Adhyaya 29
पुलस्त्य उवाच—कपिलातीर्थं प्रति गमनक्रमः प्रशस्यते; तत्र स्नानमात्रेण सञ्चितदोषक्षयः स्यात्। सुप्रभाख्यो राजा मृगयासक्तः स्तन्यपायिनं शावकं पालयन्तीं हरिणीं जघान; सा मरणकाले क्षात्रधर्मविरुद्धतां निन्दित्वा शापं ददौ—गिरिपृष्ठे घोरव्याघ्रो भविष्यसि, कपिला नाम धेनुं दृष्ट्वा मोक्षं प्राप्स्यसि। शापात् स व्याघ्रत्वं गतः; तदा गोष्ठात् विच्छिन्ना कपिला तं समुपागच्छत्। सा वत्सं प्रति गन्तुं याचते, पुनरागमनं प्रतिजानाति, चिरं स्वशपथैः—असत्ये महापातकफलप्राप्तिं स्वयमेवोक्त्वा—सत्यं दृढीकृतवती। व्याघ्रः सत्यप्रभावेन द्रवितचित्तः तां मुमोच; कपिला वत्सं पाययित्वा सावधानतां अलोभं चोपदिश्य, गोसमाजं प्रणम्य, यथावचनं प्रत्यागता। तदा सत्यं सहस्राश्वमेधादपि श्रेष्ठमिति लोके प्रतिष्ठापितम्; व्याघ्रः तां न जहार। तत्क्षणे शापग्रस्तः राजा मानुषरूपं पुनरवाप्तवान्। कपिलायाः जलयाचनायां स बाणेन भूमिं विदार्य शुद्धं शीतलं स्रोतः प्रादुर्भावयामास। धर्मः प्रत्यक्षो भूत्वा वरान् दत्त्वा तीर्थस्य नाम फलानि च व्याजहार—विशेषतः चतुर्दश्यां स्नानं, श्राद्धं, दानं च अक्षयगुणितपुण्यप्रदं; अल्पजीविनामपि जलस्पर्शेन हितं भवति। अन्ते दिव्यविमानानि समाययुः; कपिला गोसमाजेन सह राजा च दिव्यगतिं प्राप्नुवन्। उपसंहारे यथाशक्ति तत्र स्नान-श्राद्ध-दानानुष्ठानाय प्रेरणा दत्ता।
Shlokas
Verse 1
पौलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
पौलस्त्य उवाच—ततो गच्छेत्, नृपश्रेष्ठ, कपिलातीर्थमुत्तमम्; यत्र सम्यक् स्नातो नरः सर्वकिल्बिषैः मुच्यते।
Verse 2
पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा । नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः
पुरा सुप्रभ इति नाम नृपतिः परवीरहन्ता बभूव। स नित्यं मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः।
Verse 3
न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे । तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने
न स्त्रीषु न च भोगेषु नाश्वयाने न वारणे। तस्य यथाऽभूदनुरागो मृगविमर्दने तथा।
Verse 4
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः । अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो मृगासक्तोऽर्बुदं गतः। सानुदेशे वनेऽपश्यन्मृगीं शिशुसमावृताम्।
Verse 5
स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः । सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा
स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः। सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा।
Verse 6
अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् । द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्
अथ सा मृगी पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम्। द्वितीयं योजयन्तं च बाणं सुनिर्मलम्।
Verse 7
ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत । नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः
ततः सा कोपाग्निना सन्तप्ता भूपालं प्रत्युवाच—अद्य त्वया यदाचरितं, तत् क्षात्रधर्मस्य स्मृतमार्गो न भवति।
Verse 8
शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः । न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता
हे राजन्—शयानं मैथुनासक्तं स्तनपं व्याधिपीडितं मृगं न हन्तव्यम्; तथा शिशुना सह वर्तमाना मृगी च न वध्येत।
Verse 9
तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम । तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना
अद्य मम सर्वं मरणतुल्यं जातम्, हे नृपाधम; तव बाणेन पुत्रो हतः, मया विना च स निर्जीववत् स्थितः।
Verse 10
यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया । तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि
यतः त्वया भूमिपते अधर्मेणाहं हता, तस्मात् अस्मिन्नेव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्ररूपो भविष्यसि।
Verse 11
पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् । तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्
पुलस्त्य उवाच—तद्वचनं श्रुत्वा स नृपः सुमहत्पापभयाकुलः सन्, तदा प्राणशेषां मृगीं तां प्रसादयितुं प्रयत्नवान्।
Verse 12
अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च । कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि
अविवेकात् मया भद्रे त्वं निर्घृणेन हता। अतः दीनस्य मम शापविमोक्षं कुरु, सन्मृगि॥
Verse 13
मृग्युवाच । यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् । धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः
मृगी उवाच—यदा त्वं ‘कपिला’ नाम पयस्विनीं धेनुं द्रक्ष्यसि। तया सह समालापात् पुनः स्वप्रकृतिं यास्यसि॥
Verse 14
एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत । पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः
एवम् उक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैः व्ययुज्यत। शरघातेन पीडिता, पुत्रस्नेहात् विशेषतः॥
Verse 15
अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत । व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा । भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः
अथ स पार्थिवः सद्यः रौद्रास्यः समजायत। व्याघ्रः दशकरालः तीक्ष्णदन्तनखस्तथा; क्रोधमूर्च्छितः स्वसैन्यं भक्षयामास॥
Verse 16
ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः । स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे
ततः ते सैनिकाः राजन् हतशेषाः सुदुःखिताः। स्वगृहाणि ययुः, पुरे जनान् यथावृत्तं न्यवेदयन्॥
Verse 17
निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च । यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते
