Adhyaya 41

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना

पुलस्त्य उवाच। ततः गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कण्डेयस्य चाश्रमम्। यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कण्डेन महात्मना॥

Verse 2

मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽसीच्छंसितव्रतः । अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः

पुरा मृकण्डुरिति नाम ब्राह्मणोऽभूच्छंसितव्रतः। अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः॥

Verse 3

सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप

सर्वलक्षणसंपूर्णः शान्तः सूर्यसमप्रभः। कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप॥

Verse 4

आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः । ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः

कश्चिद् ज्ञानी ब्राह्मणः समुद्रविच्छुभः (लक्षणविद्) आगतः। तदा पञ्चवर्षीयो बालकः क्रीडमान एव तत्राभवत्।

Verse 5

आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः । ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्

स आनासाग्रात् शिखाग्रपर्यन्तं चिरं सम्यगवलोकितवान्। ततः सहसा हसितवान्; तद् मृकण्डुः समलक्षयत्।

Verse 6

अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज । ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद

अथ स उवाच—“द्विज, त्वया मम पुत्रः चिरं दृष्टः। पुनश्च हसितवानसि; अस्य कारणं मे वद।”

Verse 7

असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः । उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्

मृकण्डुना पुनः पुनः पृष्टः स द्विजोत्तमः। उपरोधवशात् तस्मै यथार्थं सर्वं न्यवेदयत्।

Verse 8

अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम । अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल

“द्विजोत्तम, अस्य बालस्य काये ये चिह्नानि दृश्यन्ते, तैः पुरुषोऽयं किल अजरश्चामरश्च भवेत्।”

Verse 9

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम । अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति। एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम। अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन॥

Verse 10

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् । मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह

पुलस्त्य उवाच। एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम्। मृकण्डेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह॥

Verse 11

मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप । पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्

मृकण्डोऽपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप। पञ्चवार्षिकमप्यार्तः चकारोपनयान्वितम्॥

Verse 12

श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः । तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः

श्रुताध्ययनसंपन्नं यं यं पश्यसि चाग्रतः। तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः॥

Verse 13

ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः

ततः स ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः समाचचार।

Verse 14

बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा । नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः

बालं वृद्धं युवानं वा यं यं ब्राह्मणं स चक्षुषा पश्यति, तं सर्वं विनयान्वितः नमस्करोति।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः । सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः

कस्यचित्कालस्य पश्चात् तस्याश्रमसमीपतः तीर्थयात्रापरायणाः सप्तर्षयः समायाताः।

Verse 16

अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव । बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्

अथ पार्थिव, स बालः सत्वरं गत्वा सविनयोपेतः तान् सर्वान् यथाक्रमं वन्दयामास।

Verse 17

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः । आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्

तैः तुष्टितत्परैः स बालः ‘दीर्घायुर्भव’ इत्युक्तः; ततः तं बालं विसर्ज्य यथाभीष्टं देशं ते जग्मुः।

Verse 18

तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः । तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप

तेषां मध्ये ‘अङ्गिरा’ नाम दिव्यज्ञानसमन्वितः कश्चिदासीৎ; स परंतप, सूक्ष्मदृष्ट्या बालं तेनावलोकितम्।

Verse 19

अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः । दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः

अथ स किञ्चित् विस्मितः सर्वान् मुनीन् अब्रवीत्— “अयं बालो न दीर्घायुः; युष्माभिः संप्रकीर्तितं तद् अन्यथा।”

Verse 20

गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने । तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः

“अयं कुमारः पञ्चमे दिने निधनं गमिष्यति; तेन नो वाक्यम् असत्यं स्यात्— न युक्तं, हे द्विजसत्तमाः।”

Verse 21

यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् । अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव

“यथाऽयं चिरजीवी स्यात् तथा नीतिः विधीयताम्।” इति मिथ्यावाक्यभयात् भीता मुनयः, हे पार्थिव, ऊचुः।

Verse 22

बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा । तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः

तं बालकं समादाय ते तदा ब्रह्मलोकं गताः। तत्र चतुर्वक्त्रं दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठा नमश्चक्रुः।

Verse 23

तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः । दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः

तेषामनन्तरं तेन बालकेन नाभिवादिताः। तथापि ब्रह्मा तम् एव बालकं उवाच— “दीर्घायुर्भव।”

Verse 24

ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम । सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्

ततः सप्तर्षयः हृष्टमनसः, नृपसत्तम। सुखासीनाः सविश्रान्ताः सन्तो मुनिपुङ्गवः तान् अब्रवीत्॥

Verse 25

ब्रह्मोवाच । परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः

ब्रह्मोवाच—परिपृच्छत; किं कार्यं? कुतो यूयमिहागताः?

