Adhyaya 10

Verse 1

ययातिरुवाच । केदारं श्रूयते ब्रह्मन्पर्वते च हिमाचले । गंगा तस्माद्विनिष्क्रान्ता प्रविष्टा पूर्वसागरम्

ययातिरुवाच— ब्रह्मन्, हिमाचलपर्वते केदारं श्रूयते; तस्मात् गङ्गा विनिष्क्रान्ता पूर्वसागरं प्रविष्टा।

Verse 2

तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता । पश्चिमं सागरं प्राप्ता गृहीत्वा वडवानलम्

तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता; वडवानलं गृहीत्वा पश्चिमं सागरं प्राप्ता।

Verse 3

कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि विचित्रं मम भूसुर

कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम्? सर्वं विस्तरतो ब्रूहि, विचित्रं मम, भूसुर।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथा जातं श्रुतं तु वै

पुलस्त्य उवाच— सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि; शृणुष्वावहितो भूत्वा, यथा जातं श्रुतं च वै।

Verse 5

गंगाद्यानि च तीर्थानि केदाराद्या दिवौकसः । मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तमाः

गङ्गाद्यानि च तीर्थानि, केदाराद्या दिवौकसः; मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तम।

Verse 6

ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः । सर्वे तत्र कथाश्चक्रुर्धर्म्या नाना पृथक्पृथक्

ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः । तत्र सर्वे पृथक्पृथक् नानाविधं धर्म्यं कथाप्रसङ्गं चक्रुः ॥

Verse 7

समुदाये च देवानां सर्वतीर्थानि पार्थिव । क्षेत्राण्युप स्थितान्येव वनान्युपवनानि च

देवानां समुदाये पार्थिव सर्वतीर्थानि तत्रैवोपस्थितानि । क्षेत्राणि वनान्युपवनानि च समागतान्येव ॥

Verse 8

ततः कथाप्रसंगेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् । कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम

ततः कथाप्रसङ्गेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् । कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम ॥

Verse 9

इन्द्र उवाच । भगवन्पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् । प्रमाणं चैव सर्वेषां कृतादीनां पृथग्विधम्

इन्द्र उवाच । भगवन् पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् । कृतादीनां च सर्वेषां प्रमाणं पृथग्विधं वद ॥

Verse 10

ब्रह्मोवाच । लक्षं सप्तदश प्रोक्तं युगमानं सुराधिप । अष्टाविंशतिभिः सार्द्धं सहस्रैः कृतमुच्यते

ब्रह्मोवाच । सुराधिप युगमानं लक्षैः प्रोक्तं सप्तदश । अष्टाविंशतिसहस्रैः सार्धं कृतयुगं स्मृतम् ॥

Verse 11

लक्षद्वादशभिः प्रोक्तं युगं त्रेताभिसंज्ञितम् । षण्णवत्यधिकैश्चैव सहस्रैः परिमाणितम्

लक्षद्वादशपरिमितं त्रेतायुगं प्रकीर्तितम् । षण्णवतिसहस्राधिकेन च तस्य परिमाणं निर्दिष्टम् ॥

Verse 12

लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रैः परिकीर्तितम् । ततो वै द्वापरं नाम युगं देवप्रकीर्तितम्

अथ द्वापरनामाख्यं युगं देवैः प्रकीर्तितम् । लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रयुक्तं निरूपितम् ॥

Verse 13

लक्षैश्चतुर्भिर्विख्यातो द्वात्रिंशद्भिः कलिस्तथा । सहस्रैश्च सुरश्रेष्ठ युगमानमितीरितम्

सुरश्रेष्ठ! कलियुगं लक्षैश्चतुर्भिः प्रथितम् । द्वात्रिंशत्सहस्रयुक्तं युगमानमिति कीर्तितम् ॥

Verse 14

चतुष्पदः कृते धर्मः शुक्लवर्णो जनार्दनः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिस्तस्मिन्भवति वै क्वचित्

कृते युगे धर्मः चतुष्पादः प्रतिष्ठितः । शुक्लवर्णो जनार्दनः; न दुर्भिक्षं न व्याधिर्भवति क्वचित् ॥