चत्वरेषु त्रिकेषु च सर्ववृत्तान्तं निवेदयन्तः, यथा स राजा अर्बुदपर्वते व्याघ्रतां प्राप्तवानिति प्राकाशयन्।
Verse 18
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् । राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्
तस्य वचनं श्रुत्वा भूरिपराक्रमं पुत्रं, नाम्ना ख्यातं महौजसं च, राज्येऽभिषेचयामासुः।
Verse 19
कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम । तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्
कस्यचित्कालस्य पश्चात्, हे नृपोत्तम, तस्मिन् सानौ तृषार्तं गोपगोपीसमाकुलं गोकुलं प्राप्तम्।
Verse 20
तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया । कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी
तत्र स्वयूथात् तृणतृष्णया परिभ्रष्टा एका गौः, ‘कपिला’ इति विख्याता, स्वयूथस्याग्रगामिनी आसीत्।
Verse 21
अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप । अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्
या सदा अच्छिन्नाग्रतृणं भक्षयति, हे नृप, सा अथ गिरेः शून्यं भयंकरं गह्वरं प्राप्ता।
Verse 22
तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः । सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि
तत्र तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखो घोरदर्शनः समाससाद। सा तं पापं दृष्ट्वा मृगीव महात्रासमाप।
Verse 23
स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् । दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः
गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनं स्मरन्ती सा दुःखेन रुरोद। तां रुदतीं दृष्ट्वा मृगाधिपोऽब्रवीत्।
Verse 24
व्याघ्र उवाच । किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् । विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः
व्याघ्र उवाच—हे धेनो, किं वृथा रुद्यसे? मां प्राप्य न हि जीवितं तव विद्यते। मूर्खे, यदि काचिदिष्टा देवता, तां स्मर।
Verse 25
कपिलोवाच । स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन । पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते
कपिला उवाच—हे व्याघ्र, स्वजीवितभयात् नाहं कथञ्चन रोदिमि। गोष्ठ्यां मे बालकः पुत्रः क्षीरपायी मां प्रतीक्षते।
Verse 26
नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा । रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे
अद्यापि स तृणं नादत्ति, तेनाहं शोकविक्लवा। व्याघ्र, सुतस्नेहादहं रोदिमि; सत्येनात्मानं ते समर्पये।
Verse 27
पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् । पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो
पयः पाययित्वा बालं सुतं, स्वजनं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च, पुनः प्रत्यागमिष्यामि—यदि त्वं मन्यसे, विभो।
Verse 28
व्याघ्र उवाच । गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् । पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्
व्याघ्र उवाच—स्वसुतसांनिध्यं गत्वा, स्वकीयगोकुलं च दृष्ट्वा, यत्ते पुनरागमनं, तदहं न श्रद्धधामि।
Verse 29
भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् । तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके
भयात् त्वं मामेवं भाषसे; प्राणसमं भयम् नास्ति। तस्मात् प्राणभयात्, हे धेनुके, त्वं न पुनरागमिष्यसि।
Verse 30
कपिलो वाच । शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे । प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप
कपिला वाच—शपथैः बद्धा पुनरागमिष्यामि; मे सत्यं शृणुष्व। यदि ते प्रत्ययो भूयात्, हे मृगाधिप, मां मुञ्च।
Verse 31
व्याघ्र उवाच । ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः । ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा
व्याघ्र उवाच—भद्रे, तान् शपथान् ब्रूहि यैः पुनः समागच्छसि। ततः प्रत्ययं लब्ध्वा, मोचयिष्यामि वा न वा।
Verse 32
कपिलोवाच । वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
कपिल उवाच—यो वेदाध्ययनसम्पन्नं ब्राह्मणं वञ्चयेत्, तस्य पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनर्नागमिष्यामि।
Verse 33
गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
गुरुद्रोहरतानां नृणां यत्पापं जायते, तेन पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनर्नागमिष्यामि।
Verse 34
यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा यत्पापं प्रजायते, तेन पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनर्नागमिष्यामि।
Verse 35
मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
मित्रद्रोहे यत्पापं गुरुवञ्चके च यत्पापं, तेन पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनर्नागमिष्यामि।
Verse 36
यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
यो गां पादेन स्पृशति, ब्राह्मणं पावकं तथा; तेन पापेनाहं लिप्ये, यदि पुनर्नागमिष्यामि।
Verse 37
कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
कूपारामतडागानां यो भङ्गं कुरुते नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥
Verse 38
कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥
Verse 39
मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥
Verse 40
राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥
Verse 41
वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥
Verse 42
दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
द्विजातिभ्यो दीयमानं दानं योऽल्पधीर्निवारयति, तस्यैव पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनरत्र न आगच्छामि।
Verse 43
विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
विश्वस्तघातकानां यत्पापं शास्त्रे समुदाहृतं, तेनैव पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनरत्र न आगच्छामि।
