Adhyaya 35
पुलस्त्य ऋषिः ययातिं राजानं पर्वतप्रदेशे स्थितं पापनाशनं तीर्थं ‘मामूहरद’ इति गन्तुं उपदिशति। तत्र श्रद्धया स्नानं महापापान्यपि नाशयति; मुद्गलमुनिना प्रतिष्ठापितं लिङ्गं ‘मुद्गलेश्वर’ इति दर्शनात् दुर्लभा आध्यात्मिकी सिद्धिः लभ्यते, विशेषतः फाल्गुनमासे निर्दिष्टेषु तिथिक्षणेषु कृतं चेत्। तत्र श्राद्धं दिक्-नियमेन कृतं पितॄन् प्रलयपर्यन्तं तर्पयति; निवारा-धान्यैः शाक-मूलादिभिः साधुभिः दान-हविरादिभिश्च कृताः क्रियाः प्रशस्यन्ते। ययातिः नामकरणकारणं मुद्गलाश्रमवृत्तान्तं च पृच्छति। पुलस्त्यः कथयति—देवदूतः मुद्गलं स्वर्गं नेतुं आगतः; मुद्गलः स्वर्गस्य गुणदोषान् परीक्ष्य शृणोति यत् स्वर्गः भोगभूमिः, तत्र नूतनं पुण्यं न जन्यते, पुण्यक्षये पतनभयश्च नित्यः। अतः स स्वर्गं निराकृत्य तीव्रतपः शिवभक्तिं च वव्रे। इन्द्रः दूतं प्रेरयित्वा स्वयमपि आगतः; मुद्गलस्य तपोबलात् ते स्तब्धाः, ततः इन्द्रः वरं दातुं समुपस्थितः। मुद्गलः मोक्षं तथा तीर्थस्य ‘मामूहरद’ इति लोके कीर्तिं याचते। इन्द्रः वरं ददाति—अयं देशः श्रेष्ठतीर्थत्वं प्राप्स्यति; फाल्गुनपूर्णिमायां स्नानं परमां गतिं दास्यति; पिण्डदानं गयासदृशं फलं दास्यति; दानस्य च फलम् अपरिमेयम्। अन्ते मुद्गलः शुद्धध्यानात् अक्षयमोक्षं प्राप्नोति; नारदप्रोक्ता गाथा उपसंहरति—मामूहरदे स्नात्वा मुद्गलेश्वरं दृष्ट्वा लौकिकसिद्धिं च अन्तिमं मोक्षं च लभते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । मामुह्रदमिति ख्यातं तस्मिन्पर्वतरोधसि
पुलस्त्य उवाच—ततो हे नृपश्रेष्ठ, पापप्रणाशनं तीर्थं गच्छेत्, यन्मामुह्रदमिति ख्यातं तस्मिन् पर्वतरोधसि स्थितम्।
Verse 2
तत्र स्नातो नरः सम्यक्छ्रद्धावान्सुसमाहितः । मुच्यते पातकैर्घोरैः पूर्वजन्मकृतैरपि
तत्र सम्यक् स्नातः श्रद्धावान् सुसमाहितो नरः पूर्वजन्मकृतैरपि घोरैः पातकैर्मुच्यते।
Verse 3
तस्य पश्चिमदिग्भागे लिंगमस्ति महीपते । सर्वकामप्रदं नृणां स्थापितं मुद्गलेन तु
तस्य पश्चिमदिग्भागे, हे महीपते, लिङ्गमस्ति; तत् नृणां सर्वकामप्रदं मुद्गलेन स्थापितं तु।
Verse 4
स्नात्वा मामुह्रदे पुण्ये यस्तल्लिंगं च पश्यति । शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां फाल्गुने मासि मानवः । स प्राप्नोति परं श्रेयः सर्वतीर्थेषु दुर्लभम्
मामुह्रदे पुण्ये स्नात्वा यस्तल्लिङ्गं च पश्यति, शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां फाल्गुने मासि, स परं श्रेयः प्राप्नोति सर्वतीर्थेषु दुर्लभम्।
Verse 5
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्
यस्तत्र श्राद्धं कुरुते दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः, तस्य पितरस्तृप्यन्ति यावदाभूतसंप्लवम्।
Verse 6
तत्र दानं प्रशंसंति नीवाराणां महर्षयः । शाकमूलादिभिः श्राद्धं पितॄणां तुष्टिदं नृप
