धतीर्थान्यतिक्रम्य दीर्घकालं विचरन् पुनरर्बुदं प्रति निवर्तते। तत्र शिवः कामं साक्षात् समभ्येत्य तृतीयनेत्रात् प्रज्वलितं दाहकं तेजः सृजति, येन कामो धनुर्बाणैः सह भस्मीकृतः। अनन्तरं रतेः शोकविलापः, आत्मदाहप्रयत्नश्च वर्ण्यते; आकाशवाणी तां तपः कर्तुं नियुङ्क्ते। सा सहस्रवर्षाणि व्रतदानजपहोमोपवासादिभिः शिवं समाराध्य वरं लभते—कामः पुनः सशरीरः प्रादुर्भूय शिवानुज्ञया स्वकार्यं प्रवर्तयति। उपसंहारे ययातिः शिवमहिमानं ज्ञात्वा अर्बुदे शिवं प्रतिष्ठापयति; तस्य देवस्य दर्शनं सप्तजन्मसु दुरितनिवारकं इति फलश्रुत्या क्षेत्रस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततः कामेश्वरं गच्छेत्तत्र कामप्रतिष्ठितम् । यस्मिन्दृष्टे सदा मर्त्यः सुरूपः सुप्रभो भवेत्
पुलस्त्य उवाच—ततः कामेश्वरं गच्छेत्, तत्र कामः प्रतिष्ठितः; यस्मिन् दृष्टे सदा मर्त्यः सुरूपः सुप्रभो भवेत्।
Verse 2
ययातिरुवाच । त्वया प्रोक्तं पुरा शंभुः कामबाण भयात्किल । वालखिल्याश्रमं प्राप्तो यत्र लिंगं पपात ह
ययातिरुवाच—त्वया पुरा प्रोक्तं यत् शम्भुः कामबाणभयात् किल वालखिल्याश्रमं प्राप्तः, यत्र लिङ्गं पपात ह।
Verse 3
स कथं पूजितस्तेन शंभुर्मे कौतुकं महत् । वद सर्वं द्विजश्रेष्ठ कामेश्वरनिवेशनम्
स कथं तेन पूजितः शम्भुः? मे महत् कौतुकम्। वद सर्वं द्विजश्रेष्ठ, कामेश्वरनिवेशनम्।
Verse 4
पुलस्त्य उवाच । मुक्तलिंगेऽपि देवेशे न स्मरस्तं मुमोच ह । दर्शयन्नात्मनो बाणं तस्यासौ पृष्ठतः स्थितः
पुलस्त्य उवाच—मुक्तलिङ्गेऽपि देवेशे स्मरस्तं न मुमोच ह; आत्मनो बाणं दर्शयन् स तस्य पृष्ठतः स्थितः।
Verse 5
ततो वाराणसीं प्राप्तस्तद्भयात्त्रिपुरांतकः । तत्राऽपि च तथा दृष्ट्वा धृतचापं मनोभवम्
ततः तस्य भयात् त्रिपुरान्तकः वाराणसीं प्राप्तः। तत्रापि धृतचापं मनोभवं दृष्ट्वा पुनस्तथैव स्थितिं ददर्श॥
Verse 6
ततः प्रयागमापन्नः केदारं च ततः परम् । नैमिषं भद्रकर्णं च जंबूमार्गे त्रिपुष्करम्
ततः प्रयागमापन्नः केदारं च ततः परम्। नैमिषं भद्रकर्णं च जम्बूमार्गे त्रिपुष्करम्॥
Verse 7
गोकर्णं च प्रभासं च पुण्यं च कृमिजांगलम् । गगाद्वारं गयाशीर्षं कालाभीष्टं वटेश्वरम्
गोकर्णं च प्रभासं च पुण्यं च कृमिजाङ्गलम्। गङ्गाद्वारं गयाशीर्षं कालाभीष्टं वटेश्वरम्॥
Verse 8
किं वा तेन बहूक्तेन तीर्थान्यायतनानि च । असंख्यानि गतो देवः कामं च ददृशे तथा
किं वा तेन बहूक्तेन? तीर्थान्यायतनानि च असङ्ख्यानि गतो देवः; तथापि कामं ददर्शैव॥
Verse 9
यत्रयत्र महादेवस्तद्भयान्नृप गच्छति । तत्रतत्र पुनः कामं प्रपश्यति धृतायुधम्
यत्रयत्र महादेवः तद्भयात् नृप गच्छति। तत्रतत्र पुनः कामं प्रपश्यति धृतायुधम्॥
Verse 10
कस्यचित्त्वथकालस्य पुनः प्राप्तोऽर्बुदं प्रति । तत्रापश्यत्तथा काममाकर्णाकर्षितायुधम् । आकुंचितैकपादं च स्थिरदृष्टिं नृपो त्तम
कस्यचित्कालानन्तरं स पुनरर्बुदं प्रति जगाम। तत्र स कामं पुनरपश्यत्—आकर्णाकृष्टायुधं, आकुञ्चितैकपादं, स्थिरदृष्टिं स्थितम्, हे नृपोत्तम।
Verse 11
अथाऽसौ भगवाञ्छांतः प्रियादुःखसमन्वितः । क्रोधं चक्रे विशेषेण दृष्ट्वा तं पुरतः स्थितम्
अथ स भगवान् शान्तोऽपि प्रियावियोगदुःखसमन्वितः, पुरतः स्थितं तं दृष्ट्वा विशेषेण क्रोधं चकार।
Verse 12
तस्य कोपाभिभूतस्य तृतीयान्नयनान्नृप । निश्चक्राम महाज्वाला ययाऽसौ भस्मसात्कृतः
तस्य कोपाभिभूतस्य, हे नृप, तृतीयनयनात् महाज्वाला निश्चक्राम; तया स भस्मसात्कृतः।
Verse 13