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् । अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः

ऋषय ऊचुः—तीर्थयात्राप्रसङ्गेन भ्रममाणा महीतलम्। अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः॥

Verse 27

अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः । दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा । पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति

अथागत्य द्रुतं दूराद् बालेनानेन वन्दिताः। दीर्घायुर्भव इति संदिष्टः स चायमनेकधा। पञ्चमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति॥

Verse 28

यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख । भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्

यथा वयं त्वया सार्धम् असत्या न भवाम, चतुर्मुख। भवामोऽस्य कृते देव; तथा किञ्चिद् विधीयताम्॥

Verse 29

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् । मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा तं मुनिदारकं दृष्ट्वा उवाच— “मत्प्रसादादयं बालः कल्पायुर् भविता।”

Verse 30

ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति । प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्

ततः ते मुनयः हृष्टाः तमादाय गृहं प्रति प्रस्थिताः; ब्रह्मलोकात् निर्गत्य चतुर्मुखं नमस्कृत्वा जग्मुः।

Verse 31

अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः । ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः

अथ तत्र तस्य पिता मृकण्डो मुनिसत्तमः, भार्यासमायुक्तः सुदुःखितो विललाप।

Verse 32

हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः । अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः

“हा पुत्र पुत्र” इति करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः; “अनामन्त्र्य मां कस्माद् दीर्घं पन्थानम् आश्रितः?”

Verse 33

अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः । सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन

“अकृत्वापि कार्याः क्रियाः कथं मृत्युवशं गतः? त्वया विना पुत्र नाहं कथञ्चन जीवामि।”

Verse 34

एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम । बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः

एवं बहुधा विलपतस्तस्य, हे नृपसत्तम, स बालकः पुनस्तत्रैव देशे समभ्यागतः यत्र स पूर्वं स्थितः।

Verse 35

अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह

अथ स बालः प्रहृष्टेनान्तरात्मना प्रययौ। पथि तं दृष्ट्वा तातोऽपि संप्रहृष्टो बभूव ह।

Verse 36

पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् । ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् । दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा

चिरागमनकारणं पप्रच्छाङ्कं समारोप्य। ततः स बालः सर्वं मुनिविचेष्टितं ब्रह्मलोकदर्शनं पद्मयोनेर्वरं च कथयामास।

Verse 37

बालक उवाच । अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा । तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः

बालक उवाच—तात, स्वयंभुवा अहम् अजरश्चामरश्च कृतः। तस्मान्मदर्थे ते सत्यं व्येत्वसौ मानसो ज्वरः।

Verse 38

सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् । कृत्वाऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे

सोऽहं तथैव चतुराननमाराधयिष्यामि। अर्बुदे पर्वतोत्तमे रम्यमाश्रमपदं कृत्वा तस्यैव भक्त्या निरतः भविष्यामि।

Verse 39

अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः । मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्

अमृतस्राविणीं पुत्रवाणीं निशम्य स द्विजो मृकण्डुः हर्षसमन्वितः तं प्रत्युवाच।

Verse 40

मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् । तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्

मार्कण्डेयः शीघ्रं गत्वा रम्यं अर्बुदपर्वतम्, तत्र सुविस्तीर्णं तपः चकार, पितामहं देवं ध्यायन्।

Verse 41

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव । पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणमासि पार्थिव, पौर्णमास्यां विशेषेण यः पितृतर्पणं कुर्यात्, तस्य पितृमेधफलं सकलं स्यादसंशयम्।

Verse 42

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान्, तस्य ब्रह्मलोके चिरं वासः संजायते नृप।

Verse 43

यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते

यः तत्र सम्यक् श्रद्धासमन्वितः स्नानं करोति, तस्य कुले क्वापि नाल्पमृत्युभयं प्रजायते।