तत्र महर्षयो निवारदानं प्रशंसन्ति। शाकमूलादिभिः कृतं श्राद्धं पितॄणां तुष्टिदं भवति, नृप।
Verse 7
ययातिरुवाच । मामुह्रदमिति विभो कथं नामाऽभवत्पुरा । मुद्गलस्याश्रमं ब्रूहि मम सर्वं विधानतः
ययातिरुवाच— विभो, ‘मामुह्रद’ इति नाम पुरा कथं जातम्? मुद्गलस्याश्रमं मम सर्वं विधानतः क्रमशो ब्रूहि।
Verse 8
पुलस्त्य उवाच । तत्रस्थस्य पुरा राजन्मुद्गलस्य महात्मनः । विमानं वरमादाय देवदूतः समागतः
पुलस्त्य उवाच— पुरा राजन्, तत्र वसतः महात्मनः मुद्गलस्य समीपं देवदूतो वरं विमानमादाय समागतः।
Verse 9
सोऽब्रवीद्देवराज्ञाहं प्रेषितो मुनिसत्तम । तवार्थायाऽरुहैनं त्वं विमानं गम्यतां दिवि
स उवाच— मुनिसत्तम, देवराज्ञा अहं प्रेषितः। तवार्थायैतद्विमानमारुह्य दिवं गच्छ।
Verse 10
मुद्गल उवाच । स्वर्गस्य ये गुणा दूत ये च दोषा प्रकीर्तिताः । तान्मे वद करिष्येऽहं श्रुत्वा वै यत्क्षमं भवेत्
मुद्गल उवाच— दूत, स्वर्गस्य ये गुणा ये च दोषाः प्रकीर्तिताः, तान् मे वद। श्रुत्वा यत् क्षमं भवेत् तत् अहं करिष्ये।
Verse 11
ब्रूहि तान्सकलान्दूत त्वागमिष्याम्यहं ततः
ब्रूहि तान् सकलान् दूत; ततः त्वया सहाहं गमिष्यामि।
Verse 12
देवदूत उवाच । अलमेतेन दर्पेण क्रियतां शक्रजल्पितम् । पुण्यैः स्वकैर्द्विजश्रेष्ठ समागच्छेरिदं ततः
देवदूत उवाच—अलमेतेन दर्पेण; क्रियतां शक्रजल्पितम्। पुण्यैः स्वकैर्द्विजश्रेष्ठ, समागच्छेह ततः।
Verse 13
मुद्गल उवाच । अश्रुतैस्तैर्न गच्छेऽहमेतन्मे हृदि निश्चितम् । करिष्येऽहं तपो भूरि पूजयिष्ये महेश्वरम्
मुद्गल उवाच—अश्रुतैस्तैर्न गच्छेऽहम्; एतन्मे हृदि निश्चितम्। करिष्येऽहं तपो भूरि, पूजयिष्ये महेश्वरम्।
Verse 14
दूत उवाच । न शक्तः स्वर्गुणान्वक्तुमपि वर्षशतैरपि । संक्षेपात्कथयिष्यामि यदि ते निश्चयः परः
दूत उवाच—न शक्तः स्वर्गुणान् वक्तुमपि वर्षशतैरपि। संक्षेपात् कथयिष्यामि, यदि ते निश्चयः परः।
Verse 16
बुभुक्षा नैव तृष्णा च निद्रालस्ये न च प्रभो । रंभाद्यप्सरसो मुख्या गंधर्वास्तुंबरादयः । रमयंति नरं तत्र गीतैर्नृत्यैरनेकशः
तत्र प्रभो न बुभुक्षा न तृष्णा, न निद्रा नालस्यं च। रम्भाद्याः मुख्या अप्सरसः, तुंबरादयश्च गन्धर्वाः; गीतैर्नृत्यैरनेकशो नरं रमयन्ति।
Verse 17
एवं च वसते तत्र जनः स्वर्गे तपोधन । यावत्पुण्यक्षयस्तावत्पश्चात्पातमवाप्नुयात्
एवं तत्र जनाः स्वर्गे वसन्ति, तपोधन, यावत् पुण्यस्य क्षयः न भवति; पुण्यक्षये तु पश्चात् तस्मात् पदात् पतनं प्राप्नुवन्ति।
Verse 18
एक एव मुने दोषः स्वर्लोके प्रतिभाति मे । स एव पतनाख्यस्तु स्वर्गिणां च भयावहः
मुने, स्वर्लोके मे एक एव दोषः प्रतिभाति—स एव ‘पतन’ इति ख्यातः; स च स्वर्गिणां भयावहः।
Verse 19
न पुण्यं लभते तत्र कर्तुं विप्र कथंचन । कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्भोगभूमिस्तु सा स्मृता