Verse 15

क्रियते च तदा धर्मो नाकाले मरणं नृणाम् । लांगलेन विना सस्यं भूरिक्षीराश्च धेनवः

तदा धर्मः सम्यक् क्रियते, नाकाले मरणं नृणाम् । लाङ्गलेन विना सस्यं जायते, भूरिक्षीराश्च धेनवः ॥

Verse 16

कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता । तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवंति कदाचन

कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता । तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवन्ति कदाचन ॥

Verse 17

ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च । चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः

ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च । चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः ॥

Verse 18

तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्त्तंते प्राणिनामिष्टदायिनः । न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम्

तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्तन्ते प्राणिनामिष्टदायिनः । न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम् ॥

Verse 19

तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः । तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम्

तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः । तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम् ॥

Verse 20

ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युग मुच्यते । द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्द्दनः

ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युगमुच्यते । द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्दनः ॥

Verse 21

फलाकांक्षाप्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च । सत्यानृतान्वितो लोको द्वापरे सुरसत्तम

द्वापरे फलाकाङ्क्षया प्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च; सत्यानृतसमाकीर्णो लोको भवति, हे सुरसत्तम।

Verse 22

तत्रान्योन्यं महीपाला युयुधुर्वसुधातले । सुपूताश्च दिवं यांति यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्

तत्रान्योन्यं महीपालाः वसुधातले युयुधुः; यज्ञैर्जनार्दनमिष्ट्वा सुपूताः दिवं यान्ति।

Verse 23

ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं तु प्रव र्त्तते । एकपादो भवेद्धर्मः संत्रस्तो नित्यपूजने

ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं प्रवर्तते; धर्म एकपादो भवति, नित्यपूजने च जनाः संत्रस्ताः।

Verse 24

कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः पापाधिक्यं प्रवर्तते । माया च मत्सरश्चैव कामः क्रोधस्तथा भयम्

कलौ कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः, पापाधिक्यं प्रवर्तते; माया मत्सरः कामः क्रोधो भयञ्च प्रबलं भवति।

Verse 25

अर्थलुब्धास्तथा भूपा लोभमोहशतान्विताः । अल्पायुषो नरास्तत्र अल्पसस्या च मेदिनी

अर्थलुब्धा भूपाः लोभमोहशतान्विताः; तत्र नराः अल्पायुषो भवन्ति, मेदिनी च अल्पसस्या।

Verse 26

अल्पक्षीरास्तथा गावः सत्यहीना द्विजातयः । तत्र मायाविनो लोका जैह्व्यौपस्थ्यपरायणाः

अल्पक्षीराः तथा गावः, सत्यहीनाश्च द्विजातयः। तत्र लोका मायाविनो भवन्ति, जिह्व्यौपस्थ्यपरायणाः॥

Verse 27

सत्यहीनास्तथा पापा भविष्यंति कलौ युगे । तत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितकुन्तलाः

कलौ युगे जनाः सत्यहीनाः पापपरायणाश्च भविष्यन्ति। तत्र षोडशे वर्षेऽपि नराः पलितकुन्तलाः स्युः॥

Verse 28

नार्यो द्वादशमे वर्षे भविष्यंति सुगर्भिताः । भविष्यति क्रमाद्वर्णसंकरश्च सुराधिप

नार्यः द्वादशमे वर्षे सुगर्भिताः भविष्यन्ति। क्रमाद् वर्णसंकरश्च भविष्यति, हे सुराधिप॥

Verse 29

एकाकारा भविष्यंति सर्ववर्णाश्रमाश्च वै । नाशं यास्यंति यज्ञाश्च कुलधर्मः सनातनः

सर्वे वर्णाश्रमाः वै एकाकाराः भविष्यन्ति। यज्ञाश्च नाशं यास्यन्ति, कुलधर्मः सनातनश्च नश्यति॥

Verse 30

व्यर्थानि तत्र तीर्थानि म्लेच्छस्पृष्टानि सर्वशः । भविष्यंति सुरश्रेष्ठ प्रभावरहितानि च

तत्र तीर्थानि सर्वशो म्लेच्छस्पृष्टानि व्यर्थानि भविष्यन्ति। हे सुरश्रेष्ठ, तानि प्रभावरहितानि च स्युः॥

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तत्र स्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदमब्रुवन्

एतद्वचनं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः श्रुत्वा, तत्रावस्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदं वाक्यमब्रुवन्।