सचापः सशरो राजंस्तस्मिन्पर्वतरोधसि । शंकरो रोषपर्यंतं गत्वा सौख्यमवाप्तवान्
राजन्, तस्मिन् पर्वतरोधसि सशरः सचापः पतितः; शङ्करो रोषपर्यन्तं गत्वा ततः सौख्यमवाप्तवान्।
Verse 14
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम सुरपूजितः । दग्धे मनोभवे भार्या रतिरस्य पतिव्रता । व्यलपत्करुणं दीना पतिशोकपरि प्लुता
सुरपूजितः स कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम। मनोभवे दग्धे तस्य भार्या पतिव्रता रतिः दीनाऽतिव करुणं व्यलपत्, पतिशोकपरिप्लुता।
Verse 15
ततो दारूणि चाहृत्य चितिं कृत्वा नराधिप । आरुरोहाग्निसंदीप्तां चितिं सा पतिदुःखिता । तावदाकाशगां वाणीं शुश्राव च यशस्विनी
ततः दारूणि समाहृत्य चितिं विधाय नराधिप । पतिशोकसमाक्रान्ता सा वह्निदीप्तां चितिं आरुरोह । तावदेवाकाशगां वाणीं यशस्विनी शुश्राव ।
Verse 16
वागुवाच । मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपसा तिष्ठ सुन्दरि । भूयः प्राप्स्यसि भर्त्तारं कामें तुष्टेन शंभुना
वागुवाच । मा पुत्रि साहसं कार्षीः, तपसा तिष्ठ सुन्दरि । भूयः प्राप्स्यसि भर्तारं कामं तुष्टेन शंभुना ।
Verse 17
सा श्रुत्वा तां तदा वाणीं समुत्तस्थौ समुमध्यमा । देवमाराधयामास दिवानक्तमतंद्रिता । व्रतैर्दानैर्जपैर्होमैरुपवासैस्तथा परैः
तां वाणीं श्रुत्वा सा तदा समुत्तस्थौ सुमध्यमा । देवमाराधयामास दिवानक्तमतन्द्रिता । व्रतैर्दानैर्जपैर्होमैः उपवासैस्तथा परैः ।
Verse 18
ततो वर्ष सहस्रांते तुष्टस्तस्या महेश्वरः । अब्रवीद्वद कल्याणि वरं यन्मनसि स्थितम्
ततः वर्षसहस्रान्ते तुष्टस्तस्या महेश्वरः । अब्रवीत्—वद कल्याणि, वरं यन्मनसि स्थितम् ।
Verse 19
रतिरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव भगवंल्लोक भावनः । अक्षतांगः पुनः कामः कांतो मे जायतां पतिः
रतिरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव, भगवन् लोकभावनः । अक्षताङ्गः पुनः कामः कान्तो मे जायतां पतिः ।
Verse 20
एवमुक्ते तया वाक्ये तत्क्षणात्समुपस्थितः । यथा सुप्तो महाराज तद्वद्रूपः स हर्षित
एवमुक्ते तया वाक्ये तत्क्षणात् स समुपस्थितः। सुप्तप्रबुद्ध इव, पूर्वरूपधरो हृष्टः स बभूव, महाराज॥
Verse 21
इक्षुयष्टिमयं चापं पुष्पबाणसमन्वितम् । भृंगश्रेणिमय्या मौर्व्या शोभितं सुमनोहरम्
इक्षुयष्टिमयं चापं पुष्पबाणसमन्वितम्। भृङ्गश्रेणिमयी मौर्व्या शोभितं सुमनोहरम्॥
Verse 22
ततो रतिसमायुक्तः प्रणिपत्य महेश्वरम् । अनुज्ञातस्तु तेनैव स्वव्यापारेऽभ्यवर्त्तत
ततो रतिसमायुक्तः प्रणिपत्य महेश्वरम्। अनुज्ञातस्तु तेनैव स्वव्यापारेऽभ्यवर्तत॥
Verse 23
स दृष्ट्वा शिवमाहात्म्यं श्रद्धां कृत्वा नृपोत्तम । शिवं संस्थापयामास पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिते
स दृष्ट्वा शिवमाहात्म्यं श्रद्धां कृत्वा नृपोत्तमः। शिवं संस्थापयामास पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिते॥
Verse 24
यस्मिन्दृष्टे महाराज नारी वा यदि वा नरः । सप्तजन्मांतराण्येव न दौर्भाग्यमवाप्नुयात्
यस्मिन् दृष्टे महाराज नारी वा यदि वा नरः। सप्तजन्मान्तराण्येव न दौर्भाग्यमवाप्नुयात्॥
Verse 25
एवमेतन्मया ख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । कामेश्वरस्य माहात्म्यं कामदाह सविस्तरम्
एवमेव मया ते कथितं यत् त्वं मां परिपृच्छसि। कामेश्वरस्य माहात्म्यं तथा कामदाहवृत्तान्तं सविस्तरम्॥
Verse 40
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