विप्र, तत्र स्वर्गे कथंचन नूतनं पुण्यं कर्तुं न लभ्यते। ब्रह्मन्, इयं कर्मभूमिः स्मृता, सा तु भोगभूमिः प्रकीर्तिता।
Verse 20
यदत्र क्रियते कर्म शुभं तत्रोप भुज्यते । तथा दृष्ट्वा विमानस्थान्भूरिधर्मादिसंयुतान्
यदिह शुभं कर्म क्रियते, तस्य फलम् अमुत्र स्वर्गे उपभुज्यते। एवं दृष्ट्वा विमानस्थानेषु स्थितान् भूरिधर्मादिसंयुतान् जनान्।
Verse 21
बहुतेजोन्वितान्स्वर्गे ह्यल्पपुण्यो द्विजोत्तम । पश्चात्तापजदुःखेन स्वर्गस्थो दुःखितः सदा
द्विजोत्तम, स्वर्गे बहुतेजोन्वितान् जनान् दृष्ट्वा अल्पपुण्यः पुरुषः पश्चात्तापजदुःखेन स्वर्गस्थोऽपि सदा दुःखितो भवति।
Verse 22
न मया सुकृतं भूरि कृतं मर्त्त्ये कथंचन
मया मर्त्यलोके कथञ्चन न भूरि सुकृतं कृतम्।
Verse 23
तथा च पतमानांश्च दृष्ट्वा चान्यान्सहस्रशः । आत्मनश्च महद्दुःखं जायते च तदद्भुतम्
तथा पतमानान् अन्यान् सहस्रशो दृष्ट्वा आत्मनः महद्दुःखं जायते, तदद्भुतम्।
Verse 24
एतत्ते सर्वमाख्यातं गुणदोषसमुद्भवम् । स्वर्गसंचेष्टितं ब्रह्मन्कुरुष्व यदभीप्सितम्
एतत् ते सर्वम् आख्यातं गुणदोषसमुद्भवम्। स्वर्गसञ्चेष्टितं ब्रह्मन्, कुरुष्व यदभीप्सितम्॥
Verse 25
मुद्गल उवाच । पतनस्य भयं यत्र पुण्यहानिर्न वर्द्धनम् । तेन स्वर्गेण मे दूत नैव कार्यं कथंचन
मुद्गल उवाच— पतनस्य भयं यत्र, पुण्यहानिर्न वर्धनम्। तेन स्वर्गेण मे दूत, नैव कार्यं कथञ्चन॥
Verse 26
वाच्यस्त्वया ममादेशाद्देवराजः स्फुटं वचः । क्षम्यतामपराधो मे न स्वर्गाय स्पृहा मम
वाच्यस्त्वया ममादेशाद् देवराजः स्फुटं वचः। क्षम्यतामपराधो मे, न स्वर्गाय स्पृहा मम॥
Verse 27
तत्कर्माऽहं करिष्यामि येन नो पतनाद्भयम् । साधयिष्यामि तांल्लोकान्ये सदा पातवर्जिताः
तत्कर्माहं करिष्यामि येन मे पतनभयं न भवेत्। तान् लोकान् साधयिष्यामि ये सदा पतनवर्जिताः॥
Verse 28
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ मुद्गलः स्वर्गनिःस्पृहः । स्थितस्तत्रैव निरतः शिवध्यानपरायणः
पुलस्त्य उवाच—एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ मुद्गलः स्वर्गनिःस्पृहः। स्थितस्तत्रैव निरतः शिवध्यानपरायणः॥
Verse 29
श्रुत्वा दूतोऽपि शक्रस्य तस्य वाक्यं सविस्तरम् । कथयामास शक्रस्य तं भूयः सोऽभ्यभाषत
श्रुत्वा दूतोऽपि शक्रस्य तस्य वाक्यं सविस्तरम्। कथयामास शक्रस्य तं भूयः सोऽभ्यभाषत॥
Verse 30
देवदूताप्रमाणं च विमानं हि त्वया कृतम् । न कृतं केन चित्पूर्वं न करिष्यति कश्चन
देवदूताप्रमाणं च विमानं हि त्वया कृतम्। न कृतं केनचित्पूर्वं न करिष्यति कश्चन॥
Verse 31
तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा बलादानय तं मुनिम् । आनयस्वान्यथा शापं तव दास्याम्यसंशयम्
तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा बलादानय तं मुनिम्। आनयस्वान्यथा शापं तव दास्याम्यसंशयम्॥
Verse 32
पुलस्त्य उवाच । शक्रस्य वचनं श्रुत्वा देवदूते भयान्वितः । प्रस्थितः सत्वरं तत्र मुद्गलो यत्र तिष्ठति