Verse 44
द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
द्विजद्वेषरतानां नृणां यत्पापं जायते, तेनैव पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनरत्र न आगच्छामि।
Verse 45
परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
परवादरतानां दुरात्मनां यत्किंचित्पापं भवति, तेनैव पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनरत्र न आगच्छामि।
Verse 46
रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
ये पापकर्माणो रात्रौ दधिसक्तुकान् भक्षयन्ति, तेनैव पापेनाहं लिप्ये; यदि पुनरत्र न आगच्छामि।
Verse 47
वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
वृन्ताकं मूलकं श्वेतं रक्तं च ये गृञ्जनमश्नन्ति, तेषां पापेनाहं लिप्येयं यदि पुनरिह न आगच्छामि।
Verse 48
पुलस्त्य उवाच । स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्
पुलस्त्य उवाच—तस्याः शपथान् श्रुत्वा व्याघ्रो विस्मयेनोत्फुल्ललोचनः; तदा प्रत्ययं गत्वा स व्याघ्रो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 49
व्याघ्र उवाच । गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु । न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया
व्याघ्र उवाच—गच्छ त्वं गोकुले भद्रे, पुनरागमनं कुरु; न चैतदवगन्तव्यं यदयं मया वञ्चितः।
Verse 50
कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले । पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि
कपिले, गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले; स्तनं पूर्णं पाययित्वा, मूर्ध्न्यवघ्राय च।
Verse 51
मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि
मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनबान्धवान्; सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि।
Verse 52
पुलस्त्य उवाच । साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति
पुलस्त्य उवाच—मृगेन्द्रेणानुज्ञाता सा कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना गोकुलं प्रति प्रस्थिता ॥
Verse 53
वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः
वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः ॥
Verse 54
तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः
तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः ॥
Verse 55
अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति
अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति ॥
Verse 56
वत्स उवाच । न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे
वत्स उवाच—न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे ॥
Verse 57
कपिलोवाच । पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु । आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्
कपिल्योवाच—पिब वत्स प्रथमं स्तन्यं, पश्चात् मे कारणमपि शृणु। तव स्नेहेनाहमागता; यथेप्सितं तृप्तिं कुरु॥
Verse 58
अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः
वत्स, अपश्चिममिदं मातृदर्शनं दुर्लभं च। अद्य तु पुत्र मया गन्तव्यं, शपथैरेवागता यतः॥
Verse 59
व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया । तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक
कामरूपाय व्याघ्राय मया जीवितं दातव्यम्। तेन कारणेन पुत्रक, शपथैर्मुक्ता भवाम्यहम्॥
Verse 60
मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः । यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्
अद्य मया तत्र गन्तव्यं मृगराजसमीपतः। शपथानुसारतः पुत्र, तदा कलेवरमपि दास्यामि॥
Verse 61
वत्स उवाच । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः
वत्स उवाच—यत्र त्वं गन्तुमिच्छसि तत्राहं गमिष्यामि। अद्य त्वया सह मरणं मे श्लाघ्यं, न संशयः॥
Verse 62
एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना । यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति
एकाकिनाऽपि मर्तव्यं मया त्वया विना; यदि तत्र त्वया सह स्थितं मां व्याघ्रो वधिष्यति, तथैवास्तु।
Verse 63
या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति । तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः
या गतिः मातृभक्तानां ध्रुवा, सा मे निश्चयेन भविष्यति; तस्मात् त्वया सहावश्यं यास्यामि, न संशयः।
Verse 64
अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव । तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे
अथवा त्वम् अत्रैव तिष्ठ; तव शपथाः मयि सन्तु। मातः, यदि त्वं मन्यसे, तव स्थाने अहं प्रयास्यामि।
Verse 65
जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् । नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्
जनन्या विप्रयुक्तस्य मे जीवितं न हि प्रियम्; क्षीरजीविनां बालानां मातृसमः कश्चन नास्ति।
Verse 66
नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः । ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्
नास्ति मातृसमो नाथः, नास्ति मातृसमा गतिः; ये मातृनिरताः पुत्राः, ते यान्ति परमां गतिम्।
Verse 67
कपिलोवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् । न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः
कपिल उवाच—पुत्रक, एष ममैव नियतो मृत्युः, न तव सांप्रतम्। अयं चान्यभूतानां न मृत्युः, न चान्यनिमित्तोत्थो मृत्युः।
Verse 68
अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्
पुत्र, इदं मातुः अपश्चिमं सन्देशमुत्तमम्। अवहितो भूत्वा शृणुष्व; एष परिणामे सुखावहः।
Verse 69
वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः
वत्स, वने सदा चर; अप्रमादपरो भव। प्रमादात् सर्वभूतानि विनश्यन्ति, न संशयः।
Verse 70