Verse 32

तीर्थान्यूचुः । कथं वयं भविष्यामः संप्राप्ते दारुणे कलौ । स्थानं नो ब्रूहि देवेश स्थातव्यं च सदैव हि

तीर्थान्यूचुः—दारुणे कलौ संप्राप्ते वयं कथं भविष्यामः? देवेश, नः स्थानं ब्रूहि, यत्र वयं सदैव स्थातुं शक्नुमः।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः कलिस्तत्र न विद्यते । अतस्तत्र च गंतव्यं तीर्थैरायतनैः सह

ब्रह्मोवाच—अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः; तत्र कलिर्न विद्यते। अतस्तत्र तीर्थैः स्वायतनैः सह गंतव्यम्।

Verse 34

अपि कृत्वा महत्पापमर्बुदं प्रेक्षते तु यः । कलिदोषविनिर्मुक्तः स यास्यति परां गतिम्

अपि महत्पापं कृत्वा योऽर्बुदं प्रेक्षते, स कलिदोषविनिर्मुक्तः परां गतिं यास्यति।

Verse 35

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मलोकं गतो नृप । ततः सर्वाणि तीर्थानि गतानि च कलौ युगे

पुलस्त्य उवाच—एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा, हे नृप, ब्रह्मलोकं गतः। ततः कलियुगे सर्वाणि तीर्थानि (तत्र) गतानि।

Verse 36

भूमावर्बुदशैलेन्द्रे संस्थितानि कलेर्भयात् । गंगा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च

कलेर्भयात् भूमौऽर्बुदशैलेन्द्रे संस्थिताः गङ्गा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च।

Verse 37

कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च । तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च यानि तीर्थानि भूतले

कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च; भूतले यानि तीर्थानि तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च।

Verse 38

तेषां वासश्च सञ्जातः पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके । एवं तत्र समापन्ना गंगा चैव सरस्वती

तेषां वासः समभवत् पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके; एवं तत्र समापन्ना गङ्गा चैव सरस्वती।

Verse 39

तत्र शांता नराः सम्यक्परं निर्वाणमाप्नुयुः । श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यांति च पूर्वजाः

तत्र शान्ता नराः सम्यक् परं निर्वाणमाप्नुयुः; श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यान्ति च पूर्वजाः।

Verse 40

शृणु तत्राभवत्पूर्वं यदाश्चर्यं महामते । ऋषिर्मंकणकोनाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः

शृणु तत्राभवत् पूर्वं यदाश्चर्यं महामते; ऋषिर्मङ्कणको नाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः।

Verse 41

तपस्तेपे सुधर्मात्मा कामक्रोधविवर्जितः । तस्यैवं वर्तमानस्य क्षुतमासीत्कदाचन

सुधर्मात्मा स कामक्रोधविवर्जितस्तपस्तेपे। एवं वर्तमानस्य तस्य कदाचित् क्षुतमासीत्॥

Verse 42

पित्तं प्रपतितं तत्र तच्च रक्तमयं बभौ । तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मंकणर्षिर्बभूव ह

तत्र पित्तं प्रपतितं तच्च रक्तमयं बभौ। तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मङ्कणर्षिर्बभूव ह॥

Verse 43

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः । तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजंगमम्

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः। तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजङ्गमम्॥

Verse 44

तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः । गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमा गताः

तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः। गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमागताः॥

Verse 45

तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम । ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः

तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम। ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः॥

Verse 46

ततो देवगणाः सर्वे गत्वा कामनिषूदनम् । यथाऽयं नृत्यते नैव तथा कुरु महेश्वर

ततः सर्वे देवगणाः कामनिषूदनं गत्वा ऊचुः— “हे महेश्वर, यथा अयं एवं न नृत्यति, तथा उपायं कुरु।”

Verse 47

अथ ब्राह्मणरूपेण शंभुनोक्तो द्विजोत्तमः । त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्तमधुना नृत्यते कथम्

अथ शम्भुः ब्राह्मणरूपेण तं द्विजोत्तमं प्रोवाच— “हे ब्रह्मन्, त्वया तपः तप्तम्; अधुना कथं नृत्यते?”

