Adhyaya 54
अध्याये पुलस्त्येन कथ्यते यथा त्रिपुष्करं पर्वतार्बुदे प्रतिष्ठितं भवति। पद्मयोनिर्ब्रह्मा पुष्करं प्रति सन्ध्योपासनार्थं गच्छति, मानुषलोके यावत् तिष्ठति तावत् त्रिपुष्करे सन्ध्यां वन्दिष्ये इति व्रतस्यानुसारतः। तदा वसिष्ठस्य दीर्घे यज्ञसत्रे कर्मकालः प्राप्तः; ब्रह्मणोऽभावे यज्ञः सम्यक् न समाप्यते इति वसिष्ठो ब्रह्माणं निवार्य याचते—यज्ञस्थले त्रिपुष्करं नय, तत्र सन्ध्योपासनां कृत्वा यज्ञस्याध्यक्षत्वेन स्थित्वा समापनं कुरु इति। ब्रह्मा चिन्तयित्वा ज्येष्ठ-मध्य-कनिष्ठरूपं त्रिविधं पुष्करतीर्थत्रयं पुण्यतमेऽर्बुदस्थे जलाशये समानीतवान्; ततः प्रभृति त्रिपुष्करं अर्बुदे विद्यते इति प्रसिद्धम्। अन्ते फलश्रुतिः—यः कार्त्तिकपूर्णिमायां शान्तचित्तः स्नानं दानं च करोति स चिरस्थायी लोकान् प्राप्नोति। उत्तरदिशि च सावित्रीकुण्डं नाम श्रेष्ठं स्थानं, यत्र स्नानदानाभ्यां शुभसिद्धिः प्राप्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततस्त्रिपुष्करं गच्छेदभीष्टं पद्मजस्य च । ब्रह्मणा तत्समानीतं पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
पुलस्त्य उवाच—ततः त्रिपुष्करं गच्छेद् अभीष्टं पद्मजस्य च; ब्रह्मणा तत्समानीतं पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके।
Verse 2
वसिष्ठस्य पुरा सत्रे वर्त्तमाने नराधिप । तस्मिन्नगे समायाता ब्रह्माद्याश्च सुरोत्तमाः
नराधिप, पुरा वसिष्ठस्य सत्रे प्रवर्तमाने तस्मिन्नगे ब्रह्माद्याः सुरोत्तमाः समायाताः।
Verse 3
प्रतिज्ञातं महाराज ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । यावत्स्थास्ये नृलोकेऽस्मिंस्तावत्सन्ध्यां त्रिपुष्करे । वंदयिष्यामि संप्राप्ते संध्याकाले समाहितः
महाराज, अव्यक्तजन्मना ब्रह्मणा प्रतिज्ञातम्—यावदहं नृलोकेऽस्मिन् स्थास्यामि, तावत् त्रिपुष्करे संध्याकाले समाहितः संध्यां वन्दयिष्यामि।
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु प्रस्थितः पुष्करं प्रति । संध्यार्थं पद्मजो यावद्वसिष्ठस्तावदब्रवीत्
एतस्मिन्नेव काले पद्मजो ब्रह्मा संध्यार्थं पुष्करं प्रति प्रस्थितः; यावत्, तावत् वसिष्ठः तमब्रवीत्।
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । कर्मकालश्च सम्प्राप्तो यज्ञेऽस्मिन्सुरसत्तम । स विना न त्वया देव सिद्धिं यास्यति कर्हिचित्
वसिष्ठ उवाच—सुरसत्तम, अस्मिन् यज्ञे कर्मकालः सम्प्राप्तः; त्वया विना, देव, कदाचिदपि सिद्धिं न यास्यति।
Verse 6
तस्मादानय चात्रैव पद्मयोने त्रिपुष्करम् । संध्योपास्तिं ततः कृत्वा तत्र भूयः सुरेश्वर । ब्रह्मत्वं कुरु देवेश सत्रे चास्मिन्दयानिधे
तस्मात् पद्मयोने, त्रिपुष्करम् अत्रैव आनय; तत्र संध्योपास्तिं कृत्वा, सुरेश्वर, भूयः प्रत्यागच्छ; देवेश दयानिधे, अस्मिन् सत्रे ब्रह्मत्वं कुरु।
Verse 7
एवमुक्तो वसिष्ठेन ब्रह्मा लोक पितामहः । ध्यात्वा तत्रानयामास ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम् । पुष्करत्रितयं चागात्सुपुण्ये सलिलाशये
एवं वसिष्ठेनोक्तो ब्रह्मा लोकपितामहः । स ध्यात्वा तत्र आनयामास ज्येष्ठं मध्यं कनिष्ठिकम् । पुष्करत्रितयं चागात् सुपुण्ये सलिलाशये ॥
Verse 8
ततःप्रभृति संजातमर्बुदेऽस्मिंस्त्रिपुष्करम्
ततःप्रभृति अर्बुदेऽस्मिन् त्रिपुष्करं संजातम् ॥
Verse 9
तत्र यः कार्तिके मासि पौर्णमास्यां समाहितः । स्नानं करोति दानं च तस्य लोकाः सनातनाः
तत्र यः कार्तिकमासि पौर्णमास्यां समाहितः । स्नानं करोति दानं च तस्य लोकाः सनातनाः ॥
Verse 10
तस्य चोत्तरदिग्भागे सावित्रीकुण्डमुत्तमम् । स्नानदानादिकं कुर्वन्यत्र याति शुभां गतिम्
तस्य चोत्तरदिग्भागे सावित्रीकुण्डमुत्तमम् । स्नानदानादिकं कुर्वन् यत्र याति शुभां गतिम् ॥
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