Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे

सूत उवाच—श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः। विवरस्य प्रपूरणे तत्कार्यं चिन्तयामास॥

Verse 2

चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः । क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे

चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः। क उपायो नगानां वै तत्र गन्तुं वदस्व मे॥

Verse 3

पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः । तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्

पुरा शक्रेण सर्वेषां पर्वतानां पक्षच्छेदः कृतः। तस्माद् अस्य कार्यस्य, मुनिश्रेष्ठ, निश्चयं पश्य निश्चितं कुरु॥

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग । तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः

वसिष्ठ उवाच—अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग। तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नन्दिवर्द्धनः॥

Verse 5

तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः । नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्

तस्यार्बुद इति ख्यातो वयस्यः परमप्रियः। नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्॥

Verse 6

स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः । लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः

स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः। लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः॥

Verse 7

आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि । अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्

आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि। अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्॥

Verse 8

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः । दुःखेन महताऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः

सूत उवाच—वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान् पुत्रवत्सलः । महादुःखेनाभिभूतः स भूधरश्चिन्तयामास ॥

Verse 9

मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् । ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः । किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति

अस्माकं मैनाकतनयो भयात् सागरे प्रविष्टः । ज्येष्ठं च सर्वथा नेतुं वसिष्ठोऽद्य समागतः । किं कर्तव्यमिदानीं नः कथं श्रेयो भविष्यति ॥

Verse 10

इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम् । वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः

इतः शापभयं घोरम् इतो दुःखं च पुत्रजम् । वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः ॥

Verse 11

स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् । गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

स एवं निश्चयं कृत्वा नन्दिवर्धनमब्रवीत् । गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद् वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥

Verse 12

तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् । अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्

तत्रास्ति विवरो घोरः तं प्रपूरय सत्वरम् । अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम् ॥

Verse 13

नंदिवर्द्धन उवाच । पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः । पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा

नन्दिवर्द्धन उवाच—विभो, स देशः पापीयान्, फलमूलविवर्जितः; तथापि पालाशखादिरवृक्षैः समृद्धः, धवशाल्मलिभिश्चापि सुसंवृतः।

Verse 14

सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि । नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः । नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन

सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि स देशः परिपूर्णः; तत्र नद्यः न वहन्ति, वासिनो लोकाश्च दुष्टाः। पर्वतश्रेष्ठ! अहं तत्र कथञ्चन गन्तुं नार्हः।

Verse 15

अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् । मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन

अथ वसिष्ठः संत्रस्तं नन्दिवर्द्धनं प्रत्युवाच—त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात् कथञ्चन मा भीः कार्या।

Verse 16

तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति । तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च

तव मूर्ध्नि सदा मम वासोऽत्र भविष्यति; तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च तत्र समुत्पत्स्यन्ते।

Verse 17

वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः । सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः

विविधाकाराः वृक्षाः पत्रपुष्पफलान्विताः सदा तत्र भविष्यन्ति; शुभा मृगाः विहगाश्चापि तत्र निवत्स्यन्ति।

Verse 18

अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् । तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः

अहमेव तव हिताय तत्र महेश्वरमानयिष्यामि। तदा तत्र सवासवाः सर्वे देवाः निश्चयेन स्थास्यन्ति॥

Verse 19

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः । अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

सूत उवाच—वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा संहृष्टो नन्दिवर्धनः। अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 20

तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित । एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्

तत्र वयं अद्य गच्छामः, भद्रं ते, विनयान्वित वयस्य। एतत्कार्यं मम मते साम्प्रतं द्विजधर्मसमुद्भवम्॥

Verse 21

अर्बुद उवाच । अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज । तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्

अर्बुद उवाच—स्नेहात्ते पर्वतात्मज, अहं तत्रागमिष्यामि। तत्रैव त्वया सार्धम् असंशयं वसिष्यामि॥

Verse 22

किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु । प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः

किंतु भ्रातर्, प्रणयात् यद्वचः वक्ष्यामि तत् शृणु। प्रणयात् नान्यथा कार्यं, यदि अहं तव संमतः॥

Verse 23

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम् । ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि । प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह

मम नाम्ना यशः प्राप्यताम्; नान्यत्किञ्चिदहं वृणे। ततः स प्रतिज्ञां कृत्वा तस्योपर्यारूढवान्; पितरौ प्रणम्य मुनिना सह प्रतस्थे।