न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च
विषमस्थं तृणं क्वचिदपि लोभेन न चर्तव्यम्। लोभादिह लोके परत्र च जन्तूनां विनाशः।
Verse 71
समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः
लोभमोहिताः समुद्रमटवीं युद्धं च विशन्ति जनाः। लोभादिकार्यमत्युग्रं कुर्वन् त्याज्य एव सः।
Verse 72
लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्
लोभात् प्रमादात् अतिविश्वासाच्च पुरुषः त्रिभिर् एव बध्यते। तस्माल्लोभो न कर्तव्यः, न प्रमादः, न चान्धविश्वासः कार्यः॥
Verse 73
आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः
आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः। सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः॥
Verse 74
तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने । न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्
तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने। न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं ध्रुवम्॥
Verse 75
अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः । विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः
अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम्। यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः॥ विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः॥
Verse 76
पुलस्त्य उवाच । एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि । स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता
पुलस्त्य उवाच। एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्धनि। स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता॥
Verse 77
अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता । अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्
ततः सा पुत्रशोकेन दुःखिता वाक्यमब्रवीत्— “अम्बाः, मम वाक्यं शृणुत; इदमपश्चिमं स्फुटं वचनम्।”
Verse 78
अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् । मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ
“अनाथं दुर्बलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम्; मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ।”
Verse 79
भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः । स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्
“भाविनीनामयं पुत्रः, सांप्रतम् विशेषतः; स्नपनीयः पायितव्यः, पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्।”
Verse 80
चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले । अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ
“विषमे स्थाने चरन्तं, परगोकुले चरन्तं वा; अकार्येषु प्रवर्तन्तं, हे सख्यः, वारयिष्यथ।”
Verse 81
क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् । यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्
“क्षमध्वं च महाभागाः; यास्येऽहं सत्यसंश्रयात्। यत्रासौ तिष्ठते व्याघ्रो, येन मुक्ताऽहं सांप्रतम्।”
Verse 82
सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः । विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः
तस्याः वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः शोकसमन्विताः। परमं विषादं गत्वा सुदुःखिताः वाक्यमूचुः॥
Verse 83
कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति । प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे
तेऽब्रुवन्—हे कपिले, नैव गन्तव्यम्; न ते दोषो भविष्यति। प्राणात्यये दारुणे संपराये च दोषो नास्ति॥
Verse 84
अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः । प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्
अत्र पुरा मुनिभिर्धर्मवादिभिः गाथा गीता—प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्॥
Verse 85
कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्
कपिलोवाच—प्राणिनां प्राणरक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः। नात्मार्थं स्वल्पमप्यनृतं कदाचिदुपयुञ्जामि॥
Verse 86
अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥
Verse 87
तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया । आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः
तस्माद् जीविताशया अपि नाहम् आत्मानम् अनृतवादिनं करिष्ये। आर्या माम् आज्ञापयतु; यत्र मृगाधिपो व्याघ्रः तत्राहं यास्ये॥
Verse 88
वयस्या ऊचुः । कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः । यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्
वयस्या ऊचुः—हे कपिले, त्वं सर्वैः सुरासुरैरपि नमस्कार्या। यत् त्वं परमसत्येन दुस्त्यजान् प्राणान् अपि त्यक्तुम् उद्यता॥
Verse 89
अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन । प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते
सत्यात् ते कथंचन मृत्युः न भावी, अवश्यं। यदि सत्यं हि प्रमाणं, तर्हि पन्थानं व्रज; शिवोऽस्तु ते॥
Verse 90
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा
पुलस्त्य उवाच—एवम् उक्ता कपिला यत्र मृगाधिपः तत्र गता। अथ सः कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः, हर्षगद्गदया गिरा प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्॥
Verse 91
व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि । नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्
व्याघ्र उवाच—स्वागतं तव कल्याणि, कपिले सत्यवादिनि। नहि सत्यवतां क्वचित् किंचिद् अशुभं विद्यते॥
Verse 92
त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च । तेन मे कौतुकं जातं याताऽगच्छेत्पुनः कथम्
त्वया, कपिले, पूर्वं शपथैः सह पुनरागमनं प्रतिज्ञातम्। तेन मम कौतुकं जातं—गतः सन् कथं पुनरागच्छेत्?