पुलस्त्य उवाच—शक्रस्य वचनं श्रुत्वा देवदूतो भयान्वितः। स त्वरितं प्रस्थितस्तत्र यत्र मुद्गलो मुनिर्वसति॥
Verse 33
मुद्गलोऽपि विमानस्थं पुनर्दृष्ट्वा समागतम् । मामुह्रदे प्रविश्याथ वारयामास तं तदा
मुद्गलोऽपि विमानस्थं पुनर्दृष्ट्वा समागतम्। मामुह्रदे प्रविश्याथ तं तदा वारयामास॥
Verse 34
स तस्य वचनेनैव स्तंभितो लिखितो यथा । चलितुं नैव शक्नोति प्रभावात्तस्य सन्मुनेः
स तस्य वचनेनैव स्तम्भितो लिखितो यथा। चलितुं नैव शक्नोति प्रभावात्तस्य सन्मुनेः॥
Verse 35
चिरकालगतं ज्ञात्वा दूतं तु त्रिदशाधिपः । स्वयं तत्राययौ कोपादारुह्यैरावणं गजम्
चिरकालगतं ज्ञात्वा दूतं तु त्रिदशाधिपः। कोपात्स्वयं तत्राययौ गजैरावतमारुह्य॥
Verse 36
अथ दृष्ट्वा तदा दूतं स्तंभितं मुद्गलेन तु । वधार्थं तूद्यतस्तस्य स वज्रं भ्रामयंस्तदा
अथ दृष्ट्वा तदा दूतं मुद्गलेन स्तम्भितं तु। वधार्थमुद्यतः शक्रो वज्रं भ्रामयत् तदा॥
Verse 37
एतस्मिन्नेव काले तु उत्पातास्तत्र दारुणाः । अपसव्यं मृगाश्चक्रुः पशवः पक्षिणश्च ये । तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास मुद्गलो विस्मयान्वितः
एतस्मिन्नेव काले तत्र दारुणा उत्पाताः समुत्पेदिरे। मृगाः पशवः पक्षिणश्चापसव्यं विचेरुः। तान् निमित्तान् दृष्ट्वा मुद्गलो विस्मयान्वितो मनसा चिन्तयामास।
Verse 38
अथ दृष्ट्वांबरगतं वज्रोद्यतकरं हरिम् । स्तंभयामास तं सद्यो दृष्टिपातेन मुद्गलः
अथाम्बरगतं हरिं वज्रोद्यतकरं दृष्ट्वा मुद्गलः। स सद्यो दृष्टिपातमात्रेण तं स्तम्भयामास।
Verse 39
तत्र शक्रः स्तुतिं चक्रे भग्नोत्साहो नृपोत्तम । मुञ्च मां ब्राह्मणश्रेष्ठ यास्यामि त्रिदशालयम्
तत्र शक्रो भग्नोत्साहो नृपोत्तम स्तुतिं चकार। उवाच—मुञ्च मां ब्राह्मणश्रेष्ठ, यास्यामि त्रिदशालयम्।
Verse 40
स्वर्गे वा यदि वा मर्त्त्ये तिष्ठ त्वं स्वेच्छया द्विज । मया कृतः समुद्योगो हितार्थं ते मुने ह्ययम्
स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये तिष्ठ त्वं स्वेच्छया द्विज। मया कृतः समुद्योगो हितार्थं ते मुने ह्ययम्।
Verse 41
वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो मनसि स्थितः । तं ते सर्वं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो मनसि स्थितः। तं ते सर्वं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्।
Verse 42
मुद्गल उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं दृष्टः सुरेश्वर । दर्शनं ते सहस्राक्ष स्वप्नेष्वपि सुदुर्लभम्
मुद्गल उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं दृष्टः सुरेश्वर । सहस्राक्ष, तव दर्शनं स्वप्नेष्वपि सुदुर्लभम् ॥
Verse 43
अवश्यं यदि मे देयो वरो वृत्रनिषूदन । त्वत्प्रसादेन मे मोक्षो जायतां शीघ्रमेव हि
अवश्यं यदि मे देयो वरो वृत्रनिषूदन । त्वत्प्रसादेन मे मोक्षो जायतां शीघ्रमेव हि ॥