Verse 24

दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः । मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः

दिव्यैः शुभैर्वृक्षैः पूर्णं, नदी-निर्झर-संकुलम्। मधुरैर्विहगैः कीर्णं, सौम्यैर्मृगैः समन्वितम्।

Verse 25

मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः । समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः

अर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः विमुक्तः। स पर्वतसत्तमः समस्तः सन् तत्रानासाग्रं गतः।

Verse 26

विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना । परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः

तस्मिन् विवरे महात्मना अर्बुदेन विमुक्ते, परिपूर्णे महारौद्रेऽपि मुनिपुंगवः संतुष्टोऽभवत्।

Verse 27

ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग

स अर्बुदं नागं ब्रवीत्—“वरं वरय सुव्रत। परितुष्टोऽस्मि ते भद्र, कर्मणानेन पन्नग।”

Verse 28

अर्बुद उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने । अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

अर्बुद उवाच—एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने। अवश्यं यदि दातव्यं वरस्तर्हि शृणुष्व मे, द्विजोत्तम॥

Verse 29

यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् । नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः

अस्यैव शिखरे ह्येतन्निर्झरं निर्मलोदकम्। ‘नागतीर्थम्’ इति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः॥

Verse 30

अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने । तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः

अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने। तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः॥

Verse 31

अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत् । सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता

अपि वन्ध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत्। सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता॥

Verse 32

वसिष्ठ उवाच । या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति । सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्

वसिष्ठ उवाच—या वन्ध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति। सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्॥

Verse 33

नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च । अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी

नभसः शुक्लपञ्चम्यां या फलैः पूजनं करोति, सा स्त्री शतवर्षं निरपत्यापि पुत्रवती भवति।

Verse 34

येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः । यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

येऽत्र भक्तितोऽस्मिंस्तीर्थे स्नानं करिष्यन्ति, ते जरामरणवर्जितं परं स्थानं यास्यन्ति।

Verse 35

श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः । मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति

ये पञ्चम्यां समाहिताः नभसि मासेऽत्र श्राद्धं करिष्यन्ति, तेषां तीर्थफलम् अवश्यं भविष्यति।

Verse 36

सूत उवाच । एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह

सूत उवाच—एवं तस्मै वरं दत्त्वा भगवान् वसिष्ठमुनिः नन्दिवर्धनमभ्येत्य इदं वाक्यमुवाच।

Verse 37

वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्

वत्स, वरं वृणीष्व; तेऽनघ, अहं तव परितुष्टः। विनयात् सौहृदाच्च यत् सुदुर्लभं तदपि सर्वं दास्यामि।

Verse 38

नंदिवर्द्धन उवाच । तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम । सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा

नन्दिवर्द्धन उवाच—पूर्वोक्तं तव वचनं सत्यं भवतु, मुनिसत्तम। अत्र तव सांनिध्यं सर्वदा अवश्यं जायताम्।

Verse 39

यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले । प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्

यथा अहम् ‘अर्बुद’ इत्येवं भूतले ख्यातिं गच्छामि। तव प्रसादात् एतद् भूयात्—एतन्मे मनसि स्थितम्।

Verse 40

सूत उवाच । एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः

सूत उवाच—‘एवमस्तु’ इति तं प्रोच्य भगवान् मुनिर्वसिष्ठः। तस्य वाक्येन नोदितः तत्र स्वमाश्रमं चक्रे।

Verse 41

पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः । नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः

पनसैश्चम्पकै राम्रैः प्रियङ्गुबिल्वदाडिमैः। नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः।

Verse 42

तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः । गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः

तत्र मुनिश्रेष्ठः अरुन्धत्या समन्वितः तस्थौ। तपसा च मुनिसत्तमः गोमतीम् आनयामास।

Verse 43

यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः । माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे

यस्यां गोमत्यां स्नात्वा अतिपापकृतोऽपि नराः दिवं यान्ति—माघमासे विशेषेण, मकरस्थे दिवाकरे।

Verse 44

येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्

यत्र स्नानं करिष्यन्ति ते परां गतिं यास्यन्ति।

Verse 45

माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः । तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः

माघमासे विशेषेण यः तिलदानं करोति, स मानवः तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति।

Verse 46

बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्

बहुना किमिहोक्तेन? स्नानमात्रं समाचरेत्।

Verse 47

वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः

वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते; अरुन्धती पूजनीया, पूजनीया विशेषतः।