Verse 93
तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव । तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः
तस्माद् मया मुक्ताऽसि; यत्र तव तनयः। स गोकुले बद्धः तिष्ठति, क्षीरपायी, सुदुःखितश्च।
Verse 94
पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः । मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः । ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्
पुलस्त्य उवाच—एतस्मिन्नेव काले स राजा प्रकृतिं गतः, मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः। ततः प्रहृष्टात्मा सत्यवादिनीं कपिलामब्रवीत्।
Verse 95
राजोवाच । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् । किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्
राजोवाच—तव प्रसादात् अहं अस्मात् सुदारुणात् शापात् मुक्तः। अद्य ते किं प्रियं करोमि, धेनुके? सत्वरं ब्रूहि।
Verse 96
कपिलोवाच । कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् । पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्
कपिलोवाच—कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द्र, यत् त्वं किल्बिषात् मुक्तोऽसि। इदानीं पिपासा बाधते; तस्माज्जलं सांप्रतं आनय।
Verse 97
नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्
नैतदनृतं मन्यस्व; मयोक्तं सत्यमेवैतत्।
Verse 98
पुलस्त्य उवाच । अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् । सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्
पुलस्त्य उवाच—अथ स पार्थिवः सत्वरं हस्ते चापमादाय, सज्यं कृत्वा शरं गृहीत्वा धरणीतलं जघान।
Verse 99
ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् । तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत
ततः निर्मलं शीतलं शुभं सलिलमुत्तस्थौ; तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत।
Verse 100
एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः । अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने
एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः; हृष्टः कपिलामब्रवीत्—वरं वरय शोभने।
Verse 101
तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् । त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे
तव सत्येन तुष्टोऽहं ब्रवीमि—नास्ति ते सदृशी क्वचित्; त्रैलोक्ये सकले, शुभे, धेनुर्न भविष्यति ते समा।
Verse 102
कपिलोवाच । प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला । सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्
कपिल उवाच—तव प्रसादात् अहं राज्ञा सह सगोकुलः प्रस्थानं कुर्याम्; सुप्रभेण दिव्यपदेन जरामरणवर्जितेन समुपेतम्।
Verse 103
मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा
मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम्; सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा।
Verse 104
धर्म उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे । चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्
धर्म उवाच—येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति सुपुण्ये सलिले शुभे; चतुर्दश्यां विशेषेण ते यास्यन्ति परां गतिम्।
Verse 105
तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति । दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् । स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्
तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति; दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम्। स्नानाल्लक्षगुणं पुण्यं दानात् च तथाऽक्षयम्।
Verse 106
येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः । सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्
येऽत्र श्राद्धं करिष्यन्ति मानवाः सुसमाहिताः; सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती च महात्मनाम्।
Verse 107
अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे । मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्
अपि कीटपतङ्गा ये तृषार्ताः शुभे सलिले मज्जन्ति, तेऽपि दिवौकसां लोकं यान्ति।
Verse 108
किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः । मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः
किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः, मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावन्तो विचक्षणाः।
Verse 109
पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः । समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः
पुलस्त्य उवाच—एतस्मिन्नेव काले तु, राजेन्द्र, कपिलायाः प्रभावतः सहस्रशो विमानानि समायातानि।
Verse 110
तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला । सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता
तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसङ्कुला, सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता।
Verse 111
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्; श्राद्धं चैव यथाशक्ति दानं कुर्यात्, पार्थिवसत्तम।