Verse 48

मंकण उवाच । किं न पश्यसि हे ब्रह्मन्रक्तं पित्तं च मे स्थितम् । संजातं सिद्धिमापन्नो रक्तं पित्तं यतो मम

मंकण उवाच— “हे ब्रह्मन्, किं न पश्यसि? मम देहे रक्तं पित्तं च स्थितम्। एतत्संजाते सिद्धिमापन्नोऽस्मि; तस्मान्नृत्येऽहम्।”

Verse 49

एतस्मात्कारणाद्धर्षाद्द्विज नृत्यं करोम्यहम् । एवमुक्तस्ततस्तेन देवदेवो महेश्वरः

“एतत्कारणाद्धर्षात्, हे द्विज, अहं नृत्यं करोमि।” इति तेनोक्ते ततः देवदेवो महेश्वरः प्रत्युवाच।

Verse 50

तर्जन्या ताडयामास स्वांगुष्ठं नृपसत्तम । ततोंगुष्ठाद्विनिष्क्रांतं भस्म वै बिसपांडुरम्

तर्जन्या स्वाङ्गुष्ठं ताडयामास, हे नृपसत्तम; ततः अङ्गुष्ठाद् विनिष्क्रान्तं भस्म बिसपाण्डुरं बभूव।

Verse 51

ततो मंकणकं प्राह पश्य विप्र करान्मम । शुभ्रं भस्म विनिष्क्रांतं पश्य मे द्विज कौतुकम्

ततः स मंकणं प्राह—“पश्य विप्र, मम करात् शुभ्रं भस्म विनिष्क्रान्तम्। पश्य मे द्विज, एतत् कौतुकं महदद्भुतम्।”

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो ज्ञात्वा तं वृषभध्वजम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

पुलस्त्य उवाच—तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो वृषभध्वजं तं ज्ञात्वा। जानुभ्यामवनिं गत्वा स वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 53

मंकण उवाच । नूनं भवान्महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे । निश्चितं त्वं मया ज्ञात एतन्मे हृदि वर्तते

मंकण उवाच—“नूनं भवान् महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे। निश्चितं त्वं मया ज्ञातः, एतन्मे हृदि वर्तते॥”

Verse 54

नान्यस्यायं प्रभावश्च त्वया यो मे प्रदर्शितः । मां समुद्धर देवेश कृपां कृत्वा महेश्वर

“नान्यस्यायं प्रभावोऽस्ति यस्त्वया मे प्रदर्शितः। मां समुद्धर देवेश, कृपां कृत्वा महेश्वर॥”

Verse 55

श्रीमहादेव उवाच । सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र त्वयाऽहं नात्र संशयः । वरं वरय भद्रं ते नृत्याधिक्यं यतः कृतम्

श्रीमहादेव उवाच—“सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र, त्वयाऽहं नात्र संशयः। वरं वरय, भद्रं ते; नृत्याधिक्यं यतः कृतम्॥”

Verse 56

मंकण उवाच । येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति सरस्वत्यां समाहिताः । त्वत्प्रसादात्फलं तेषां राजसूयाश्वमेधयोः

मंकण उवाच—येऽत्र सरस्वत्यां समाहितचित्ताः स्नानं कुर्वन्ति, त्वत्प्रसादात् तेषां फलं राजसूयाश्वमेधयोः समं भवतु।

Verse 57

श्रीमहादेव उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सरस्वत्यां समाहिताः । ते यास्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

श्रीमहादेव उवाच—येऽत्र सरस्वत्यां समाहितचित्ताः स्नानं करिष्यन्ति, ते जरामरणवर्जितं परं स्थानं यास्यन्ति।

Verse 58

अत्र गंगासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते । श्राद्धं कुर्युर्द्विजश्रेष्ठ ते यास्यंति परां गतिम्

अत्र गङ्गासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते, श्राद्धं कुर्वन्तु द्विजश्रेष्ठाः; ते परां गतिं यास्यन्ति।

Verse 59

सुवर्णं येऽत्र दास्यंति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे । सर्व पापविनिर्मुक्तास्ते यास्यन्ति परां गतिम्

सुवर्णं येऽत्र दास्यन्ति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे, सर्वपापविनिर्मुक्ताः ते यास्यन्ति परां गतिम्।

Verse 60

इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्देवदेवो महेश्वरः

इत्युक्त्वा अन्तर्दधे राजन् देवदेवो महेश्वरः।