Verse 44
मा मु ह्रदं समागत्य दूतः प्रोक्तो मया यतः । ततो मामुह्रदमिति ख्यातिं यातु धरातले
मा मु ह्रदं समागत्य दूतः प्रोक्तो मया यतः । ततो मामुह्रदमिति ख्यातिं यातु धरातले ॥
Verse 45
नंदनादीनि रम्याणि तत्र देववनानि च । अनन्यसदृशा भोगाः सदा तृप्तिर्द्विजोत्तम
नन्दनादीनि रम्याणि तत्र देववनानि च । अनन्यसदृशा भोगाः सदा तृप्तिर्द्विजोत्तम ॥
Verse 46
पिण्डदानात्परां प्रीतिं लभंतां पितरोऽत्र हि
पिण्डदानात्परां प्रीतिं लभन्तां पितरोऽत्र हि ॥
Verse 47
इन्द्र उवाच । मामुह्रदमिति ख्यातं तीर्थमेतद्भविष्यति । वरिष्ठं नात्र सन्देहो मत्प्रसादाद्विजोत्तम
इन्द्र उवाच—एतत् तीर्थं “मामुह्रद” इति ख्यातिं गमिष्यति। मत्प्रसादात् नात्र सन्देहः, एतत् सर्वतीर्थेषु वरिष्ठं भविष्यति, द्विजोत्तम॥
Verse 48
अत्र ये फाल्गुने मासि पौर्णमास्यां समाहिताः । करिष्यंति पुनः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम्
अत्र फाल्गुने मासि पौर्णमास्यां समाहितचित्ताः ये पुनः स्नानं करिष्यन्ति, ते परां गतिं प्राप्स्यन्ति॥
Verse 49
पिण्डदानाद्गयातुल्यं लप्स्यंते फलमुत्तमम् । पुण्यदानफलं चात्र संख्याहीनं द्विजोत्तम
अत्र पिण्डदानात् गयातुल्यं फलमुत्तमं लभ्यते। अत्र पुण्यदानफलं च संख्याहीनं भवति, द्विजोत्तम॥
Verse 50
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं दूतमादाय वज्रभृत् । मुद्गलोऽपि परं ब्रह्म चिंतयन्ह्यनिशं ततः
पुलस्त्य उवाच—एवमुक्त्वा वज्रभृत् दूतमादाय स्वर्गं ययौ। ततः मुद्गलोऽपि परं ब्रह्म अनिशं चिन्तयन् तत्रैव समाहितोऽभवत्॥
Verse 51
शुक्लध्यानपरो भूत्वा मोक्षं प्राप्तस्ततोऽक्षयम्
शुक्लध्यानपरो भूत्वा ततोऽक्षयं मोक्षं प्राप्तवान्॥
Verse 52
अत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महात्मना । बहुविप्रसमवाये पर्वतेस्मिन्महीपते
अत्र, महीपते, पुरा महात्मना नारदेन बहुविप्रसमवायेऽस्मिन्पर्वते गाथा गीता।
Verse 53
मामु ह्रदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं मुद्गलेश्वरम् । इह भुक्त्वाऽखिलान्कामानन्ते मुक्तिमवाप्स्यति । एतस्मात्कारणाद्राजन्मामुह्रदमिति स्मृतम्
मामुह्रदे नरः स्नात्वा तं मुद्गलेश्वरं दृष्ट्वा, इहैवाखिलान्कामान्भुक्त्वा, अन्ते मुक्तिमवाप्स्यति; एतस्मात्कारणाद्राजन् ‘मामुह्रद’ इति स्मृतम्।
Verse 54
तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं लोकविश्रुतम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत्
तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं लोकविश्रुतम्; तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्।
Verse 55
मोक्षकामो विशेषेण य इच्छेत्परमं पदम् । चण्डिकाश्रममासाद्य किं पुनः परितप्यते
मोक्षकामो विशेषेण यः परं पदमिच्छति, चण्डिकाश्रममासाद्य किं पुनः परितप्यते?